XIII amžiaus prūsų asmenvardžiai prūsų registre

Straipsniai / Articles 221 IRENA DUKAVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas Mokslinių tyrimų kryptys: prūsų resp. baltų kalbos, antroponimika. XIII AMŽIAUS PRŪSŲ IMIONA PRUSKIE W REJESTRZE 13th Century Prussian Personal Names in the Prussian Register ADNOTACJA W artykule omówiono pruskie imiona osobowe z XIII wieku ze źródła historycznego Preussische Regesten bis zum Ausgange des dreizehnten Jahrhunderts („Rejestr pruski do końca XIII wieku”), starając się ukazać historyczny kontekst funkcjonowania pruskich imion osobowych. Omówiono również budowę niektórych imion osobowych oraz wyjaśniono ich pochodzenie i wpływ języka niemieckiego na zmiany imion osobowych. Znaczenie pruskich imion osobowych dla badań nad bałtyckim zasobem imienniczym nie budzi wątpliwości. Nie należy tracić z oczu faktu, że pruskie, względnie bałtyckie, nazwy własne są najwcześniej odnotowanymi faktami języków bałtyckich. SŁOWA KLUCZOWE: Prusowie, antroponim, nazewnictwo osobowe, więzi pokrewieństwa, Max Perlbach, Preussische Regesten. ADNOTACJA The article reviews the 13th century Prussian personal names from the historical source „Preussische Regesten bis zum Ausgange des dreizehnten Jahrhunderts” („Rejestry pruskie do końca XIII wieku”) w celu ukazania historycznego kontekstu występowania pruskich imion osobowych. Omawia również tworzenie się określonych imion osobowych i wyjaśnia ich pochodzenie, a także wpływ języka niemieckiego na zmianę imsonal names. IRENA DUKAVIČIENĖ 222 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Znaczenie pruskich imion osobowych dla badań nad bałtyckimi nazwami własnymi jest niekwestionowane. Należy zauważyć, że pruskie (tj. bałtyckie) nazwy własne są najwcześniej odnotowanymi faktami języków bałtyckich. SŁOWA KLUCZOWE: Prusowie, imię osobowe, nazwy własne, więzi rodzinne, Max Perlbach, „Preussische Regesten”. WSTĘP Badania nazw własnych – jednej z najbardziej trwałych warstw leksyki – dostarczają ważnych informacji o cechach fonetyki, leksyki i morfologii wymarłego już języka, które zostały utrwalone w nazwach własnych, lecz mogą zaniknąć wraz z wymarłym narodem pruskim. sios apeliatyvinėje leksikoje. Būtent tokie tyrimai ir leidžia vis daugiau sužinoti Spośród licznych źródeł wybrano rejestr opracowany przez Maxa Perlbacha i opublikowany w 1876 r. w Królewcu: Preussische Regesten bis zum Ausgange des dreizehnten Jahrhunderts (dalej – PrR). znawca historii, badacz średniowiecznych Prus Wschodnich i Polski (Mentzel-Reuters 2007: M. Perlbachas buvo vokiečių istorikas ir bibliotekininkas, Vokiečių ordino 39–53)1. Ponieważ w prasie litewskiej prawie nie ma informacji o M. Perlbachu (urodził się 4 listopada 1848 r. w Gdańsku, zmarł 18 lutego 1921 r. w Berlinie), zamierza się krótko przedstawić również jego biografię. Przyszły naukowiec w latach 1860–1868 uczył się w Królewskim Gimnazjum im. Fryderyka, gdzie poznał Colmara Grünhagena2, później pracującego z Wilhelmem Wattenbachem3. Po ukończeniu gimnazjum M. Perlbach rozpoczął studia historyczne na Uniwersytecie Wrocławskim, gdzie W. Wattenbach pracował jako archiwista prowincjonalny. Kiedy W. Wattenbach w 1862 r. został profesorem w Heidelbergu, M. Perlbach również wyjechał do 1 To główne źródło informacji o M. Perlbachu, które udało się znaleźć. 2 C. Grünhagen (urodził się 2 kwietnia 1828 r. w Trebnitz, zmarł 27 lipca 1911 r. we Wrocławiu) był niemieckim archiwistą i historykiem. Pracował w Królewskim Gimnazjum im. Fryderyka, wykładał jako profesor historii na Uniwersytecie Wrocławskim. W latach 1864–1905 był redaktorem czasopisma historycznego Śląska toriją Vroclavo universitete, buvo Silezijos provincijos archyvų direktorius. Nuo 1866 m. tapo redaktorius (DB, žiūrėta 2014-11-10). 3 W. Wattenbach (urodził się 22 września 1819 r. w Rantzau, zmarł 20 września 1897 r. we Frankfurcie) był niemieckim historykiem i paleografem. We Wrocławiu W. Wattenbach pełnił funkcję archiwisty prowincjonalnego, w 1862 r. został profesorem w Heidelbergu, a później w Berlinie (DB, dostęp: 2014-11-10). Artykuły / Articles 223 XIII amžiaus prūsų asmenvardžiai prūsų registre Heidelberg. W Heidelbergu M. Perlbach poznał Georga Waitza4. Właśnie C. Grünhagen, W. Wattenbach i G. Waitz wywarli na M. Perlbachu bardzo duży wpływ. M. Perlbach ukończył studia w Getyndze. Tam w 1871 r. pod kierunkiem W. Waitza obronił rozprawę doktorską Die ältere Chronik von Oliva („Starsza kronika