Archajiškosios ir inovacinės veiksmažodžio ypatybės pietų aukštaičių patarmėje Baltarusijoje

82 acta Linguistica Lithuanica LXX esMiniai ŽodŽiai: pietų aukštaičių paribio salų šnektos, stebimasis laikas, archajiškosios cechy czasownika, innowacyjne cechy czasownika, interakcja języków. keyWords: subdialekty przygranicznych mikrooterów południowoauksztockich, czas pozorny, archaiczne cechy czasownika, innowacyjne cechy czasownika, interakcja języków. nijoLė tuoMienė Lietuvių kalbos institutas Kierunek badań naukowych: dialektologia, morfologia gwar, socjolingwistyka, interakcja języków. archaiczne i innoWacyjne cechy czaSowNika Właściwości czasownika w gwarze południowych Auksztotów na Białorusi in the southern aukštaitian sub-dialect in belarus streszczenie W artykule analizuje się dwojakie kontynuacje gwary południowych archaic and innovative Peculiarities of the Verb Auksztotów na Białorusi, w Varanãvo omawia się fleksję, derywację i semantykę czasownika w gwarach przygranicznych wysp południowych Auksztotów. Opierając się nie tylko na danych dialektologicznych, lecz także socjolingwistycznych z ostatnich dwudziestu lat, można opisać nie tylko rajone, veiksmažodžio ypatybės: archajiškosios liekanos ir inovaciniai reiškiniai. Šiais aspektais same archaiczne i innowacyjne cechy czasownika. Starsze dane odzwierciedlają tendencje użycia języka właściwe gwarze co najmniej pół wieku temu, natomiast młodsze – współczesne, właściwe tej samej gwarze już po upływie półwiecza. W artykule przedstawiono unikatowe dane lituanistyczne, formas, bet ir atskleisti jų vartosenos įvairavimą, nustatyti kitimo kryptį. duomenys apie pakaitinį arba lygiagretų šių veiksmažodžio formų vartojimą buvo kaupti tiek iš vyresniosios, tiek ir iš jaunesniosios kartos pateikėjų, vadinasi, galima jų analizė stebimuoju laiku, nes senesniųjų ponieważ niektóre omawiane w nim cechy czasownika są zupełnie nietypowe lub mało typowe dla języka mieszkańców głównego obszaru południowych Auksztotów, dlatego też nie zostały odnotowane albo odnotowano je w bardzo niewielu miejscach. Z jednej strony długotrwałe otoczenie obcojęzyczne i izolacja gwar od głównego obszaru języka litewskiego sprzyjały coraz większemu zakonserwowaniu się gwar Varanãvo, dlatego występują tam, choć bardzo sporadycznie, niezwykle archaiczne formy czasownika języka litewskiego, odziedziczone z bardzo odległej przeszłości; z drugiej strony badane gwary (najbardziej – białoruskie) doświadczyły takich innowacyjnych zmian, które przejawiają się w archajiškosios ir inovacinės veiksmažodžio ypatybės Pietų aukštaičių patarmėje baltarusijoje 83straipsniai / articles mów, z tej perspektywy analizowane są mikroobszary adnotacji południowych gwar wyżowych. duże zróżnicowanie i nierównomierność użycia badanych form gal net siekiančios gentines baltų kalbas. kita vertus, dėl nuolatinės sąveikos su slavų kalbomis czasownika sprawiły, że przedstawiona w artykule analiza form czasownikowych niekiedy wywołuje net suformavo neploną slaviškų apnašų sluoksnį. archajiškųjų ypatybių pavyzdžių turimuose patarmės įrašuose labai nedaug, jie sporadiški, o apskritai šiai visai beišmirštančiai patarmei baltarusijoje būdinga gretutinių veiksmažodžių wrażenie nieproporcjonalności lub epizodyczności. bogactwie form i coraz intensywniejszym użyciu kalk semantycznych. artykuł uwzględnia zarówno the article addresses two-fold peculiarities of verbs of the continuity of the southern aukštaitian sub-dialect in belarus, Voranava district: archaic remains and innovative phenomena. conjugation, formation and semantics of verbs from the sub-dialects of the boundary dane dialektologiczne, jak i socjolingwistyczne z ostatnich dwudziestu lat; w związku z tym istnieje możliwość opisania najbardziej archaicznych i innowacyjnych form czasownikowych, a także ukazania zróżnicowania ich użycia i określenia kierunku ich zmian. dane dotyczące alternatywnego lub równoważnego użycia tych form czasownikowych zebrano od informatorów zarówno starszego, jak i młodszego pokolenia, co umożliwiło ich analizę w czasie pozornym, ponieważ język starszego pokolenia odzwierciedlał tendencje użycia charakterystyczne dla subdialektu co najmniej pięćdziesiąt lat temu, podczas gdy język młodszego pokolenia odzwierciedla współczesne tendencje charakterystyczne dla tego samego subdialektu pięćdziesiąt lat później. artykuł dostarcza unikatowych danych na temat języka litewskiego, ponieważ pewne omówione w nim osobliwości czasownikowe nie są charakterystyczne dla subdialektu języka litewskiego z głównego obszaru języka litewskiego albo są dla niego mało charakterystyczne, co doprowadziło subdialekty woranawskie do jeszcze większego of residents from the main area of southern aukštaitian; they are therefore not recorded or scarcely recorded. on the one hand, a long-term foreign environment and the isolation of the konserwatyzmu; w związku z tym, choć używane bardzo sporadycznie, wykazują one szczególnie archaiczne formy litewskich czasowników odziedziczone z odległej przeszłości, być może sięgające nawet czasów plemiennych języków bałtyckich. z drugiej strony, wskutek nieustannego kontaktu z językami słowiańskimi (głównie białoruskim) analizowane subdialekty przeszły takie innowacyjne zmiany, które doprowadziły nawet do powstania dość zwartej słowiańskiej otoczki. zachowane zapisy subdialektu zawierają bardzo niewiele przykładów cech archaicznych; są sporadyczne. ogólnie rzecz biorąc, ten subdialekt, znajdujący się na Białorusi na skraju wymarcia, można scharakteryzować dużą liczbą form kontaminowanych oraz nasilającym się użyciem kalk semantycznych. duże zróżnicowanie i niespójność analizowanych form czasownikowych sprawiły, że analiza form czasownikowych opisana w artykule okazjonalnie ujawnia nieproporcjonalność lub epizodyczność. 