Angelė Vilutytė. „Kaltanėnų šnektos žodynas“

177recenzijos / recenzje antanas baLaŠaitis Kierunki badań naukowych: leksykografia, kultura języka, terminologia. angelė Vilutytė Słownik gwary kaltańskiej Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2008, 460 s. isbn 978-609-411-019-1 w niedawno wydanym jednym z dziesięciu słowników gwar języka litewskiego przedstawiono leksykę okolic Kaltanėnai. To również była nieplanowa praca Instytutu Języka Litewskiego. Tak też przygotowywano słowniki gwar. Pierwszy taki słownik wydał Vytautas Vitkauskas (1937–2012). Po jego Słownika gwar północno-wschodnich dūnininków (1976) takie słowniki zaczęli opracowywać nie tylko językoznawcy z instytutu, lecz także językoznawcy z Uniwersytetu Wileńskiego. jak pisze we wstępie autorka omawianego Słownika gwary kaltanėńskiej Angelė Vilutytė, zaczęła zapisywać słowa swojej gwary około 1960 roku, pod koniec studiów na Uniwersytecie Wileńskim. Autor tego artykułu opowiadał, że jeszcze jako uczennicę zainteresował ją wartością mowy gwarowej i zachęcał do jej zapisywania starszy krewny, lituanista z Uniwersytetu Wileńskiego Adolf Jatulis. Zbierając materiał do pracy dyplomowej, zapisywał także obrazową mowę matki i babki Angelė. Zrozumienie wartości żywej mowy rosło i umacniało się podczas studiów lituanistyki i filologii klasycznej, gdy dialektologię wykładał badacz gwar Zigmas Zinkevičius. Po wielu latach Profesor cieszył się, dowiedziawszy się od byłej studentki o pisanym słowniku swojej rodzinnej gwary. Przez kilka dziesięcioleci, obok bezpośredniej pracy nad pisaniem i redagowaniem wielkiego Słownika języka litewskiego, A. Vilutytė gromadziła kartotekę do słownika swojej gwary. jak pisze we wstępie, słowa zapisywała podczas wakacji i przy każdej okazji, gdy wracała do rodzinnych stron. Przemierzono dziesiątki wsi, przeprowadzono rozmowy z ponad pięćdziesięcioma Kaltanėnianami najstarszego pokolenia, mówiącymi tradycyjną gwarą. Większość przykładów językowych autorka zapisała od swojej matki Eleonory Dailidytė-Vilutienė, pochodzącej ze wsi Tepeżis, oraz babci Eleonory Dailidienė (zdaniami z jej gwary zilustrowano gwarę kaltanėnišką w chrestomatii Lietuvių kalbos tarmės, 1971, s. 346). Z tej samej wsi pochodziły i z autorką rozmawiały cztery ciotki. Rozmawiała także z mężczyznami: zapisywała od swojego ojca Edvarda, radziulių (iš Pãgilūtės), alfonso Šerėno (iš berninų). 178 acta Linguistica Lithuanica LXX gwara kaltańska pod względem fonetycznym antanas baLaŠaitis jest niejednolita: jej wschodnia część zaliczana jest do dialektu wiłkomierskiego gwar auksztockich, a zachodnia – do uciańskiego1. Zatem, podobnie jak większość Auksztotów wschodnich, mieszkańcy Kaltanėnai zamiast dyftongów am, an, em, en wymawiają um (dungùs), im (p·m pė), in (ž.ntas), im (tipœ). Spośród cech fonetycznych gwary należy wymienić stwardnienie połączeń le, lė, re, rė, se, sė: wymawia się tu sáula (saulė), lá.isk (leisk), l·ku (lėksiu), rã.tas (retas). Twardnieniu ulegają także spółgłoski d, r, s: dglas (deglas), r.tas (retas), r· kæ (rėkia), s.nas (senas), sέ·åu (sėmiau). W gwarze występuje także pierwsza cecha dzukowania: połączenia dj i tj przekształcane są w dz i c: wymawia się m.