oliwska“). Później zainteresowania M. Perlbacha zwróciły się ku tematom, które były dla niego ciekawsze. W latach 1872–1876 pracował jako bibliotekarz w Królewcu, w 1876 r. – w Greifswaldzie, w 1883 r. – w Halle; tutaj w 1894 r. został starszym bibliotekarzem, a w 1899 r. – profesorem. W 1903 roku przybył do ówczesnej jeszcze biblioteki królewskiej w Berlinie, która później stała się biblioteką państwową, gdzie został mianowany dyrektorem działu. W tym samym roku, 31 grudnia, M. Perlbach przeszedł w stan spoczynku. M. Perlbach wniósł znaczny wkład w badania nad historią Prus. Pisał o historii Śląska, który sam nazywał swoim drugim domem, jednak za rodzinny dom uważał Prusy, które przede wszystkim badał (Prusy Wschodnie i Zachodnie). W 1873 roku w swoim artykule „Die ältesten preußischen Urkunden kritisch untersucht“ prūsų dokumentai kritiškai ištirti“) paneigė Kruschwitzo sutarties5, kuri buvo („Najstarsze pruskie dokumenty krytycznie zbadane“) badał autentyczność dokumentów ważnych dla Zakonu Niemieckiego. Był także redaktorem słynnego i ważnego dla historii Prus czasopisma Altpreußische Monatsschrift („Staropruski miesięcznik“). Jak pisze Mentzer-Reuters (2007: 44), gdy M. Perlbach pracował w Królewcu, badania nad historią Prus przeżywały kryzys. Pięciotomowy zbiór źródeł historycznych Scriptores rerum Prussicarum („Pisarze spraw pruskich“), opracowany przez 4 G. Waitz (urodził się 9 października 1813 roku we Flensburgu, zmarł 24 maja 1886 roku w Berlinie) – niemiecki historyk prawa i średniowiecza. Był najbardziej znanym wydawcą dzieł z zakresu historii Niemiec. Studiował historię, filozofię, prawo oraz teologię protestancką. W 1842 r. W. Waitz został profesorem historii na uniwersytecie w Kilonii. W 1848 r. założył katedrę historii na uniwersytecie w Getyndze. Od 1860 r. był doktorem prawa Uniwersytetu Berlińskiego (DB, dostęp 2014-11-10). 5 Traktat kruszwicki – dokument z czerwca 1230 r., w którym książę mazowiecki Konrad bezwarunkowo przekazuje Zakonowi Niemieckiemu ziemię chełmińską oraz wszystkie inne podbite ziemie. Zapisany w PUB I 58–60 dokument brzmi następująco: ,,1230 Juni. Bei Kruswica. Konrad, książę mazowiecki, przekazuje Zakonowi Niemieckiemu ziemię chełmińską w określonych granicach i ze wszystkimi prawami książęcymi w Prusach, jak również lichen Rechten zu freien Besiß gegen das Versprechen des Beistandes im Kampfe wider die heidnischen wszystkie dalsze podboje” („czerwiec 1230 r. Kruszwica. Konrad, książę mazowiecki, przekazuje kunigaikštis, perleidžia Ordinui Kulmo žemę su visomis teisėmis į ją už pagalbą kovojant su Zakonowi Niemieckiemu ziemię chełmińską w określonych granicach i ze wszystkimi prawami książęcymi w Prusach, jak również wszystkie inne podbite ziemie”). Cały pozostały tekst napisany jest po łacinie. W objaśnieniach (PUB I 60) mówi się o tym, że tekst najprawdopodobniej nie jest oryginalny. W 1873 r. M. Perlbach w artykule „Die ältesten preußischen Urkunden kritisch untersucht” podważył autentyczność traktatu kruszwickiego. August Seraphim próbował dowieść autentyczności dokumentu. W 1980 r. Gerard Labuda rozstrzygnął spór na niekorzyść M. Perlbacha (Mentzel-Reuters 2007: 45, 47; PUB I 58–60). IRENA DUKAVIČIENĖ 224 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Z jednej strony dzieło zostało ukończone przez Theodora Hirscha6, Maxa Polluxa Toeppena7 i Ernsta Strehlkego8, jednak z drugiej strony było bardzo problematyczne z powodu decyzji redaktorów. Najzdolniejszy pracownik – E. Strehlke – zmarł w 1869 r. M. Perlbach delikatnie krytykował starszych kolegów, często ukrywając swoją krytykę między wierszami. Co prawda mówiono, że Polacy byli najbardziej przyzwyczajeni do konsultowania się w Gdańsku w sprawie badań historycznych dotyczących archiwów pruskich, podczas gdy spojrzenia ich niemieckich kolegów kierowały się nie ku Polsce, lecz raczej na południe i zachód. Podczas prac przygotowawczych związanych z pierwszą księgą dokumentów pomorskich już od 1877 r. było jasne, że bez zbadania polskich archiwów zbiór najstarszych dokumentów może pozostać nieukończony. Oprócz Towarzystwa Historycznego Prus Wschodnich i Zachodnich istniało także Hanz. istoriM. jos draugija, o svarbiausia – 1879 m. įkurta Vakarų Prūsijos istorijos draugija. Perlbach dążył do zjednoczenia podzielonych towarzystw. Z jego inicjatywy oraz inicjatywy Karla Heinricha Lohmeyera9 zebrało się towarzystwo historyczne prowincji Prus istori6 T. Hirsch jos tyrėjų ir draugų būrys ir buvo nuspręsta išleisti Simono Grunau kroniką10, o (urodził się 17 grudnia 1806 r. w Altschottlandzie, zmarł 17 lutego 1881 r. w Greifswaldzie) – niemiecki historyk, który studiował teologię, historię i geografię w Berlinie, pracował jako nauczyciel w gimnazjum im. Friedricha Wilhelma, a od 1833 r. wykładał historię w gimnazjum w Gdańsku. W 1850 r. został dyrektorem archiwum miejskiego w Gdańsku, a od 1865 r. był profesorem historii i dyrektorem biblioteki Uniwersytetu w Greifswaldzie (DB, dostęp: 2014-11-10). 