84 acta nijoLė tuoMienė Linguistica Lithuanica LXX 0. ĮVadas nowsze dane dialektologiczne i socjolingwistyczne z przygranicznych wysp języka litewskiego1 dają badaczom możliwość obserwowania i oceny rozwoju tych izolowanych gwar, a uzyskane wyniki badań można porównać z już opublikowanymi. w ten sposób doprecyzowuje się zarówno synchroniczny, jak i diachroniczny obraz vė, užpildomos jau turimų dialektologinių duomenų spragos, pateikiama naujų kalbų sąveikos rezultatų. tai itin svarbu XXi a. tapusių sunkiau pasiekiamomis wysp przygranicznych, ujawnia się różnorodność gwar w odniesieniu do litewskich wysp na Białorusi. tam wskutek szybkiego zanikania języka litewskiego traci się możliwość zarejestrowania nie tylko ważnych i interesujących faktów dotyczących rozwoju języka i jego funkcjonowania, lecz także w ogóle dowodów na temat etnicznego pochodzenia i przynależności samych najstarszych miejscowych mieszkańców. Niniejsza praca stara się zrealizować przynajmniej część spośród wymienionych zadań. Celem artykułu jest badanie dwojakich cech systemu czasownikowego: zachowanych dawnych oraz powstałych innowacyjnych. Stosunek tych dwóch właściwości analizowany jest na podstawie najnowszego, unikatowego materiału dialektologicznego z końca XX – początku XXI wieku, pochodzącego z istniejących jeszcze (lub niegdyś istniejących) wysp języka litewskiego w rejonie waranowskim na Białorusi. Innymi słowy, podejmuje się próbę ustalenia, które właściwości czasownika są najbardziej stabilne, a które najbardziej podatne na zmiany w procesie rozpadu i zaniku gwary litewskiej jako takiej. Przy analizie zebranego materiału uwzględnia się okoliczności socjolingwistyczne, w których język litewski istniał na białoruskich wyspach litewskich. A zatem zróżnicowanie użycia omawia się w czasie obserwowanym2, tj. analizuje się właściwości czasownika oraz cechy ich użycia w języku przedstawicieli gwar w różnym wieku. Utrwala się obecny obraz języka, wykorzystując zarówno miejscowych informatorów lepiej, jak i słabiej mówiących po litewsku. Podczas indywidualnych ekspedycji korzystano z możliwości doprecyzowania kwestii użycia różnych form czasownika, pytając bezpośrednio informatorów i starając się ustalić wiarygodność możliwych wariantów: czy takie użycie jest uświadomione i akceptowane przez informatorów, czy też stanowi lapsus linguae albo błąd zapisującego. Przy zdaniach ilustrujących twierdzenia, wszędzie tam, gdzie to możliwe, starano się wskazać konkretną wieś, w której znajdował się 1 W niniejszym artykule wybrano terminy z gwar przygranicznych wysp południowoaustackich, a dokładniej – z gwar wysp waranowskich. nie są one jeszcze ustalone, jednak zdaniem autorki są odpowiedniejsze do opisu obszarów języka litewskiego, które z powodu określonych okoliczności znalazły się poza granicami Litwy, niż termin gwary peryferyjne (taką propozycję przedstawia również Vytautas Kardelis (2014)). 2 Termin czas obserwowany (ang. apparent time) upowszechnił się w pracach językoznawczych w większym stopniu w latach 60. XX wieku. Pierwszy hipotezę czasu obserwowanego sformułował William Labov (1963: 207–309; 1975: 199–228): aby zmiana językowa była rejestrowana w trakcie jej zachodzenia, należy obserwować język kilku żyjących w tym samym czasie pokoleń. W czasie obserwowanym przeprowadzono badanie rzeczownika w gwarze ramaškoni, jednej z kilku litewskich gwar przygranicznych wysp waranowskich (Tuomienė 2010). archajiškosios ir inovacinės veiksmažodžio ypatybės Pietų aukštaičių patarmėje baltarusijoje 85strаipsniai / articles zapisano przykład, ponieważ litewska przygraniczna wyspa waranowska nie była jedna, lecz było ich nawet kilka. Wyspy te rozciągają się na długości około 50 km wzdłuż krętego pasa ciągnącego się przy obecnej granicy państwowej (niegdyś był on jednolity i łączył się z Litwą), od cypla dziewieniskiego po okolice Pelesy (zob. ryc. 1). 3 Na mapie zaznaczono większe punkty – centrum rejonu, miasteczka, osady, wsie przykościelne i centra kołchozów. Punkty te pozostały z czasów, gdy w połowie XX w. zbierano materiał gwarowy; w Nieczui, Asawoj, Niewaszach nie ma już miejscowych ludzi dobrze mówiących po litewsku. W niniejszej pracy analizowane są dane językowe, zapisane Lietuvių kalbos atlasui. tačiau pastarųjų metų tyrimai parodė, kad, pavyzdžiui, nei pačiame Varanãve, najczęściej nie tylko w różnych wsiach tych punktów, lecz także w pojedynczych gospodarstwach – tam, gdzie w ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci znaleziono przynajmniej jednego miejscowego człowieka dobrze mówiącego po litewsku. W artykule przy każdym zdaniu lub połączeniu wyrazowym ilustrującym dane twierdzenie stara się podać nazwy miejscowości, w których zostały one zapisane. 1 PaV. Gwara południowoauksztocka z kontynuantem na Białorusi – litewskie wyspy rejonu Woranowa3: Woranowo, Niewasze, Asawa (według Atlasu języka litewskiego punkt Vi); Niecza (punkt Vii); Rudnia, Plikiai (punkt Viii); Pelesa (punkt iX). W obszar opisywanego terytorium nie wchodzą azirkai (X) i nowieji giernykai (Xi). Mapa zaczerpnięta z Chrestomatii dialektów litewskich (redaktor Edmundas Trumpa). 86 acta nijoLė tuoMienė Linguistica Lithuanica LXX Należy zauważyć, że prace językoznawcze z ostatnich lat, związane z wyspami pogranicznymi (i ogólnie z dialektami litewskimi), często stosunkowo niedostatecznie różnicując pod względem czasowym opierają się na danych zarejestrowanych w przeszłości – najczęściej na różnego rodzaju słownikach, zbiorach tekstów gwarowych, pisemnej spuściźnie wymarłych gwar i nagraniach dźwiękowych, materiałach Atlasu języka litewskiego, w których zarejestrowano użycie języka przez kilka pokoleń żyjących w różnym czasie, niekiedy przed 100 i więcej laty (na przykład prace z ostatnich lat: Ragaišienė 2010; Mikulėnienė 2012: 51–62; Tamulionienė 2013: 128–145 i in.). dlatego niektóre zjawiska językowe i ich zmiany trudno lub wręcz niemożliwe jest interpretować socjolingwistycznie, ponieważ brak perspektywy czasu obserwowanego. W niniejszym artykule kontynuowane są badania morfologii gwar litewskich wysp – Ramaškoni, Nevãšiai, Ródūnia, Plkiai, Nočiõs, Pãaradnė, Asavõs, Pelesõs4 – znajdujących się (lub istniejących jeszcze całkiem niedawno) na południowym krańcu Białorusi, w rejonie waranowskim5. Interesującą i bodaj najmniej osobno badaną częścią mowy jest czasownik. w artykule podjęto próbę spojrzenia na system czasownikowy gwar okolic Woranowa w sposób nieco nietypowy: kiama aprašyti inovacinius reiškinius, susijusius su kalbų sąveika, todėl nevengiaa) w pierwszej kolejności