ʒei (medžiai), á.uʒæ (audžia), nakù (nakčia), sve. (svečių). mieszkającego we wsi Kūrini, dziadka Juozasa Dailidėsa, Adolfa i Zenonasa; chociaż gwara kaltanėniška należy do różnych podgwar, jej słownictwo jest wspólne dla obu: kształtowały je i łączyły kontakty parafian w miasteczku w dni świąteczne, podczas odpustów i na targach. Przykłady gwary do słownika zapisywano zarówno od przedstawicieli obszaru zachodniego, jak i wschodniego. Jak mówiła autorka słownika, okazji do zapisywania przykładów językowych nie brakowało ani podczas spotkań odpustowych, ani na innych zgromadzeniach w Kaltanėnai. Słownik gwary kaltanėniškiej należy do typu słowników wyczerpujących: przedstawiono w nim cały dawny tradycyjny zasób leksykalny gwary (a więc także zapożyczenia) oraz wyrazy współczesnego języka ogólnego wraz ze znaczeniami charakterystycznymi dla tej gwary. Leksykę w słowniku przedstawiono gniazdami, podobnie jak w wielkim Słowniku języka litewskiego (dalej – LkŽ). Leksyka kaltanėniškich została ułożona w 5725 gniazd. Czytając słownik, rzuciło się w oczy całkiem sporo gniazd oznaczonych skrótami sv. i hibr., tj. zapożyczenie i hybryda. Po policzeniu gniazd wyrazowych na litery a, L, n, V spośród 1178 gniazd znaleziono 230 wyrazów i derywatów pochodzenia nielitewskiego. A zatem około jedna piąta leksyki tej gwary pochodzi z języków obcych. Niby całkiem sporo, ale jak z pieśni, tak i ze słowa języka nie wyrzucisz. To dziedzictwo czasów obcej władzy. Część zapożyczeń stanowią derywaty czasownikowe z przedrostkami da-, raz- (daplti, datrti, razplšti, raznešióti). W słowniku zebrano słowa najczęściej używane w codziennym życiu wiejskich rolników. Większość gniazd słownikowych ma po dwa lub trzy zdania, ale są też bardzo duże, z bogatą frazeologią. Do takich należą aks, dants, darýti, dti, drbti, dúoti, galvà, kra týti, krsti, krutti, léisti, lkti, lsti, lùpti, mèsti, nèšti, penti, pùlti, ran kà, riñk ti, sa kýti, ssti, statýti, šónas, taisýti, tráukti, trnti, vagti, varýti, vérti, vès ti, žẽmė, žmogùs, žol. Dla gwary kaltańskiej charakterystyczne są również używane przez Auksztotów wschodnich przyimki (i przedrostki) àž, ažù, odpowiadające ogólnolitewskiemu ùž: Àž kalno namai i nesmato; Zebrał dużo jagód; Jeśli wróci za rok, to dobrze; Mieszkają za zakrętem, nie da się do nich dojechać; Jechał za zakrętem; Zatrzymaj się tutaj: za szopami, za domkami; W lesie jest zacisznie, a na polu wieje wiatr; Zaopatrzeni byli w jagody w lesie; Mój chłopak jest już odmieniony ʻužvadasʼ, – wszystko, co robi. 1 to ustalił Adolf Jatulis w pracy dyplomowej Fonetyka i morfologia gwary Kaltanėnai (1964), na której opiera się Zigmas Zinkevičius w dziele Dialektologia litewska (1966: 523). angelė Vilutytė Kaltanėnų šnektos žodynas 179recenzje / reviews Wszystkich tych form nie ma w Wielkim słowniku języka litewskiego (LkŽ). A. Vilutytė zapisała również więcej słów, których nie zamieszczono w LkŽ: atóšilas : Lód na jeziorze pęka : atóšilas. bobeliõtė ʻlichawa kobietaʼ : Bobeliõtė da nesena, baika. dýrauti 1. ʻrozglądać sięʼ : Dýrauna par