7 M. P. Toeppen (urodził się 4 kwietnia 1822 r. w Królewcu, zmarł 3 grudnia 1893 r. w Elblągu) był niemieckim historykiem, geografem i nauczycielem. Toeppen zasłużył się dla historii Prus. W Królewcu studiował języki starożytne i historię. Później pracował w różnych szkołach Prus Wschodnich i Poznania. W 1854 r. został mianowany dyrektorem gimnazjum w Hohensteinie (DB, dostęp: 2014-11-10). 8 E. Strehlke (urodził się 27 września 1834 r. w Berlinie, zmarł 23 marca 1869 r. w Berlinie) był niemieckim historykiem i archiwistą, który swoje krótkie życie poświęcił historii zakonu krzyżackiego. Studiował w Berlinie na Uniwersytecie Fryderyka Wilhelma. Od 1860 r. został archiwistą (DB, dostęp: 2014-11-10). 9 K. H. Lohmeyer (urodził się 24 września 1832 r. w Gumbinnen, zmarł 15 maja 1909 r. w Königsbergu) był niemieckim historykiem, zasłużonym dla badań nad historią Prus. K. H. Lohmeyer współpracował przy pisaniu historii Niemiec. W 1857 r. ukończył Uniwersytet w Królewcu, od 1873 r. był profesorem (MLE 2003: 680; DB, dostęp 2014-11-10). 10 S. Grunau (urodził się około 1470 r. w Tolkemit (Prusy Wschodnie), zmarł około 1530–1537 r. w Gdańsku (?)) był pruskim kronikarzem, etnografem i mnichem dominikańskim. Mieszkał w klasztorach Elbląga i Gdańska. Około 1510–1526 r. napisał kronikę Prus Cronica und beschreibung allerlüstichen, nützlichsten und waren historien des namkundingen landes zu Prewssen („Kronika i opis najzabawniejszych, najbardziej potrzebnych i prawdziwych historii ziemi pruskiej“). Opierał się na kronikach napisanych po łacinie, wśród nich na niezachowanej kronice biskupa pruskiego Chrystiana. Opisał ziemię pruską od IV–VI w. do 1529 r. Przedstawił wiele cennych informacji etnograficznych i historycznych oraz dotyczących mitologii Prusów i Litwinów. Opisano pochodzenie Prusów, ich wygląd, sposób życia, pożywienie, odzież i wierzenia. Artykuły / Articles 225 XIII amžiaus prūsų asmenvardžiai prūsų registre M. P. Toeppen rozpoczął wydawanie Acten der Ständetage Preussens unter der Herrschaft des Deutschen Ordens („Księgi aktów zgromadzeń stanów Prus pod čių ordinui“). Senieji Prūsijos dokumentai, Mecklenburgo archyvarų nuomone, panowaniem Zakonu Niemieckiego; dokumenty miały być opisywane według diecezji i ziem zarządzanych przez Zakon (tzw. plan elbląski z 1880 r.). Miała powstać nowa, czteroczęściowa księga dokumentów pruskich: dokumenty polityczne, dokumenty diecezji i klasztorów, komturii oraz miast. M. Perlbach zrozumiał, że w ten sposób działalność Zakonu i władców kraju została zepchnięta na drugi plan. Historia dawnych Prus mogła zostać powiązana, zdaniem M. Perlbacha, jedynie poprzez etap walki z Zakonem Niemieckim. Kontekst ten odzwierciedlają uznawane za wzorcowe statuty sijos rankraštiniais dokumentais nebuvo leista, nes tokia buvo archyvo tarybos Zakonu. M. Perlbachowi zapoznanie się z Pråpozycja – nie zezwalać na korzystanie z niepublikowanych dokumentów archiwum królewieckiego. M. Perlbach napisała niemało artykułów oraz książek. Całą jego działalność doskonale odzwierciedla bibliografia przedstawiona przez Arno Mentzel-Reutersa (2007: 49–53). Oprócz omawianego dzieła warto wymienić jeszcze takie prace M. Perlbacha, jak: Die ältere Chronik von Oliva („Stara kronika oliwska”), Zur Geschichte der ältesten preußischen Bischöfe („O historii najstarszych biskupów pruskich”), Grunau, Simon: Simon Grunau’s preußische Chronik („Szymon Grunau: Simona Grunaua Kronika pruska”) i in. W przedmowie do omawianego dzieła M. Perlbach wspomina Johannesa Voigta11, uważanego za pioniera badań nad historią Prus. Jego ogromną, nigdy należycie niedocenioną zasługą jest to, że jako pierwszy odczytywał dokumenty z archiwum królewieckiego i opublikował Codex diplomaticus Prussicus („Pruski kodeks dyplomatyczny”). J. Voigt ograniczył się do publikowania dokumentów niepublikowanych i tym samym nie włączył do swojego dzieła wszystkich dokumentów wymienionych jedynie w tekstach późniejszych wydań, na przykład Ermländische Urkundenbuch („Księga dokumentów warmińskich”), której cenne fragmenty zostały już opublikowane. Chcąc udowodnić, że Prusowie i Litwini różnią się od Niemców, włączył do kroniki słowniczek 100 słów języka pruskiego oraz pruską modlitwę Ojcze nasz (MLE 2000: 527; DB, dostęp: 2014-11-10). 