dąży się do omówienia odnotowanych archaicznych pozostałości rodzajów czasownika (przedstawiając również powstałe wcześniej ich przeróbki); b) po drugie – szerzej omówiono kilka ciekawszych osobliwości odmiany, derywacji, znaczenia i innych cech czasownika. W 4 największych i zachowanych do naszych dni litewskich wyspach językowych wioskami okolic Pelesy publicznie i w środowisku domowym porozumiewa się po litewsku. W Pelesie od 1992 r. działa szkoła litewska. jest to pierwsza na Białorusi litewska szkoła podstawowa – Centrum Kultury i Oświaty Kraju Pelesy. Założycielami szkoły są Litewski Fundusz Kultury oraz Ministerstwo Kultury i Oświaty. W 2012 r. szkoła wypuściła 13. klasę absolwentów. większość z nich z powodzeniem studiuje w szkołach wyższych Republiki Litewskiej. kilkoro byłych uczniów tej szkoły po studiach wróciło, aby pracować jako nauczyciele w szkole litewskiej. Lokalna wspólnota litewska i stowarzyszenie społeczne Gimtinė są wspierane również miami Lietuvos valstybės. Pelesõs kaimo apylinkių lietuvių šnektos raida pastebimai skiriasi nuo kitų Varanãvo rajone bei przez obecnych i byłych użytkowników litewskich gwar z całego obszaru Lydõs. Gwary niewątpliwie wymagają osobnego i bardziej wnikliwego przyjrzenia się (bodajże najważniejszą i największą pracą ostatnich lat poświęconą gwarze Pelesõs jest monografia Edmunda Trumpy Fonemy gwary Pelesos i ich warianty, wydana w 2008 r.). W niniejszym artykule uwaga koncentruje się przede wszystkim na mniejszych, zanikających lub całkowicie wymarłych gwarach, geograficznie znajdujących się na obecnym terytorium rejonu Varanãvo. 5Pierwszy obszerniejszy synchroniczny opis systemu odmiany rzeczowników zanikającej litewskiej wyspy językowej przedstawiono w wydanej w 2010 r. książce Rzeczownik gwary Ramaškonių: badanie socjolingwistyczne. W publikacji szczegółowo scharakteryzowano również sytuację socjolingwistyczną całego regionu Varanãvo w obserwowanym okresie, porównano paradygmaty wszystkich typów odmiany rzeczownika utworzone przez przedstawicieli dwóch pokoleń (starszego i umownie młodszego), a także omówiono problem zmiany kodów. a we wstępnej części wydanego w 2008 r. zbioru Teksty gwary Ramaškonių (z płytą kompaktową) szczegółowo przedstawiono charakterystyczne cechy gwary oraz kwestie akcentuacji. w obu książkach przedstawiono przegląd prac wcześniejszych autorów, którzy badali ten mikroobszar. nowszych badań nad rozwojem języka litewskiego na wspomnianych wyspach do dziś jeszcze nie mamy. a zatem szczegółowe omówienie wszystkich części mowy pozostaje zadaniem na przyszłość. archajiškosios ir inovacinės veiksmažodžio ypatybės Pietų aukštaičių patarmėje baltarusijoje 87artykułów / articles 1. POZOSTAŁOŚCI DAWNEGO MODELU JĘZYKOWEGO – ARCHAICZNE WŁAŚCIWOŚCI CZASOWNIKA 1.1. niektóre czasownikowe formy trybu przypuszczającego nuosakos formos Lietuvių kalbos tarmėse tariamosios nuosakos formos labai įvairuoja (kazlauskas 2000: 385–403). zasadniczo wszyscy Litwini południowoauksztoccy, Dzukowie, mają swoisty tryb przypuszczający, którego tworzenie do dziś nie jest całkiem jasne, por. : 1. osoba liczby pojedynczej būtáu, 2. osoba būtái, a 3. osoba – būt; 1. osoba liczby mnogiej būtm (būtūmè), 2. osoba būtt (būtūtè). Formy 1. i 2. osoby liczby mnogiej są nowe, utworzone od formy 3. osoby būtų przez dodanie starszych būtum, būtut, używanych jeszcze w gwarze południowoaŭksztockiej. veiksmažodžių asmenavimo pavyzdžiu. Šių formų išlaikyta tvirtapradė priegaidė Również formy 1. i 2. osoby liczby pojedynczej, utworzone na nowo od tematów na ā, należy wyjaśniać tym, że końcówki -au i -ai, będąc akutowymi, w okresie zmian końcówek akutowych w systemie trybu przypuszczającego mogły być tylko akcentowane (szerzej zob. Kazlauskas 2000: 101–102). dabartinėse Varanãvo apylinkių šnektose užrašyta nemažai tariamosios nuosakos formy dwusylabowych czasowników 1. i 2. osoby liczby pojedynczej, np.: àš bu.tá.u, tù bu.tá.i ‘ja byłbym, ty byłbyś’; àš dirptá.u, tù dirptá.i; ‘ja pracowałbym, ty pracowałbyś’; àš ɛitá.u, tù ɛitá.i ‘ja poszedłbym, ty poszedłbyś’; àš neštá.u, tù neštá.i ‘ja niósłbym, ty niósłbyś’, àš vestá.u, tù 105; Lktch vestá.i ‘aš vesčiau, tu vestumʼ ir kt. jos tariamos su pakitusiu baigmeniu, paprastai kirčiuojamu gale, o priegaidė – iš esmės visuomet išlaikoma tvirtapradė. kaip ir visoje šiandieninėje pietų aukštaičių patarmėje (plg. Lka iii 107–109, žemėl. nr. 103– 2004: 83; Markevičienė 1999: 33; Leskauskaitė 2006: 60; 2009: 65). Rozwój zmian form trybu przypuszczającego (1. i 2. osoby liczby pojedynczej) jest najprawdopodobniej związany ze znanym prawem dialektu południowoauksztockiego: jeśli č, dž w paradygmacie występują tylko raz, paradygmat zostaje wyrównany i wszędzie wymawia się t, d, zarówno w paradygmacie rzeczownika, np.: d·u., mergá.iu. ‘dėdžių, mergaičiųʼ, jak i czasownika, np.: á.uåu, maåũ. ‘audžiau, mačiauʼ. dlatego także bú·åu, drbåu, ɛ.åu wyrównano do bu.tá.u, dirptá.u, ɛitá.u. W całym paradygmacie spółgłoska czasownika pozostaje væštá.u, væštá.i ‘vežčiau, vežtumʼ. W badanych gwarach zapisano rzadsze kietas, todėl ir tariamosios nuosakos vienaskaitos 1 ir 2 asmens formos tariamos kietai, pvz.: mæstá.u, mæstá.i ‘mesčiau, mestumʼ; rktá.u, rktá.i ‘rėkčiau, rėktumʼ; przypadki, gdy akcentowana jest rdzeń – ε.tåu šы.ná.u, ã·le labα. l·jα ‘eičiau šienauti, bet labai sauʼ; bú·tαi pas.us, ku.‿pαskα. raš· næm·ki, næpraš·tåu ‘żebyś powiedział, że wsi). Akcentowanie lyjaʼ; vèstαi tu.