langus pavogt ko. 2. ʻtykotiʼ : Zabili świnię, to czatuję na koty. gamùlžis ʻkawałekʼ : Kawałek chleba rzucony pod stół. gisýti ʻgasićʼ : Ogień gaszę wcześnie : boję się, że ktoś wepchnie. gretj ʻobokʼ : Ich domy są obok. knãbinti ʻoszczędzać, chwytaćʼ : Oszczędzał, oszczędzał całe życie i zostawił majątek obcym. paklõsčiai ʻściółkaʼ : Przywożę mchu na ściółkę. papãnis ʻgruba tkanina konopnaʼ : Utkają jakąś grubą tkaninę konopną i dawniej ją nosili, a co robić. parañkė ʻblisko, pod rękąʼ : Stanęła blisko i stoi – jeszcze poparzę garnek, podnosząc go. prãpjūvas „początek żniw żytnich”: Prãpjūvas odbywał się podczas żniw żytnich: przygotowuje się potrawy, warzy piwo, por. prapjovos LkŽ. prieblindỹs „zmierzch”: Słońce zachodzi, prieblinds, a my jeszcze na polu. prieblindžias „o zmierzchu”: Przyszedłem o zmierzchu. retója „rzadka mowa”: Anas z retõsios, kiedy zaczął[...]. skalẽtyti „obmawiać, plotkować”: Biega po ulicy i skalẽtija jak diabeł. tylẽtėm „po cichu”: Tylẽtėm idę przez las: boję się salków. tỹnius „opuchlizna”: Zeszła opuchlizna, a byłam spuchnięta, cała noga czerwona. týpčioti „dreptać”: Týpcioja już kotka na pisklęta. viržinė ʻwrzosowiskoʼ : Po viržines wiosną wypasamy. LkŽ zawiera słowa podane przez A. Vilutytė z jej gwary: sagrąža adv. ʻpodczas tkania, przy powrocie przez pakojasʼ : sagrąža – z jednej strony tka przez pakojas, a potem z powrotem przechodzi. saugulngas ʻktórego trzeba bardzo pilnowaćʼ. To biała, bardzo pilnowana chustka. samanykščià ʻmiejsce porośnięte mchemʼ : Samanykščià pachnie bagiennym rozmarynem. savýsu adv. ʻwśród swoichʼ : Wśród swoich zawsze lepiej, spokojniej. sugraužinỹs ʻzgryzota, troskaʼ : Man didelis sugraužins – bulbos supuvo. sukirtinỹs ʻfundament piecaʼ : Sukirtau pečiui sùkirtinį. srastis ʻsolenieʼ : Srasties nėr, grybai nestovės apraugti. w artykule znajduje się zdanie z czasownikiem nusligti: Nusligsta akys senystėj, tj. słabną, natomiast w LkŽ takiego znaczenia nie ma. bodaj najwyraźniej widoczną cechą słownika gwary Kaltanėnai są częste zdrobniałe rzeczowniki. jest to zapisany przez autorkę słownika ozdobnik mowy dawnych wieśniaków. Wyrazy z przyrostkami zdrobniałymi ukazują łagodność myśli, szacunek, miłość i współczucie osób lub rzeczy, o których się mówi. częsty jest przyrostek zdrobniały -utis, -utė. babcine z Kaltanėnai cieszą się wełnianą chustką, że moja 180 acta Linguistica Lithuanica LXX żiuoja. Dziecko, jak dobrze, że przyszedłeś do mnie. antanas baLaŠaitis Tu dziwią się, że zagonik taki wąziutki, jakaż to kramik — okienka malutkie, niski; Cóż ten człowieczek zrobi, tu trzeba tęgiego mężczyzny; Już kiedy różki cielątka są jak figielki; pociesza się: Zgryzam śliweczkę i siedzę; komórka mała, nie mam gdzie położyć; Zmarznięte dziecko, usteczka drżą; Studzienka malutka, ale wody dosyć. Gwiazdeczka na czole, a cała pstrokata krowa. Delikatność mowy mieszkańców Kaltanėnai jeszcze bardziej zwiększają dość często używane formacje z podwójnymi przyrostkami zdrobniającymi: Lempeltė właśnie migoce: nafty i tego nie było; Synowa przywiozła w prezencie chusteczkę; W wełnianej chusteczce chodziłam całą zimę, zdrowa dla