11 J. Voigt (urodził się 27 sierpnia 1786 r. w Bettenhausen, zmarł 23 września 1863 r. w Königsbergu) był niemieckim historykiem zasłużonym dla badań nad historią Prus. Studiował teologię na uniwersytecie w Jenie, a później historię i filologię. Pracował jako nauczyciel w Królewskim Pedagogium Franckego w Halle, a następnie tam wykładał. Od 1817 r. był profesorem historii na Uniwersytecie w Królewcu, w latach 1830–1847 rektorem i dziekanem Wydziału Filozoficznego. J. Voigt napisał bardzo wiele artykułów. Warto wspomnieć opublikowany w 1860 r. artykuł Einige Beiträge über altpreußische Personenund geographische Localnamen („O pruskich nazwach osobowych i geograficznych nazwach miejscowych”). Zebrał ponad 300 pruskich nazw osobowych. J. Voigt ustalił, że wszystkie pruskie nazwy osobowe są jednozgłoskowe, w dokumentach odnotowano więzi pokrewieństwa, występują również określenia dwoma imionami (DB, oglądano 2014-11-10; Blažienė 2011: 467). IRENA DUKAVIČIENĖ 226 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Jau ne kartą istorikai buvo išreiškę pageidavimą surinkti į vieną vietą visus pasklidusius dokumentus. M. Perlbachas pradėjo rinkti medžiagą XIII a. Prūsido jego rejestru. W przedmowie do wspomnianego dzieła wyjaśniono, że przy dokumento turinys buvo siejamas tik su provincija, ypatingas dėmesys skirtas sporządzaniu rejestrów, jeśli dla kompletności: gdy nieprzewidziane okoliczności, eksponenci lub świadkowie decydowali o włączeniu do rejestru, wyciąg registrus buvo įtraukti visi dokumentai, susiję su Vyslos dešinėje pusėje esančių Prūsijos teritorijų istorija, nepaliesta, pasak M. Perlbacho, liko Rytų Pomeranija, przedstawiano możliwie zwięźle. Do tego, podobnie jak wszystkiego innego, co wiąże się wyłącznie z zakonem niemieckim. Wszystkie zaś świadectwa związane z biskupami pruskimi lub innymi dostojnymi osobami zebrano bardziej skrupulatnie. Oprócz dokumentów drukowanych M. Perlbach mógł swobodnie korzystać z archiwów Gdańska, Elbląga, Torunia i Wrocławia. Cenne informacje uzyskał z miast Drezna i Pelplina, od Karla Herqueta12 z Idsteinu oraz Paula Ewalda Hassego13 z Halle. W archiwum królewieckim mógł gromadzić jedynie materiały z lat 1260–1285. Warto przypomnieć o wsparciu, którego udzielił sekretarz archiwum Rudolf Philippi14, sporządzając odpisy różnych dokumentów, z których zgodnie z przepisami archiwum nie wolno było korzystać (PrR III). Pagrindinis trūkumas yra tai, jog apdorojant dokumentų ištraukas, nebuvo išvengta klaidų, kurios paaiškinamos naudotų šaltinių pobūdžiu. Iki šiol ne visada buvo galima ištraukomis publikuotus dokumentus pagrįsti rankraščiais, archyvu. Dokumentų komentarai, ypač vietovardžių dėl to, kad M. Perlbachui nebuvo leidžiama sistemingai naudotis Karaliaučiaus paaiškinimai, apsiribojo tik būtiniausia informacija, kita vertus, pateikta naudotų šaltinių apžvalga ir asmenvardžių rodyklė. 1876 m. veikalą Preussische Regesten bis zum Ausgange des dreizehnten Jahrhunderts išspausdino Karaliaučiaus Ferds. Beyerio spaustuvė. kiečių istorikas, archyvaras. Studijavo 1852–1856 m. Marburge ir Miunchene istoriją ir filologiją. 1869–1873 m. dirbo miesto Registrą iš Altpreussische Monatsschrift perspausdino Rudolfas Reicke ir Ernstas 12 K. Herquetas (gimė 1832 m. spalio 5 d. Fuldoje, mirė 1888 m. kovo 6 d. Osnabrücke) buvo voarchyve Mühlhausene (DB, žiūrėta 2014-11-10). 13 P. E. Hasse (urodził się 7 czerwca 1845 r. w Lubece, zmarł 30 kwietnia 1907 r. w Lubece) – niemiecki historyk i archiwista. Na Uniwersytecie w Getyndze był uczniem prawnika i historyka średniowiecza Georga Waitza, od 1875 r. pracował jako docent na Uniwersytecie w Kilonii, a od 1880 r. wykładał tam jako profesor. W latach 1876–1889 pracował jako sekretarz Towarzystwa Historycznego Szlezwiku-Holsztynu, w 1889 r. przeniósł się do Lubeki, gdzie pełnił funkcję sekretarza senatu, a od 1892 r. został archiwistą miejskim (DB, dostęp 2014-11-04). 