‿mẹ.gu. iȓ‿gi.vǽ.ntαi sá.u ‘vestum tą mergą (mergaitę) ir gyventum rdzenne form 1. i 2. osoby liczby pojedynczej trybu przypuszczającego w gwarach Varanãvo jest lenkiškai rašyti nemoki, neprašyčiauʼ (pavyzdžiai daugiausia iš ródūnios apylinkių 88 nijoLė tuoMienė acta Linguistica Lithuanica LXX niezwykle rzadkie; obok form z akcentowaniem końcówkowym pojawiło się tu najprawdopodobniej wskutek starań informatorów, by mówić „poprawnie” i „gramatycznie”, tj. usiłowano naśladować ogólnoliteracki język litewski6. chociaż akcent wspomnianych form w rdzeniu zachowuje miejsce i intonację, np.: gαlvó·tåu, gαlvó·tαi ‘myślałbym, myślałbyś’; mọk·tåu, mọ k· tαi ‘umiałbym, umiałbyś’; yra fiksuojamas daugumoje didžiojo pietų aukštaičių ploto šnektų (žr. Lka iii 108; Leskauskaitė 2006: 60; 2009: 65). Priesaginiai veiksmažodžiai Varanãvo šnektose paprastai išlaiko bendraties kirčio raš·tåu, raš·tαi ‘pisałbym, pisałbyś’; skαic·tåu, skαic·tαi ‘czytałbym, czytałbyś’; šá.udi.tau, šá.udi.tαi ‘strzelałbym, strzelałbyś’; žu.r·tåu, žu.r·tαi ‘patrzyłbym, patrzyłbyś’. W powstałych z form dwusylabowych formach przedrostkowych miejsce akcentu zwykle pozostaje na końcówce, np.: næsupá.isi.tåu, visùs burõ·kus nuråutá.i ‘nie poradziłbym sobie (nie dopilnowałbym), wszystkie buraki (brukiew) wyrwałbyś’ (tùsamonys); gdybym‿mógł, przyniósłbym‿i‿tobie‿chleba7 ze‿sklepu ‘gdybym mógł, przyniósłbym i tobie chleba ze sklepu (sklepu)’ (ramaškónys); poszedłbyś‿ty i‿mnie‿krowę. pαrvar·tαi ‘poszedłbyś ty i przyprowadziłbyś mi krowę’ (stanšiai); wyrzuciłbym ją‿z‿domu, ale co‿ludzie powiedzą ‘wyrzuciłbym ją z domu, ale co świat (wszyscy ludzie) powie’ (ramaškónys). zdaniem wielu językoznawców końcówkowa forma 1. i 2. osoby trybu przypuszczającego jest formą būt (Ld 367–368; Lka ii 128, mapa nr 109). Jak twierdzi Zigmas Zinkevičius, przeniesienie akcentu nie nastąpiło nagle – widocznie przez pewien czas występowały dwa akcenty. przy uważnym wsłuchaniu drugi akcent jest mų kirčiavimas yra vėlyvesnis. jis galėjo susiformuoti dėl 3 asmens formos įtakos, nes nemaža dalis pietų aukštaičių, kaip ir rytų aukštaičiai uteniškiai bei vilniškiai, turi 3 słyszalny także w przykładach badanych gwar Varanãvo: at sùktá.u tu. šr.bu., ci(g)‿nætur. su‿ku. ‘atsukčiau šitą varžtą, tik neturiu su kuoʼ (ramaškónys); ε.tá.i tù sá.u ir‿nesùktá.i má.n gαlv.s ʻeitum tu sau ir nesuktum man galvosʼ (stanšiai); mtá.i, žm.gus, ir‿pab·ktá.i nọk‿t. savi.tu. ‘imtum, žmogus, ir pabėgtum nuo tų sovietų (tarybinės santvarkos)ʼ (Plkiai); pọ‿gl· bi., pọ‿glb.li. ir‿ z nštá.u s. v.su. šiẽnu. ʻpo snopku, po snopku i przyniósłbym sobie całe siano (kargau da). można by przypuszczać, że w badanych gwarach zachowano bardziej archaiczny akcent. choć bez specjalnych badań trudno dowieść, czy jest to akcent „podzielony”, czy po prostu wymowa emfatyczna, przesadna, związana z intonacją tekstu. według niektórych badaczy 6 żaden z miejscowych Litwinów nie posiada podstaw współczesnego standardowego języka litewskiego i nie potrafi swobodnie mówić w języku ogólnym. nieco lepiej standardowy język litewski potrafią naśladować sami najstarsi miejscowi (ściślej – na jego pograniczu) litewskie kanały można oglądać tylko za pomocą specjalnych dekoderów cyfrowych). 7 Zróżnicowane stopnie monoftongizacji akcentowanych dyftongów ie, uo (np. wymowa z odcieniem jednego ze składników itp.) są charakterystyczne dla większości badanych gwar Varanãvo. lietuviai, lietuviškai skaityti ir rašyti pramokę tarpukario lietuviškose mokyklose-skaityklose, dažniau žiūrintys Lietuvos televiziją (būtų tiksliau - žiūrėję, nes pastaraisiais metais baltarusijos teritorijoje Najbardziej monoftongizuje się te dyftongi w okolicach Ramaškoni (szerzej na ten temat zob. tuomienė 2008: 46; 2010a: 62–67). archajiškosios ir inovacinės veiksmažodžio ypatybės Pietų aukštaičių patarmėje baltarusijoje 89artykuły / articles stwierdza się, że także w innych gwarach dialektu południowoauksztockiego formy 1. i 2. osoby tych trybów czasownika są wyraźnie wymawiane z dwoma akcentami, np.: d·tá.u, ne.tá.u, sùktá.u, sak·tá.u – w okolicach Pùni, w gwarach okolic Kuczinai (zob. Ld 363; Markevičienė 1999: 33–34; Leskauskaitė 2006: 60). W różnych gwarach okolic Varanãvo zapisano dwojakie formy 3. osoby liczby pojedynczej trybu przypuszczającego: dłuższą, z -tų, i krótszą – bez -ų, np.: imtá.u, kàt anà εitũ· ʻwziąłbym (prowadziłbym), żeby ona szła (płynęła)ʼ oraz ọ kàt kàs ε.t ir‿má.n pad·t ʻo, żeby ktoś szedł i mi pomógłʼ; n.kas jọ‿næmuštũ·, pàc prыsprã·šọ ʻnikt by go nie bił, sam się napraszaʼ; v.stu. jåu‿rε.kæ mùš ʻmasło już trzeba ubijaćʼ; atvaž.t br·lis, patαisí·tu. má.n dαnkci. „przyjechałby brat, naprawiłby mi dach (pokrycie dachowe)”; jeśli ktoś naprawi mi drzwi. „gdyby ktoś naprawił mi rower”; kapłan sakí·tu., k. c gr.kas „ksiądz powiedziałby, że to grzech (grzech)”; kàs má.n k. sakí·t, n.kọ kitàp næbùs ‘cokolwiek by mi powiedzieli, nic się nie zmieniʼ; važú·tu trá.ukiu, cik nætur·jọ ažu‿kũ· ʻpojechałby pociągiem, tylko nie miał za co (kupić biletu)ʼ; pr·š, ka‿sæsuvà važ·t li·d·n ‘prosił, żeby siostra pojechała do Lydon (do Lyda)ʼ (przykłady z okolic wsi Ramaškoniai). forma z -tų jest jednak częstsza, podobnie jak w wielu litewskich gwarach południowego i wschodniego pogranicza. Ogólnie częściej skracane są wyrazy dwusylabowe (por. Lka iii 110–111, mapa nr 106; Ld 114). 1.2. Pozostałości atematycznego (spółgłoskowego) odmienia­nia przez osoby i nowe przekształcenia we współczesnych gwarach języka litewskiego są już bardzo nieliczne, ale zachowały się jeszcze formy czasowników atematycznych (spółgłoskowych). Najbardziej rozpowszechnione są reliktowe formy 3. osoby czasu teraźniejszego, mające znaczenie stanu i nieprzechodniości (zob. Lktch 2004: 33; 202; kazlauskas 2000: 309–311), por.: nešti ‘tarłujeʼ; kósti, niẽžti, gélbsti, peš ti, pléišti ‘rozszczepia sięʼ, ẽsti ‘bywaʼ; čiáusti ‘kichaʼ; sniẽgti ‘pada śniegʼ i in., jak twierdzi Jonas Kazlauskas, w litewskich tekstach z XVI–XVII w. znajdowane formy czasowników z fleksją atematyczną wskazują, że zanik czasowników atematycznych i przejście do tematycznych sięgają czasów przedpiśmiennych i rozpoczęły się wcześniej, niż zaczął zanikać paradygmat atematyczny (2000: 309). Z wymienionych dawnych pism wynika, że czasowniki te w formie sudarė leksinę-semantinę grupę su būsenos ir intranzityvumo reiškme. tokia grupė galėjo susidaryti greičiausiai dėl to, kad atematinių veiksmažodžių 3 asmens z końcówką -ti, zawierającą -i, bardzo przypominały czasowniki o temacie na i, mające również końcówkę 3. osoby -i i znaczenie stanu, por. ẽsti i gùli. A zatem relikty atematycznych form 3. osoby we współczesnych gwarach (pešti, niẽžti i in.) zachowały się również dlatego, że ich forma przypomina 3. osobę czasowników o temacie na i (por. także nowo utworzone bezokoliczniki perštti, niežtti). Ponadto dłuższe istnienie czasowników atematycznych uwarunkowane było także ich bliskością znaczeniową względem czasowników o temacie na i- 90 acta Linguistica Lithuanica LXX czasowników (szerzej zob. Kazlauskas 2000: 311–313). nijoLė tuoMienė Zarówno w połowie ubiegłego wieku, jak i w tym stuleciu w gwarach Varanãvo również zapisano pozostałości atematycznych czasowników czasu teraźniejszego (por. Šukys 1960: 182; Tuomienė 2008: 70), które były używane sporadycznie; na przykład w 2008 r. w Ramaškonyse odnotowano rzadką formę 3. osoby, utworzoną na podstawie formy 1. osoby liekm (pa)liẽkma / (pa)l.kma ‘(pa) zostajeʼ (najprawdopodobniej na wzór zwyczajowej w gwarze formy miẽgma ‘śpiʼ). Według modelu tej zachowanej formy najwyraźniej utworzono również cały paradygmat. Zapisano kilka przykładów z innych gwar: ka(p)‿pasaå., àš liekù cæn.jaka, nævaž.ou su‿ jù mim, tadù .ni.s man. m. ‘kiedy powiedziałem, że zostaję tutaj, nie pojadę z wami, wtedy zaczęli mnie bićʼ (Plkiai); paklá.uåu s. mærg.las, α.