głowy; Ścieżynka ledwie widoczna, zarosła; Pachnie kromeczka do zjedzenia i suchy chleb; Świta, światełko, już wstaję, idę do obory do bydła; Jaka tyciutka krówka, a mleka daje; W szkatułeczce złożywszy pieniądze; Domeczek cały się skurczył, i tak malutki był; Maluteńki całkiem serek wysze[dł], a tyle było twarogu; Sukieneczka króciutka, w półkożuszku narzuconym, chusteczka cieniuteńka; Strużka przy nas całkiem wąziutka; Umarł tatuś – zostaliśmy bosi, z niczym. Nosek zadarty, włosy długie, piękna dziewczyna. W mowie dla wyrażenia postawy umniejszającej używa się przyrostka -ýnas, -ýna: Turė[jo] kokią ožkýną, be pieno, pardavė, insitaisė karvę; Vartýnai były jakieś spróchniałe, świnia je przewróciła; Największa maciora leży w błocie; Jej wuj jest najgrubszy – nie mieści się w drzwiach; Związała się z jakimś chłopakiem i się włóczy; Włóczy się tu jakiś chłopaczek, żeby nie ukradł[by]. córeczka często przywozi wśród formacji sufiksalnych wymienić należy wyrazy z rzadkim sufiksem -atė, mające znaczenie abstraktu odczasownikowego: Sama kùlatė, rozglądamy się za samochodami; Były i kùlatės, i mãlatės przez zimę – bez pracy nie byliśmy; Przez całe lato było to ravãtė, w ogrodzie przez lato; Już i jego wzięła mocãtė; Największa gašatė z tymi grzybami, kiedy je suszysz; Z tymi potrawami tylko gaišats – trzeba kopać ziemniaki. formacje te mają również znaczenie konkretne: Podaj krowie gėrãtę;«Pies nie patrzy na twoją tę lakãtę – rzucam chleb, mięso; W tym roku nie mam kùlatės ʻmłóconego zbożaʼ – nie siałem. Obok pilnats używana jest również forma plnatė. Mówi się także sveikãtė, ale częściej sveikatà. Słowa zapisane przez a. Vilutytė rozszerzają geografię nie tylko takich słów znanych z LkŽ. W gwarze kłatanieńskiej używa się złożonego czasu przeszłego częstotliwego: Nešù bdavo šieną saviẽm in pečių iš pievų; Smalėką bdavo ažsdega i eina vakare gaudyt vėžių; Pàstveriu čirškulį košėj bdavo kai medus; Bdavo nóri sustaisyt kokį rūbą, tai juodauni juodauni miške i parvasar i paržiem; Zimą boso chodziliśmy i nie chorowaliśmy; ze skrawków zszywałam ubranko dziecku i je ubierałam – nie było za co kupić. W gwarze wschodnio-aukštaitskiej wileńskiej zachowany tryb rozkazujący bez -k jest nadal stosunkowo często używany także przez mieszkańców okolic Kaltanėnai, na przemian z formą języka ogólnego: wynieś ubrania na słońce, przewietrz; Przynieś mi kiedyś dziecko, żebym je zobaczyła; Przysuń się do mnie – tego wystarczy; Skoro prosi, przysuńmy się i jedzmy; Czemu się spieszysz, usiądź, skoro przyszedłeś; Czemu tu stoisz, siadaj; Kopiąc ziemniaki, posadzisz większe; Podejdźcie bliżej, lepiej zobaczycie; Trzymaj się mnie, jest ślisko, przewrócisz się; Daj mi trochę pieniędzy; Wypij kieliszek; Podwiń spodnie, przemokniesz cały, idąc przez łąkę; Podwiń [spodnie], przejdziesz przez rzekę — jest płytka; Uważaj angelė Vilutytė Kaltanėnų šnektos žodynas 181recenzijos / reviews prirak, – zobaczysz, Cyganie wyniosą wszystko; Chodźcie, chłopaki, powygłupiamy się. Przymknij drzwiczki chlewika, żeby kury nie wyszły; Przestań krzyczeć na te dzieci, wstyd przed ludźmi; Pewnie zgłodnieliście przy sianokosach, przynieście