14 R. Philippi (1821–1897 lub 1902) był sekretarzem archiwum królewieckiego. Od 1864 r. zajmował się pracą archiwalną. Wydał kronikę Georga Christopha Pisanskiego Entwurf einer Preussischen („Prūsų literatūros istorijos bandymas“) ir S. Grunau Preussische Chronik II, 1889 m. („Prūsijos Literärgeschichte razem z M. Perlbachem i P. Wagnerem. Gromadził dokumenty do wydania Preussisches Urkundenbuch („księga pruskich źródeł hist.”) (MLE 2006: 560). Artykuły / Articles 227 XIII amžiaus prūsų asmenvardžiai prūsų registre Wichertas. M. Perlbach nie przeglądał źródeł rękopiśmiennych15, a zatem odczytanie i zapisanie imion zależały od historyków, którzy zebrali te imiona i zapisali je w swoich dziełach. Historycy wydający i interpretujący dokumenty zakonu, w których odnotowano pruskie i pruskojęzyczne nazwy własne, nie zawsze dokładnie je przekazywali ani nie przekazują ich dokładnie obecnie. Z tego powodu nazwy własne powinny być weryfikowane przez językoznawców, aby można je było włączyć do obiegu naukowego. Jak wspomniano w tytule dzieła, w rejestrze odnotowano dokumenty z XIII wieku. Są to dokumenty dotyczące regulowania własności ziemskiej, niszczenia i zakładania miast, zwalniania chłopów z części powinności, wyznaczania daniny, ulg dla kolonistów i części miejscowej ludności. NAZYWANIE PRUSÓW W źródle odnotowano 283 pruskie imiona osobowe. Że są to rzeczywiście imiona pruskich osób (Prusów) lub mieszkańców krain Prus: Samen vardžiai, patikslina šalia esantys prierašai. Neretai tai tiesiog etnonimas Preusse (Sambowie), Barther lauer (Sklawowie). Również w 1299 r. odnotowano wielu (bartai), Sudauer (sūduviai), Pogesanier (pagudėnai), Natanger (notangai), Schamożnych, zwanych witigami (Wittinge), którzy wraz ze swoimi następcami otrzymali ziemie. Jak wyjaśniają autorzy MLE (2009: 766), witigowie, rikowie – pruscy urzędnicy wojskowi, w większości potomkowie plemiennej arystokracji w państwie zakonu krzyżackiego. W XIII–XV w. stanowili oni część tingów i na prawie smulkiųjų žemvaldžių. Už karo tarnybą, pilių statybos bei remonto darbus vipruskim oraz chełmińskim władali dziedzicznymi lenami. W rejestrze dominuje jednoczłonowe określanie osób (1277 Pigant, Waysel, Sthonem, Naschom), ale pojawiają się również określenia dwojgiem imion. Np.: 1271 Diwan genannt Klekine; 1284 Conrad Kirsin; 1287 Robe, Sangro, Cumdris, Ardange Prusowie zwani Cirsini; 1289 Bottohonus Stango; 1290 Dubius, genannt Kirsini; 1296 Schude Grande. Przykłady te pokazują, że w XIII w. występowało jednoczłonowe określanie osób i zaczęło pojawiać się określanie dwoma imionami. Najwcześniej, w 1216 r., odnotowano kilka nazw osobowych, które przedstawiono wraz z kontekstem źródłowym: 15 M. Perlbach (1876: V–XIII) wymienił wszystkie drukowane źródła historyczne, z których czerpał materiał, np. : Acten der Ständetage Ostund Westpreussens 1874 m. („Księgi akt zgromadzeń stanowych Prus Wschodnich i Zachodnich”); Chronicon terrae Prussiae („Kronika ziemi pruskiej”); Monumenta historiae Warmiensis („Pomniki historii Warmii”); Johannes Voigt. Geschischte Preussens von den ältesten Zeiten bis zum Untergange der Herrschaft des deutschen Orden 1827–39 m. („Johannes Voigt. Kronika Prus od najdawniejszych czasów do końca panowania zakonu niemieckiego“) i in. IRENA DUKAVIČIENĖ 228 Acta Linguistica Lithuanica LXXII 1216 r. n.e. XVIII. XII Kal. 18 marca lut. Lateran. Papież Innocenty III potwierdza biskupowi Prus darowiznę Prusa Filipa (dawniej Warpoda) i jego towarzyszy, który niedawno został ochrzczony przy Stolicy Apostolskiej, obejmującą ziemię Lansania. 1216 r. po Chr. XVIII. 12. Kal. 18 marca. luty Lateran Tenże potwierdza temu samemu darowiznę Prusa Pawła (dawniej Suavabuno) i jego towarzyszy, który niedawno został ochrzczony przy Stolicy Papieskiej, obejmującą ziemię Lubovia, w identycznym brzmieniu. Z przykładów wynika, że w 1216 r. istnieli już ochrzczeni Prusowie: Warpoda16 po chrzcie stał się Philippem, a Suavabuno17 – Pawłem. W PUB I, I 7 (Preussisches Urkundenbuch, dalej – PUB) podano nieco więcej informacji: [1216] 18 lutego na Lateranie. Papież Innocenty III potwierdza biskupowi Prus posiadanie ziemi Lubawskiej jako darowiznę nowo ochrzczonego Prusa Survabuno. Ea propter, venerabilis in Christo frater dilecti filiis Pauli Pruteni, qui dim dicebatus Suṙvabuno… (na język litewski przetłumaczono tylko końcówkę zdania: „brangus sū nus prūsas Paulius, kurį vadino Survabuno...