‿liekt su‿m.nim ‘zapytałem swoją dziewczynę, czy zostajesz ze mnąʼ (z bajki, nočià). atematyczną 3. osobę gwar wyżajckich oraz już wymarłą litewską gwarę Zeteli na Białorusi, zaliczaną do gwar formą liẽkti ‘liktiʼ turi gretima dievniškių šnekta ir daugelis didžiojo ploto pietų wyżajckich zachodnich. Na podstawie tych form w gwarach utworzono cały paradygmat: aš liekčiù, tu liekt, mes liẽktim, jūs liẽktit (por. Ld 348–349; Lka iii 89; Vidugiris 2004: 243–244; dvŽ 2005: 21; Leskauskaitė 2006: 60; 2009: 64). w gwarach okolic ramaškoni, ródūnios, nočiõs i Pelesõs zapisano przekształcenie od miegmù z u z tematycznej odmiany osobowej. i tutaj, jak się zdaje, utworzono cały paradygmat, np.: àš miegmù, ci(g)‿giȓù, šá.udọ ‘śpię, tylko słyszę, strzelająʼ (klaišia); a(r) tù gærα. miem ‘czy dobrze śpisz?ʼ; ã·nas miẽgma lã·škọ, àš i‿p·ọ ‘on śpi w łóżku, ja na piecu (w piecu)ʼ (kargauda); mẽ·s .(i) i‿miẽgmαm, i‿.rbαm vis ‘my tutaj i śpimy, i pracujemy wszyscyʼ (ródūnia); ku. jũ·s ti.‿miẽ.gmαt, αn‿šiẽnọ ‘gdzie wy tam śpicie, na sianie?ʼ (Pelesà); á.i jũ·s vαikα. ciŋgine., kọ‿te‿jilgα. miẽ.gmαt, ɛ.kit dα.bui ‘ach wy leniwe dzieci, czemu tak długo śpicie, idźcie pracowaćʼ (nočià). Formy te miały wymarłe gwary Zeteli, Laznų (zob. Ztt i: 29; jaroslavienė, tuomienė 2013: 31). W gwarach Varanãvo zapisano kilka niezwykle rzadkich form tego czasownika z s, np.: aš miegm klúoni an‿šinọ ‘śpię w stodole na sianieʼ (Plkiai) albo a‿nemiegsmù jilgα., šαštõ· valαndõ· keuõs ‘nie śpię długo, o szóstej godzinie z okolic ramaškoni najczęściej zapisano formy czasu teraźniejszego z tematem na -na: àš mi.knù, li.knù keliuosʼ (tùsamonys)8. ‘śpię, zostajęʼ; tù mikn, likn ‘śpisz, zostajeszʼ; ã·nas m.kna, l.kna ‘on śpi, zostajeʼ; mẽ·s m.knαm; l.knαm ‘śpimy, zostajemyʼ; jũ·s m.knαt, l.knαt ‘śpicie, zostajecieʼ; ã·ni.s m.kna, l.kna ‘oni śpią, zostająʼ (szerzej o tych formach zob. kaukienė, Pakalniškienė 2002: 113–131). Te typowe przekształcenia czasowników przechodnich od dawna zauważono również w sąsiedniej gwarze dieveniškiej (por. Ld 348–351; Lka iii 82–83, mapy nr 85–87). ponadto w badanych gwarach wysp pogranicznych, podobnie jak na całym obszarze dialektu południowo-wschodnioauksztockiego, bardzo częsta jest forma 3. osoby czasu teraźniejszego 8 Ta wstawiona s jest często wymawiana niewyraźnie. archajiškosios ir inovacinės veiksmažodžio ypatybės Pietų aukštaičių patarmėje baltarusijoje 97straipsniai / articles i w znaczeniu pozbawienia, np.: tá.m gα.u visàs plù(n)ksnas šuvà apró·vẹ ‘temu kogutowi pies wyskubał wszystkie pióraʼ (tùsamonys), ic. k.mọ vαikα. ó·buous má.n aptrá.uki.s ‘te dzieci wiejskie obiorą mi jabłkaʼ (ramaškónys). To znaczenie przedrostka nie jest właściwe językowi litewskiemu. jest to najprawdopodobniej kalka morfologiczna z miejscowego języka białoruskiego (por. bru. aбадраць ‘obedrzećʼ, абарваць ‘oskalpowaćʼ); b) w gwarach używany przedrostek odpowiada b. k. at-, np.: atã·jọ žebrõ·kas, daå. jǽ.m du‿pọutù ‘przyszedł żebrak (dziad), dałem mu dwa pautus (jajka)ʼ (ramaškónys); ak·åu vαrtùs, invaž·ki ‘podniosłem wrota, wjeżdżajcieʼ; acẹåu s.vọ dá.iktus iȓ‿išẹjå. i‿t ‘zabrałem swoje rzeczy i wyszedłem stamtądʼ (nevãšiai). jednak zapisano niemało przykładów, w których używane jest obce językowi litewskiemu nuar w znaczeniu par, np.: aki.tọ så.su. š.ku. (por. bru. адрубау сук) ‘ściął suchą gałąźʼ (asavà); aki.kẹ á.rkus ir‿nùvædẹ klúonαn (por. bru. атпрох каней) ‘odprzągł konie i zaprowadził je do stodoły (do stodoły)ʼ (nočià); bró·lis cik‿r·tọ atvažã·vọ namõ· (plg. bru. рыехау да хаты) „brat dopiero rano przyjechał do domu“ (Plkiai); c) przedrostek ažu- / až- (lit. ogóln. už-) zwykle jest używany do oznaczania zakończenia czynności, np.: àveȓtẹ gá.lvu. ir‿pá.isọ in‿man „odrzucił głowę i patrzy na mnie” (stenšiai); vid.- ʒi.ni. ká.ȓvi. visadù aždaråũ. tvá.rtαn „zawsze zamykam krowę w oborze w południe (do obory)” (kargauda); ažudirbå. r.sijọj nædåũ.gi pinigũ· ‘zarobiłem w Rosji niewiele pieniędzyʼ (Ramaškónys). czasami ten przedrostek może oznaczać także początek czynności: ažusir gå., tαi‿c·lu. ż·mu. pragul·jåu (por. białor. захварэу) ‘zachorowałem, więc całą zimę przeleżałemʼ (Ramaškónys); giȓù, vα.kas ažùveȓkẹ (por. białor. заплакау) ‘słyszę, dziecko rozpłakało sięʼ (Asavà). a czasami używany jest także w znaczeniach niektórych innych przedrostków, np.: asilá.idọ sá.ul (por. białor. слонца зайшло) ‘słońce zaszłoʼ; asibα.dẹ αrkl·s (por. białor. спалохауся конь) ‘koń się spłoszyłʼ. Ostatnie znaczenia przedrostka až- (ažsi-) są najprawdopodobniej zapożyczone (por. w gwarach Gervėčiai i Zietela: Grinaveckienė 1973: 226; Vidugiris 2004: 278); d) W gwarach waranawskich bardzo częsty jest słowiański przedrostek da-, który nierzadko używany jest zamiast przedrostków pa-, pri-, iš-, nu- (por. Leskauskaitė 2006: 61-62; 2009: 66), np.: dasak·k jåu‿vsku. (por. brus. да(с)кажы) ‘powiedz / wyraź już wszystkoʼ; da·jọ iŋgi‿dùru. i‿grùvọ (por. brus. дайшоу) ‘podszedł do drzwi i upadłʼ, dašó· kọ ir‿ištá.ukẹ man iš‿vùpẹs (por. brus. даскочыу) ‘podskoczył i wyciągnął mnie z rzekiʼ, dagi.v·nọ dá.r i‿tọ kã·rọ (por. brus. дажыу) ‘przeżyli jeszcze do tej (drugiej światowej) wojnyʼ (wszystkie przykłady z okolic Ramaškoni); e) przedrostek wyraża całkowite zakończenie czynności (najczęściej powtarzalnej) w przeszłości (lub