choć coś do picia; Przeczytaj, co tu napisane — prosi ojciec; Ugotuj gęsi, włażą jeszcze do ogrodu; Wrzuć świniom trochę liści buraczanych. W mowie narracyjnej mieszkańcy okolic Kaltanėnai często używają imiesłowów strony biernej: Kamašiukais one przyszły i nie zmokły; Pomieszane, pomieszane, znalazły się pieniądze i skradzione; Włosy tylko do góry uczesane – kawaler najokropniejszy Baliokas; Całe sitko wytarte i odrzucone wraz z żytem; Całe podnóże porośnięte rosodą; Wyłamałem pniak, przyniosłem do domu, było w nim pełno mrówek. z cech gwary warto wymienić także swoiste określanie chłopców i dziewcząt. podobnie jak u wielu mieszkańców wschodniej części Auksztoty, nieżonaci mężczyźni mają tu nazwisko z przyrostkiem -õkas: Viluciõkas (Vilutis), Šaraniõkas (Šerėnas), przyrostek ten dodaje się także do imienia: Baliõkas (Balys), Juziõkas (Juozas); Kaziõkas (Kazys), Vinciõkas (Vincas). Do imion dziewcząt dodaje się przyrostek -õtė: Uliõtė (Julija), Anciõtė (Ona); Przecież Anciõtė nie wyszła za mąż, po co ją marnujesz. Nazwiska dziewcząt mają przyrostek -ýčia: Vilutýcia (Vilutytė), Gaidýčia (gaidytė), Vasiliūnýčia (Vasiliūnaitė). Autorka słownika we wstępie wskazuje także na jedną czy drugą rzadszą właściwość gwary. 1. osoba trybu przypuszczającego kończy się końcówką -čia: nèšcæ (neščiau), šókcæ (šokčiau), gércæ (gerčiau). Warto wspomnieć o liczbie mnogiej neštũte, dirbtũte; Etumbe ravėt, ale lyja; Etūt namo, – ko čia stovit. a. Vilutytė zapisała krótką formę trybu rozkazującego obok dłuższej: Tepastà pušinė, – krėsiu liuktus; Niech mleko stoi ciepło, niech kwaśnieje. wielką wartością słownika są zdania ilustracyjne, zwłaszcza z frazeologizmami. A. Vilutytė przez wiele lat zapisała ich naprawdę wiele pięknych. Aby ukazać piękno gwary mieszkańców Kaltanėnai, sposób myślenia wieśniaków i przeżyte doświadczenia, zacytujemy kilkanaście z nich (czyta się łatwiej w uproszczonej pisowni): Pełna kadź jagód jak oko (w nadmiarze); Grzybów i jagód w tym roku choć wozem woź (bardzo dużo); Tylną ręką jak daje (niechętnie) – nie bierz; Gdy spłonęłam, w kamień się zamieniłam, biedna; Jak kamyk do rzeki spłynęło całe życie; Straszna rzecz, jaka wielka (bardzo duża); Teraz u niej pieniędzy nawet z drzazgą byś nie znalazł (wcale nie ma); Ileż tam płacili za dniówki – łzy (bardzo mało); Taką rzecz tutaj (nieważne), – zostawił i niech idzie swoją drogą, znajdzie inną; Bierze, co jest na stole, pożera, ma dobre oczy (nie wstydzi się); Gdyby mógł, to wyrwałby oko z czoła (zabrałby wszystko); Boso, póki leżał śnieg, chodziliśmy do szkoły, boso też dorośliśmy; Paprotkę dodawali do chleba, kiedy były czasy głodu; Od małości znałem tę pieśń; Wychodzę do ludzi, to nawet w oczach jaśniej; Zwierzę trzeba kochać jak człowieka, wtedy i ono będzie dla ciebie dobre; Córka jak błyskawica wszędzie zdąży; Przy dobrym mężu jak za murem (spokojnie); Ma głowę przebitą (bardzo chce tańczyć); Ogórki wykupili pazurami (szybko wykupili) na targu: nie zdążyłem położyć ich na stoliczku; Pobił człowieka bez powodu (bez przyczyny); Tutaj grzybów zbierać z boku (obcy) nie przychodzą – swoi je wyzbierają; na placek