“). Survabuno Preusse (7) Należy zwrócić uwagę na budowę i pochodzenie obu tych pruskich imion. Być może pr. *Surva-bunā. Co do pierwszego rdzenia por. lit. avd. Survas, który Zigmas Zinkevičius uważa za skrót utworzony z elementów pierwszego rdzenia i początku drugiego rdzenia (Zinkevičius 2008: 320). Por. także lit. avd. Surwalowa 1759–1787 r. (IAK). Ze względu na drugi pień por. *bunlit. hydronim. Bùnas, Bunáitis (LPŽe), lit. hydronim. Bùnis, Buns (: bun-ióti ʻkwitnąć, bujnie rosnąćʼ) (Zinkevičius 2012: 192), Bunelis 1598 r. (IAK), Buniena 1729–1771 r. (IAK), Buniewicz 1785 r. (IAK), Bunonis 1633 m. (IAK). Warpoda Preusse (7) Pr. *Varp-ād-ā. Reinhold Trautmann wymienia pr. im. wł. z rdzeniem *varp-: Warpote, Warputte, Warpele (TAP 116) i skłonny jest dostrzegać przyrostek *-ād-. Por. lit. im. wł. Vapiotas, który autorzy LPŽ wiążą z pr. im. wł. Warpote, lit. im. wł. Varpùlis (: várpa ʻkwiatostan o wydłużonym kształcie lub wyrastające z niego owocostany ziarniakówʼ). Z. Zinkevičius (2008: 127, 156, 257) wspomina o kłamstwie. skrót od antroponimu. Vár-putas, który uważa za dwuczłonowy (: lit. antroponim Vãras + pùsti pùto ʻpęcznieć, nadymać sięʼ). Por. także lit. antroponim. Warpiot 1665 r. (IAK), Warpis 1759–1787 r. (IAK). 16 Pruskie imię osobowe Warpoda odnotowali Wilhelmas Piersonas (1873: 733) i Reinholdas Trautmannas (1925: 116). 17 W kodeksie W. Piersona (1873: 721) i rejestrze M. Perlbacha (1876: 19) odnotowany wariant tego antroponimu, wynikający z niedokładnego zapisu Suavabuno, pozwala przypuszczać, że obaj tų pačių šaltinių. R. Trautmannas (1925: 101), stropiai rinkęs medžiagą iš Ordino foliantų, perautorzy zbierali materiał z odczytu Survabuno. Artykuły / Articles 229 XIII amžiaus prūsų asmenvardžiai prūsų registre NAZWY OSOBOWE ODNALEZIONE W DOKUMENCIE Z DOPISKIEM PREUSSE W źródle wskazano, że dany posiadacz nazwy osobowej był Prusem18. Z dopiskiem Preusse znaleziono 89 nazw osobowych. Na przykład: 1216 ...des Preussen Philipp ehemals Warpoda... (7); ...des Preussen Paul ehemals Suavabuno... (7); 1239–1240 ...des Preussen Pomande... (53); 1242 ...des Preussen Nerdingis... (58); 1248 ...pewnego Prusa Prerocha... (92); 1261 ...den Prus Gedun... (177), …Prusów Szinte, Pisz, Pogononie i A z o v i r t h … (178); …dem Preussen Wergule… (179); …Prusów Waydote i Keytin… (179); 1262 …Prusa Tyrune (182), Prusa Grunau… (188); 1267 …den Preussen Santyrmes, Woczeslon und Buchelo … (205); 1267–70 …Prusa Pawła (211), Prusa Tulizede… (212); …dem Preussen Blivot… (212); 1273 …dem Preussen Peter… (217); 1274 …den Preussen Gastimo und Luthymero… (218); 1275 …dem Preussen Pomuzel… (220); 1276 …Prusowi Padangenowi (224), Prusowi Redethinowi… (228); 1277 …Prusom Pigantowi, Wayselowi, Sthonemowi, Naschomowi… (229); 1278 …Prusowi Ponatho (s. 231), Prusowi Regune… (231); 1279 …dem Preussen Pakoke… (234); 1280 …dem Preussen Sambango… (236); 1282 …Prusom Warginowi i Napergannowi… (240); …den Preussen Poytun… (242); …Prusom Curthiemu, Tarpiemu i Symonowi… (242); 1284 …dem Preussen Blivot… (250); …Prusom Doybe, Smyge, Sange i Conradowi Kirsinowi, Prusowi Pede… (251); …Prusowi Kerso, Prus Canthyr… (251); …dem Preussen Schroite… (252); …dem Preussem Trumpe… (252); …Prusom Gandinisowi, Pobursowi, Cantune, Cawaldowi, Argaldinusowi… (253); 1285 …Prusom Gedite i Cantym… (261); …des Preussen Thessym… (261–262); …dem Preussen Tulikoithe… (264); 1286 …w pruskim kodeksie onimów W. Piersona (1873: 483–744) znajdują się następujące warianty pruskich imion, takie jak Bliwot (Blivot), Klecz (Clecz), Pygant (Pigant), Poythune (Poytun), Ponate (Ponatho), Scroyte (Schroite), Swinko (Swinco), Tessym (Thessym), Tirune (Tyrune), Tulicede (Tulizede), Tulicoyte (Tulikoithe), ttohonus Stange, Butelo, Grunau, Canthyr, Cantym, Luthymero, Methuo, Naschom, Pomuzel, Sangite, Symon, Sthonem, Stylige, Woczeslon. Ernst Lewy jest pierwszym, który obronił rozprawę doktorską z pruskiego. Wspomina Luthymer, Simon. Znaleziono następujące warianty imion: Asovirt (Azovirth), Nadop (Nodobe), Ponato (Ponadho), Skroite (Schroite), Stenam (Stenym?), Sinte (Szinte), Wargule (Wergule). E. Lewy nie odnotował Botohonus Stange, Butelo, Grunau, Ittunthe, Juncter, Cantym, Keytin, Clecz, Curnoron, Mehtuo, Naschom, Navier, Pede, Philipp, Pigant, Waidote (Waydote), Waisel (Waysel), Wargule (Wergule). Jo kodekse nepavyko rasti šių vardų: BoPogononie, Pomuzel, Redethin, Sange, Symun, Smyge, Sthonen, Stylige, Swinco, Tyrune, Tulizede, Waydote, Woczeslon. Nie wszystkie pruskie imiona zebrane przez M. Perlbacha są wymienione przez R. asmenvardžių Altpreussischen Personennamen, kurioje išvardija slaviškus ir vokiškus prūsų varTrautmanna, ponieważ nie odnotowywał on dwuczłonowego pruskiego nazewnictwa, składającego