możliwość jej zakończenia w przyszłości). w tym przypadku przedrostek ten tutaj, podobnie jak w wielu innych gwarach południowo-wschodnich peryferii języka litewskiego, na wzór języka białoruskiego dodawany jest również do innych czasowników przedrostkowych albo jest nawet powtarzany dwukrotnie, np.: ã·ni.s jå. vis panumrы (por. brus. павымi раушы) ‘oni już wszyscy wymarliʼ; ]} lang= žũ·.si·s pajvẹsẹ (plg. bru. павыдыхалi) ‘žąsys išdvėsėʼ, 98 nijoLė tuoMienė acta Linguistica Lithuanica LXX pa raz·jọ v.tas kàs ku. (plg. bru. паразыходзiлiся) ‘išsivaikščiojo (pa+raz+si+ ėjo) svietas (visi žmonės) kas kurʼ; pasuv· vis i‿viená.m (plg. bru. пазыхо дзiлi ся) ‘suėjo visi iki vienoʼ (visi pvz. iš Plkių) (plg. Vidugiris 2004: 275–276); f) priešdėlis priVaranãvo šnektose pavartojamas ir kitų priešdėlių (at-, pa-, ap-) reikšmėmis, greičiausiai skolintinėmis, pvz.: àš nẹ‿iškα. prыpažыnåũ. tav (plg. žiai su visaisʼ bru. я нi зразу прызнала цябе) ‘aš ne iš karto atpažinau taveʼ (tùsamonys); prыsi- v.ikinåu gražε. su‿visa.s (plg. bru. папрыветствовала усiх) ‘pasisveikinau gra- (asavà); abvi dùktærы.s brαnge. prrαngtọs (plg. bru. абедзве дочкi прыадзетыя) ‘abidvi dukterys gražiai aprengtos (išpuoštos)ʼ (ramaškónys); g) czasownikom badanych gwar właściwy jest również słowiański przedrostek raz-, używany w znaczeniach przedrostków bk pa-, išir i innych, np.: vsku. mú·z žmó·nẹs rasi.kọ (por. brus. раскупiлi) ‘wszystko nasi ludzie (miejscowi) wykupiliʼ; razrы.ko mú·s klú·nu. ir‿kαlkòzαn pàjẹmẹ (por. brus. разабралi) ‘rozebrali nasz spichlerz i kołchoz (na ‘kot kolūkį) paėmėʼ; itα. kã·cinas b·gọ i(r)‿ràveȓtẹ kã·šыku. (plg. bru. развярну) pobiegł i przewrócił koszʼ (ramaškónys) (por. Vidugiris 2004: 277–279). 2.4. Pozostałości nieodmiennych form czasowników Z nieodmiennych form czasowników w gwarach Varanãvo funkcjonują veipusdalyviai. Na przykład imiesłowy strony czynnej kiamosios ir neveikiamosios rūšies esamojo ir būtojo kartinio laiko dalyviai bei czasu teraźniejszego: kek dåũ.k šы.m.t bú.bu. i·rà supùvuu. ‘ile dużo w tym roku jest zgniłych ziemniakówʼ (Pelesà); imiesłowy strony czynnej czasu przeszłego jednokrotnego: ir‿v·l bùvọ sæsuvà tọ‿atvažã·vus ‘i znowu był zabrany (wywieziony na sesuo toj atvažiavus, t. y. toji atvažiavusiʼ (nočià); neveikiamosios rūšies būtojo kartinio laiko dalyviai: jilgα. tiná.i gul·jọ žmõ·gus nušá.utas ‘ilgai tenai gulėjo žmogus nušautasʼ (ramaškónys); mànọ d·dẹ i.gi sibirαñ. bùvọ jšveštas ‘mano dėdė irgi sibiSyberię)’ (Plkiai); imiesłów uprzedni: dù zuiù v·damas, niẽkọ næpa gá.u si ʻgoniąc dwa zające, niczego nie złapieszʼ (Pelesà) (por. Leskauskaitė 2006: 63). W Pelesie zapisano kilka form imiesłowów bezosobowych mających znaczenie czasu teraźniejszego i przeszłego jednokrotnego, np.: iš·jọ mùms dá.r bemiẽgαnt ‘wyszło nam, gdy jeszcze spaliśmy’; k. ti.‿dȓbi l·tu l·jαnt ‘co tam robisz, gdy pada deszcz?’ (por. Ld 387) (asavà). Nie wyklucza się, że przypadki te zostały użyte pod wpływem języka ogólnego. w innych wyspowych gwarach południowoauksztockich nie odnotowano form imiesłowów bezosobowych. Nie su būtojo dažninio ir būsimojo laiko dalyvių, pusdalyvių ir padalyvių formomis. reikiamybė, būtinybė ir galimybė reiškiama sintaksinėmis konstrukcijomis daikusłyszano również ani nie zapisano przykładów konstrukcji: rzeczownik lub zaimek w mianowniku + czasownik modalny + bezokolicznik, np.: rɛ.kæ linα. rá.u, grkei jǽ.u t. y. grikius pjautiʼ (ródūnia); v·rαi, sakå., rɛ.kæ nå.jαs kr·žus stac· ‘vyrai, ‘trzeba leny rwać, tj. len rwać, gryka, mówię, trzeba nowy krzyż, tj. nowy krzyż, archajiškosios ir inovacinės veiksmažodžio ypatybės Pietų aukštaičių patarmėje baltarusijoje 99straipsniai / articles postawićʼ (tùsamonys); mliju, gi‿jåũ mòžna bùbọs kà ‘myślę (zastanawiam się), już można bulbos (ziemniaki) kopać, tj. kopać ziemniakiʼ (ramaškónys); rɛik·jọ pirmà αrkl·s iž‿bã·lọs trá.uk, a‿paskùm‿jåu væžmas ‘trzeba było najpierw konia, tj. konia, wyciągnąć z kałuży, a potem już wóz, tj. wózʼ (Piliãkalnis). Te stare konstrukcje ir pietų aukštaičiai bei iš esmės visos lietuvių kalbos salose baltarusijoje (žr. ambrazas 2006: 35–36, 331–332). neveikiamosios rūšies dalyviai, einantys sudėtinio tarinio vardine dalimi, deriskładniowe (zwłaszcza z reikėti) dobrze zachowały zgodność liczby i rodzaju ze związanymi z nimi rzeczownikami, pełniącymi w zdaniach funkcję podmiotu, np.: tàvọ kã·šikas gražɛ. nupntas ‘twój koszyk jest pięknie uplecionyʼ (Pelesà); itα. bró·ọ klùpẹs, plọna. drọžыn·tọs ‘to są chodaki brata, cienko rzeźbioneʼ (ramaškónys). Mimo to częściej nie uwzględnia się ani rodzaju rzeczownika, ani liczby i używa się ogólnych rodzajowych form imiesłowów, np.: a‿kõ· tàvọ skl· pas a(d)dar·ta ‘a dlaczego twój sklepas (piwnica) otwarta, tzn. otwartyʼ (stanšiai); vi dur. pi.ọs zaslã·nas stóu pastac·ta ‘na środku domu zaslanas (taka ława) stoi postawiona, tzn. postawionyʼ (asavà); gr·ọ dα.ci.s jåu‿prыgamnta ‘zęby glėblio już przygotowana, tzn. przygotowane (przyrządzone)ʼ (ramaškónys). Zjawisko to jest obserwowane nie tylko w gwarach południowoauksztockiego dialektu, lecz także w innych gwarach auksztockich, zwłaszcza przygranicznych (zob. Ld 384–385; Leskauskaitė 2006: 63 i in.). 3. aPibendriniMas 3.1. sociolingvistinės aplinkybės Niekorzystne i trudne dla języka litewskiego warunki w regionie Varanãvo istniały przez kilka stuleci, jednak zmian w wewnętrznej strukturze gwary nie można dziś uważać za ostateczne. Na tym niewielkim obszarze, oddzielonym od trzonu litewskiej ziemi etnograficznej, można dostrzec różne stadia niegdyś jednolitej sytuacji językowej: od dwujęzyczności, którą zachowali tylko najstarsi mieszkańcy (okolice ramaškoni, ródūnios i Pelesõs), aż po całkowite wymarcie języka (wsie w okolicach asavõs, Pãaradnės, nočiõs i nevãšių), gdy pamięta się zaledwie kilka nazw przedmiotów codziennego użytku. Te 7 gwar litewskich wysp na Białorusi, mimo szybkiej asymilacji narodowej Litwinów, nieustannie się zmieniały i nadal zmieniają się dość konsekwentnie. 