dziecka aż oczy latają (bardzo chce), – odkrój kawałeczek; Miłości nie kupisz; Pęknij, krzycz, – nie wywołasz z grobów; Parzy jak w garnku (bardzo duszno); Jeden koniec się pali, drugi – i nie dymi (nieudolnie się stroi); Ja idę pochylona, a ona już ziemię wącha (blisko śmierci); 182 acta Linguistica Lithuanica LXX Staremu i krok drogi; Ona wiatr pije za jego synem antanas baLaŠaitis (bardzo go pragnie); Darmo język drzesz (dużo paplesz) – syn jej nie weźmie; Całe życie psimi skórami (błahostkami) z pustymi oczami garnka nie napełnisz – trzeba słoniny; Placek psuje usta; Lepiej za jakiegoś tam siwe włosy zetrzeć (pozostać niezamężną); nuėjo; Koks tę iš jo žmogus: su ta diena gyvena (netaupiai), vaikai alkani bastos; GraDziewczyna jak lisica (miła); Umiem jak pacierz; Pod ziemią zawsze zdążysz, – dbaj o zdrowie. Na końcu kilka zauważonych nieścisłości i życzeń. We wstępie do słownika podano, że w gwarze utwardza się spółgłoski d, r, s, i przedstawiono przykład dãglas zamiast ogólnolitewskiego deglas, a w słowniku zdanie: Jeden prosiaczek dãglas, pozostałe białe. hasło gniazdowe daglas, a obok także daglója. Widocznie oparto się na LkŽ, gdzie dãglas odsyła do dẽglas. a także dwa gniazda w LkŽ damai i demai. ponieważ jest to zapożyczenie, utwardzenie może tu i nie mieć zastosowania: wyróżniono damai. możliwe, że utwardzenie d w tej gwarze jest nadal dyskusyjne, ponieważ w LkŽ dãglas podano na podstawie słowników Konstantinasa Sirvydasa, Pilypasa Ruigysa i Friedricha Kuršaitisa oraz pism Kristijonasa Donelaitisa. To przypuszczenie potwierdzają również fakty z gwary gierwackiej. Badaczka tej gwary Jadvyga Kardelytė uważa tu palatalizację d za sporadyczną2. chociaż w gwarze, jak twierdzi autorka słownika, dùkros nie występuje, a jedynie formy zdrobniałe dukrẽlė, dukrýtė, nie należało ich dodawać do gniazda dukts. W zdaniach kilku gniazd (áusti, mlas, raištis, žmogùs) z powodu rozczłonkowania niewłaściwymi znakami interpunkcyjnymi (zamiast ∥ powinno być /) wygląda to tak, jakby brakowało hasła. Liczba gniazd słownikowych byłaby większa, gdyby każde słowo zdania zostało wyodrębnione i objaśnione w osobnym gnieździe. Czasami rzeczywiście byłoby to potrzebne. Na przykład w gnieździe mólio nie wiadomo, czym jest móliabrastis. Może to słowo własne? z gniazda pakritė nieprzeniesione do zdania kaldúobinas, z gniazda paléisti nieprzeniesione do zdania pasitrasýti. Z gniazda séilė zdanie Šite silai pãšuvai plon, séilė, dedù dù powinno się wydzielić i objaśnić pašuvà. Zdania podane w LkŽ z gwar wschodnich pokazują, że są to nici, którymi tka się wątek. Zdanie w gnieździe Pivo Pilvù apsrazgius mergà (brzuchata) przypomina frazeologizm, a w słowniku nie ma ani raizgýtis, ani apsiraizgýti. Frazeologizm z tà dienà ʻnieoszczędnieʼ znajduje się w dwóch gniazdach, ale wyodrębniono go różnie: z túo dienà gyvẽna, z túo dienù. Kilka krytycznych uwag nie umniejsza wieloletniej pracy autorki słownika ani opublikowanego w nim pięknego bogactwa gwary. Nadesłano 20 marca 2014 r. antanas baLaŠaitis Didlaukio 27-64, LT-08320 Wilno, Litwa 2 kardelytė jadvyga. Gervėčių tarmė. Vilnius: Mintis, 1975, 30.