się z imienia chrzcielnego i imienia pruskiego. IRENA DUKAVIČIENĖ 236 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Nie jest jasne, jak odczytać cz, jako *-tar *-d-. Od rdzenia *bandpor. np. im. Bandot, Perband, Bandune (Lewy 1904: 44), por. pr. en-banden ʻna korzyśćʼ, lit. bandà, bandti (TAP 132). Element *bandsie wiąże z band-ti, bandà ʻmajątekʼ (Zinkevičius 2008: 76). Por. lit. im. Bąnda 1650 r. (IAK), Bandawa 1691 r. (IAK), Bande 1787 r. (IAK), Bandy 1786 r. (IAK), Bandinis 1787 r. (IAK), Bandorius 1756 r. (IAK). W sprawie rdzenia *bantpor. skrót za pr. Bantiko, Bantun (TAP 17), lit. skrót za. Nór-bantas (Zinkevičius 2008: 76). Być może pr. *Sur-/*Zur-band-/-bant- (?). W DOKUMENCIE WZMIANKOWANI WITINGOWIE W 1299 r. odnotowano witingów, którzy zostali wymienieni w tabeli. Uściśla się, że podczas powstania pozostali wierni Zakonowi, dlatego otrzymali posiadłości.21 Nazwy miejscowości21 Vitingai Labota Grande, jego syn Stantike, Sandir, jego syn Judute, Parupe, Logote, Schude Grande, Muntemil, jego syn Wissebute, Runkim, jego jego (Labtau) syn Gedete, Ibute, jego syn Kerse, Jodute, jego syn syn Waystote, Nakuntie, Nasynne, Tyrune, Swaymuzel, jego syn Rixte, Panote, jego Sohn Preytor. Kvedenava Sclode, jego syn Nalube, Goyres, jego syn Buse, Stintele, Schude, jego syn Dargute. Medenava Noytite, jego syn Tlokote, jego syn (Quedenau) Prewilte, Heninke, jego syn Surteyke, Gedune, jego syn Antime, Wissegawde, (Medenau) Napelle, Albert Dyabulus, Conrad Sagittarius, Tulekinste, Junde, syn jego syn Preydesse, Eytiow, jego syn Queydange, Polexe, jego Nermok, Nemote, Dirke, Nodrans. Rinava (Rynau) Darexte, Glande, Nawalde, Gubike. Kaimė (Kaymen) Philipp und Dietrich, Palstok, Gedute. Tepliava (Tapiau) Sapelle, Azayme. Valdava (Waldau) Missote mit seinen Brüdern, Johann Brulant, Conrad Dyabulus. Žiokai (Schaken) Muskte. Rudava (Rudau) Rege i Romeke, Gedune, jego syn Stantele, Bayse, jego syn Santirme, Dywote i jego brat Pagawle, Sambil, jego syn Glande. Vargiai (Wargen) Sclode, Scardune, Guntar, jego syn Nakoken, Bygune, jego syn Kortie, Garbote, jego syn Bayone, Nadar, Wargatte, Eytiow, jego syn Dargote, Surteik, Paytone. Girmava (Germau), Gymme, Kunkite, Biriske (329) 21 Nazwy miejscowości odtworzone na podstawie interaktywnej mapy Prus Wschodnich II. Nazwy miejscowe (P, dostęp: 2014-09-10). Straipsniai / Articles 237 XIII amžiaus prūsų asmenvardžiai prūsų registre Aiškinama kai kurių vitingų vardų daryba bei kilmė. Goyres Same (329) PUB I 448 jest wariantem zapisu tego awd. w Gvyrze. R. Trautmann ostrożnie wiąże z (TAP 37) užfiksavęs pr. avd. Gvyres. V. Toporovas (1979: 351) šaknį *gviratlit. gvra „niezdara, kto jest rozlazły”, gvérti „rozłazić się”, gvrinti „gapić się” . Nazwisko i imię w rejestrze zapisano niepoprawnie. Pln. *Gvir-as (?) Pagawle Same (329) R. Trautmannas (TAP 147) laiko šį avd. priešd. *pavediniu, bet nurodo (TAP 160) oraz zaproponowane przez Augusta Leskynę powiązanie tego avd. z lit. pagaulùs ʻszybko pojmujący, rozumny, bystryʼ, por. lit. avd. Gáulia (TAP 73). Pr. *Pagaul-(?). WIĘZI POKREWIEŃSTWA Z omawianego rejestru uzyskuje się wiele informacji także o więziach pokrewieństwa. Podaje się, że dany posiadacz imienia jest czyimś Vater (ojcem), Oheim (wujem), Sohn (synem), Bruder (bratem), Brudersohn (synem brata, bratankiem), Schwestersohn (synem siostry, siostrzeńcem). Tutaj również spisani są wszyscy witingowie oraz ich synowie. Np. : Ojciec, wuj: 1284 …verschreibt den Preussen Gaudinis, Poburs, Cantune, Cawald, Argaldinus und ihrem Oheim Scanthit das Feldloos, Spal genannt, das einst ihr Vater Stirnis besessen… (253); 1292 …zapisuje Prusowi Tulne pole Lymite, za co otrzymuje 30 włók, które jego ojciec Alsutte i jego stryjowie Dirsune oraz Suyrnis besassen… (294). Syn: 1261 …dem Preussen Wergule, Sohn des adlen Sclodo… (179); … synom Ybuthe, Kerse i Nekarkis… (180); 1278 …dla Piotra, syna Ponathiego... (231); 1285 …Sudawczykowi Scumantowi i jego trzem synom, Rukalsowi, Gedetesowi i Galmsowi… (260–261); 1287 …Prusowi Swinco i jego synom Nate, Ludewicusowi i wekis, Nacolnis, Baynne, Samides… (273–274); 1288 …dem Otto von Russen, Sohn des Preussen Juncter… (276); 1289 …dem Preussen Navier, seinen Söhnen TulkoyMerune, a także synowi ich brata Trunczowi… (279); 1290 …Sange i jego syn Ardange… (287); 1295 …od ich wodza Naudioty, syna Jodutego… (311); 1297 …Prusowi Curnoronowi i jego synom Knaypanowi i Spayrote… (318). Brolis: 1261…braciom Romike i