3.2. Zachowanie archaicznych form czasownika długotrwałe obcojęzyczne otoczenie i izolacja sprzyjały coraz większej konserwacji gwar Varanãva. Pomogło im to zachować kilka warstw cech: współczesną tradycyjną, którą tworzą podstawowe cechy fonetyczne i morfologiczne gwary, ukształtowane w ciągu 100 nijoLė tuoMienė acta Linguistica Lithuanica LXX wielu wieków rozwoju gwar, oraz bardzo niewyraźną, prawdopodobnie odziedziczoną z odległej przeszłości, warstwę bałtyckich języków plemiennych: • formy 1. i 2. osoby liczby pojedynczej dwusylabowych czasowników trybu przypuszczającego (bu.tá.u, bu.tá.i ‘byłbym, byłbyśʼ; ɛitá.u, ɛitá.i ‘poszedłbym, poszedłbyśʼ) z zachowaną formą archajiškesniu kirčiavimu; • esamojo laiko atematinių (priebalsinių) veiksmažodžių liekanos – daugiausia 3. osoby liczby pojedynczej (liẽkma ‘zostajeʼ; ǽ.usti ‘kichaʼ; niẽgt ‘pada śniegʼ); • zachowane formy czasu teraźniejszego na -na (mi.knù ‘śpięʼ, mi.kn ‘śpiszʼ, m·kna ‘śpiʼ ) oraz formy 1. osoby liczby pojedynczej z kontaminacyjną końcówką -mu (ɛimù, kimù ‘idę, zrywamʼ); • zachowany dawny akcent końcówkowy form 3. osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego czasowników zwrotnych (rad·s ‘pojawił sięʼ; stọj·s ‘zatrzymał sięʼ). 3.3. Innowacyjne zjawiska językowe – następstwa kontaktów językowych w wyniku stałej interakcji z językami słowiańskimi (głównie z miejscową gwarą białoruską, nieco mniej – z miejscowymi językami polskim i rosyjskim) litewskie gwary Varanãva przeszły złożone zmiany strukturalne. Można tu bez trudu dostrzec wyraźnie nową i bogatą warstwę słowiańskich naleciałości – form czasowników sąsiadujących, kalk semantycznych itp. : • zanikają nieosobowe formy czasowników; • w gwarach forma zwykle używana w trzeciej osobie w rzadkich przypadkach występuje nie tylko w trzeciej, lecz także w innych osobach. powstaniu takiej uogólnionej supletywnej formy 3. osoby sprzyja również miejscowy język białoruski, w którego paradygmacie czasu teraźniejszego formy zarówno liczby pojedynczej, jak i mnogiej są jednakowe – z ëсьць ‘jest’; • czas zaprzeszły częstotliwy, gdy opowiada się o częstych wydarzeniach w przeszłości, wyraża się przez dodanie formy 3. osoby būdavo. jest to jeden z przypadków, gdy środki wyrazu języka białoruskiego zaczyna się uważać za własne, łatwo włączane do języka litewskiego; • afiks zwrotny czasownika przedrostkowego (najczęściej z przeczeniem ne-) znajduje się na końcu, podobnie jak w językach słowiańskich; przejmuje się znaczenie białoruskich zwrotnych form poszczególnych czasowników; • niemało przedrostków czasownikowych używanych jest w znaczeniu obcym językowi litewskiemu: 1) przedrostek apużywany również w znaczeniu właściwym lokalnemu językowi białoruskiemu; 2) przedrostek atgreta ma znaczenia nui par-, obce językowi litewskiemu; 3) przedrostek až- (ažsi-) może oznaczać początek czynności oraz przejmować znaczenia niektórych innych przedrostków; 4) słowiański przedrostek daczęsto używany jest zamiast przedrostków pa-, pri-, archajiškosios ir inovacinės veiksmažodžio ypatybės Pietų aukštaičių patarmėje baltarusijoje 101artykuły / articles 5) przedrostek zgodnie z przykładem języka białoruskiego dodawany jest także do innych czasowników przedrostkowych albo powtarzany jest nawet dwukrotnie; 6) przedrostek przyużywany jest w znaczeniach zapożyczonych przedrostków at-, pa-, ap-; 7) słowiański przedrostek razużywany jest w znaczeniach przedrostków pa-, iši innych. Literatura i źródła Ambrazas Vytautas 2006: Historyczna składnia języka litewskiego. Wilno: Słownik współczesnego języka litewskiego – Słownik współczesnego języka litewskiego: institutas. wydanie szóste (trzecie elektroniczne). redaktorzy: Stasys Keinys (redaktor naczelny), Laimutis Bilkis, Jonas Paulauskas, Vytautas Vitkauskas. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2006; wersja internetowa, 2011. Dostęp internetowy: http://dz.lki.lt. iš-, nu-; dvŽ – Laima Grumadienė, Danguolė Mikulėnienė, Kazys Morkūnas, Aloyzas Vidugiris. Słownik gwary dieveniškeskiej 1. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, Elena 2005. Grinaveckienė 1973: Niektóre cechy czasownika w gwarze gierwackiej. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 14, 221–229. gr i naveckien ė elena 1997: przekłady litewskich gwar izolowanych na ziemiach etnicznej Litwy na Białorusi. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 37, 185–195. w kontekście dwóch kultur. Zbiór artykułów gr uma dienė Laima 2005: kodų kaita lietuvių tarmėse. – Valoda-2006. Valoda dażanaukowych XVi. Daugavpils: Saule, 42–48. jaroslavienė jurgita, tuomienė nijolė 2013: Teksty gwary lazūńskiej. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Kardelis Vytautas 2014: Wyspy języka litewskiego: aspekty problemowe. – Język litewski 8. Dostęp w internecie: www.lietuviukalba.lt. Kaukienė Audronė 1994: Historia czasownika języka litewskiego. Kłajpeda: Wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. Kaukienė Audronė 2002: Historia czasownika języka litewskiego II. Kłajpeda: Wydawnictwo Uniwersytetu Kłajpedzkiego. Kaukienė Audronė, Pakalniškienė Dalia 2002: Struktura i pochodzenie czasowników likti, snigti, migti. – Vārds un tā pētīšanas aspekti. Zbiór artykułów 6, 113–131. Lipawa. kazlauskas jonas 2000: Pisma wybrane 1, oprac. albertas rosinas. Wilno: Instytut Wydawnictwa Naukowego i Encyklopedycznego. Labov William 1963: społeczne uwarunkowania zmiany głoskowej. – Word 19, 207–309. Ld – Zinkevičius Zigmas. Dialektologia litewska. Wilno: Mintis, 1966. 102 acta nijoLė tuoMienė Linguistica Lithuanica LXX Leskauskaitė Asta 2006: Teksty gwarowe z okolic Kučiūnai. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Leskauskaitė Asta 2009: Teksty gwarowe z okolic Marcinkonys. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. LKA II – Atlas języka litewskiego 2. Fonetyka, red. odpowiedzialny Kazys Morkūnas. 1982. Wilno: Mokslas, LKA III – Atlas języka litewskiego 3. Morfologia, red. odpowiedzialny Kazys Morkūnas. Wilno: Mokslas, 1991. Lkg ii – Gramatyka języka litewskiego 2. Morfologia, red. nacz. Kazys Ulvydas. Wilno: tis, 1971. Lktch – b a cev i čiū tė r i ma, i va nau ski e nė a udr a, Les kau s ka i tė a s ta, Mintrumpa Edmundas. Chrestomatia gwar języka litewskiego. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 2004. Markevičienė Žaneta 1999: Teksty gwar aukštajckich 1. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. Mikulėnienė Dangolė 2012: o relacji między archaizmem a innowacjami językowymi (na podstawie danych z gwary litewskiej Zieteli). – Lituanistica, t. 58. nr 1(87), 51–62. Wilno: Litewska Akademia Nauk. Otrębski Jan 1956: Gramatyka języka litewskiego 3. (o formach). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Pakalniškienė Dalia 2004: Wspólne czasowniki języków bałtyckich. Struktura morfologiczna. – Słowo i aspekty jego badania. zbiór artykułów 8, 201–210. Liepāja. Palionis Jonas 1967: Lietuvių literatūrinė kalba XVi–XVii a. Vilnius: Mintis. Palionis Jonas 1979: Lietuvių literatūrinės kalbos istorija. Vilnius: Mokslas. Ragaišienė Vilija 2010: Warianty akcentuacyjne odmiennych części mowy w dialektach południowoauksztockim i wileńskim wschodnioauksztockim. rozprawa doktorska. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Stang Christian 1942: Czasownik słowiański i bałtycki. Oslo, 172–173. Šukys Jonas 1960: charakterystyczne cechy gwary Ramaškonys. – Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 3, 177—187. Tamulionienė Aurelija 2013: przymiotniki oznaczające nieokreśloną ilość cechy: słowotwórstwo z przedrostkiem po-. – Acta Linguistica Lithuanica 68, 126–145. Trumpa Edmundas 2008: fonemy gwary Pelesa i ich warianty. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Tuomienė Nijolė 2006: Zmiana kodów w mowie mieszkańców Ramaškoni. – Kultura języka 79. Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego, 161–172. archajiškosios ir inovacinės veiksmažodžio ypatybės Pietų aukštaičių patarmėje baltarusijoje 103artykuły / articles Tuomienė Nijolė 2006a: Kalki peryferyjnych dialektów litewskich. – Język – 2006. Język w kontekście różnych kultur. Zinatnisko rakstu krajums XVi. Akademicki zbiór Daugawpilskiego Uniwersytetu „Saule”, 2006, s. 80–86. Tuomienė Nijolė 2008: Teksty gwary Ramaškonie. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Tuomie nė Nij olė 2010a: Tendencje monoftongizacji dyftongów ie, uo w peryferyjnych gwarach waranawskich. – tuomienė nijolė 2010: Ramaškonių šnektos daiktavardis: sociolingvistinis tyrimas (= Opera linguistica Lithuanica 13). Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Žmogus ir žodis 2(1). Wilno: Wileński Uniwersytet Pedagogiczny, 62–67. Tuomie nė Nijolė 2010b: Gwara południowych Auksztotów na Białorusi: skutki kontaktu językowego. – Respectus Philologicus 18(23), Kowno, 223–234. Vidugiris Aloyzas 2004: Gwary litewskie Zieteli. Wilno: Presvika. Zinkevičius Zigmas 1987: Historia języka litewskiego II. Do pierwszych pism. Wilno: Mintis. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. Ztt i – Vidugiris aloyzas, Mikulėnienė danguolė. Zietelos šnektos tekstai 1. Лабов Уильям 1975: О механизме языковых изменений. – Новое в лингвистике 7. Москва: Прогресс, 199–228. archaic and innovative Peculiarities of the Verb w południowoaukštajskim poddialekcie na Białorusi STRESZCZENIE W tej perspektywie omówiono mikроobszary południowego aukštajskiego. artykuł uwzględnia najnowsze dane dialektologiczne i socjolingwistyczne. ukazuje zróżnicowanie użycia archaicznych i the article addresses two-fold peculiarities of verbs of the continuity of the southern aukštaitian sub-dialect in belarus, Voranava district: archaic remains and innovative phenomena. conjugation, formation and semantics of verbs from the sub-dialects of the boundary innowacyjnych form czasownikowych oraz określa kierunek ich zmiany. dane analizuje się w czasie pozornym. obecna sytuacja językowa jest rejestrowana z udziałem lokalnych informatorów, w mniejszym lub większym stopniu władających językiem litewskim. innymi słowy, celem artykułu jest określenie osobliwości czasowników, które są najbardziej stabilne i najbardziej podatne na zmiany, ponieważ litewski subdialekt ogólnie zanika. the material of sub-dialects from 7 small Lithuanian micro-areas analysed in the paper shows that with rapid denationalization of Lithuanians, the changes occurring in Lithuanian have been dość konsekwentny. niewielkie terytorium, oddzielone od trzonu litewskiej etnograficznej 104 acta Linguistica Lithuanica LXX krainy, świadczy o różnych etapach niegdyś tej samej sytuacji nijoLė tuoMienė językowej: od dwujęzyczności przeddialektów. pomogło im to zachować kilka warstw osobliwości językowych. przede wszystkim współczesną tradycyjną warstwę osobliwości, utworzoną przez served by the oldest residents (environs of ramashkantsy, radun’ and Pelyasa) to the complete extinction of language (villages of the environs of asava, Paharodna, nacha, niavošy). a long-term foreign environment and isolation led to increased conservation of Voranava główne cechy fonetyczne i morfologiczne subdialektu, który ukształtował się w ciągu wielu stuleci rozwoju subdialektów: a) zachowane są dwutematowe formy 1. i 2. osoby liczby pojedynczej czasowników w formach czasu trybu warunkowego czasowników zwrotnych. w wyniku ciągłej interakcji z językami słowiańskimi subdialekty litewskie Woranawy przeszły with more archaic accentuation; b) remains of present tense athematic (consonantal) verbs (singular 3rd person forms); c) na-stem present tense forms and singular 1st person forms with a contaminated ending –mu preserved; d) the old ending accentuation of the 3rd person past złożone zmiany strukturalne. można łatwo zidentyfikować wyraźnie nową i liczną warstwę słowiańską: a) odnotowuje się rosnące użycie sąsiadujących form czasownikowych, a także kalk semantycznych; b) formy czasowników nieodmieniające się wykazują tendencję do zanikania; c) forma yra (jest), zwykle używana w 3. osobie, przyjmuje w subdialektach formy innych osób: c) przeszły czas iteratywny, gdy opowiadane są powtarzające się wydarzenia w przeszłości, wyraża się przez dodanie formy 3. osoby būdavo (zwykł być); d) podobnie jak w językach słowiańskich, afiks formy zwrotnej czasowników przedrostkowych często znajduje się na końcu; białoruskie znaczenie form zwrotnych poszczególnych czasowników jest przejęte; e) szereg przedrostków czasownikowych jest używany w znaczeniu obcym językowi litewskiemu. Złożono 16 maja 2014 r. nijoLė tuoMienė Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected] [email protected]