Gilbirsowi… (181); 1267 …Marusowi i jego braciom Stortczowi, Runotowi, Menantowi, Postreydemu i Stenian­sowi… (205); 1280 …Mandio i jego bratu Saluchowi… (237); 1281 …rodowi Napellin i jego braciom Nargotinowi i Nermedinowi… (238–239); …Tushero i jego bratu Queriamowi… (238); 1282 …Prusom Poytunowi, jego bratu Sassinowi… (242); 1283 … den leiblichen Brüdern Wargele, Astiothe, Spandothe und Ybuthe… (249); 1284 … IRENA DUKAVIČIENĖ 238 Acta Linguistica Lithuanica LXXII dem Preussen Schroite, wie sein Bruder Johann, Bruland… (252); 1289 …braciom Quesyge i Samsange… (279); 1292 …braciom Curnotoriemu i Santhapsowi… Schude, Grande, Logotowi, jego bratu Jane, Kerse i jego bratu Nakoke, (293); 1296 …den Samen Philipp und seinem Bruder Dietrich, den Söhnen Rige’s Jodute, jego bratu Theysote, Nasyne, Nalube, swoim braciom, Parupe i jego bratu Dygune… (314–315). Syn brata: 1289 ...dem Preussen Navier, seinen Söhnen Tulkoyte, Ludewicus und Merune, sowie ihrem Bruderssohn Truncz... (279). Syn siostry: 1284 ...dem Preussem Trumpe und seinem Schwestersohn Nassencepis... (252). Nazwy pokrewieństwa obejmują słowa określające pokrewieństwo krwi i powinowactwo. Pruskie rodziny były liczne. W tym źródle znaleziono: 38 braci, 18 synów, 3 wujów, 2 ojców, 1 syna brata, 1 syna siostry. We wspomnianym rejestrze Prusowie są wymieniani wyłącznie w dokumentach dotyczących własności ziemi lub innych przywilejów. Z materiału jasno wynika, że Ordino magistras prūsiškąja ar Kulmo teise išduodavo prūsams dokumennajważniejsi byli mężczyźni, kobiety nie są wymieniane z imienia. Wielki tus, ar kitomis laisvėmis (atleidimas nuo valstiečių darbų, nuo dešimtinės ir kt.). związanych z zarządzaniem ziemią (darowizna, przydział, przekazanie itp.) Można stwierdzić, że w społeczeństwie pruskim, zanim znalazło się ono pod władzą Zakonu, majątek był dziedziczony wyłącznie w linii męskiej (Gelumbauskienė 2006: 81). Na przykład w dokumencie odnotowanym w 1284 r. dėdei Scanthit Spal lauką, kurį anksčiau valdė jų tėvas Stirnis. Dar nurodyta, wskazano, że biskup Heinrich z Warmii nadaje Prusom Gaudinis, Poburs, Cantune, Cawald, Argaldinus i ich [ziemie], aby pełnili służbę wojskową, płacili Kościołowi i oddawali część plonów. A zatem Stirnis (pr. *Stirn-īs) miał brata Scanthit (pr. *Skant-t-) i 5 synów: Gaudinis (pr. *Gaud-n-is), Poburs (pr. *Pa-burs-), Cantune (pr. *Kant-ūn-), Cawald (pr. *Ka-vald-), Argaldinus (pr. *Ar-galdn-us), którzy po śmierci ojca podzielili między siebie jego ziemię. WNIOSKI 1. Rejestr M. Perlbacha Preussische Regesten bis zum Ausgange des dreizehnten Jahrhunderts dość dobrze ukazał kontekst funkcjonowania XIII-wiecznych pruskich imion osobowych. Należy nadal przeglądać i uzupełniać wykaz imion osobowych oraz ustalić kwestie pruskiego nazewnictwa osobowego. 2. W wymienionym źródle odnotowano 283 pruskie imiona osobowe zapisane w XIII w. O tym, że są to pruskie imiona osobowe, świadczą doprecyzowujące dopiski znajdujące się obok – etnonim Preusse albo nazwy mieszkańców regionów Prus: Samen, Barther, Sudauer, Pogesanier, Natanger, Schalauer. Ponadto w 1299 r. odnotowano 91 Wittinge. Artykuły / Articles 239 XIII amžiaus prūsų asmenvardžiai prūsų registre Z dopiskiem Preusse znaleziono 89 imiona osobowe, a także 103 Sembów, 5 Bartów, 10 Sudowian, 3 Pogezanów, 6 Natangów, 4 Skalowów, 1 Warmiaka. Wszyscy Witingowie byli Sembami. 3. Już w 1216 r. byli Prusowie, którzy dobrowolnie przyjęli chrzest (Philipp, wcześniej Warpoda, Paul, wcześniej Suavabuno). Prusowie nadawali swoim synom pruskie (Warpoda) i chrześcijańskie (Paul, Peter, Johann) imiona. Przypuszcza się, że imiona chrzcielne otrzymane podczas chrztu przez pewien czas używane były razem ze starymi imionami pogańskimi, a z tych ostatnich mogły powstać nazwiska. 4. W rejestrze dominuje jednoczłonowe określanie osób (1277 Pigant, Waysel, Sthonem, Naschom), ale występują również dwa imiona. Np.: 1284 Conrad Kirsin; 1287 Robe, Sangro, Cumdris, Ardange Prusowie zwani Cirsini. 5. Rejestr zawiera także informacje o więzach pokrewieństwa. W tym źródle znaleziono: 38 braci, 18 synów, 3 wujów, 2 ojców, 1 syna brata, 1 syna siostry. Prusowie są wspominani wyłącznie w dokumentach dotyczących własności ziemi lub innych ulg. Majątek dziedziczono wyłącznie w linii męskiej, kobiety nie są wymieniane. Ordino magistras prūsiškąja ar Kulmo teise išduodavo prūsams dokumenWielki tus związanych z zarządzaniem ziemią (darowizna, nadanie, przekazanie ar kitomis laisvėmis (atleidimas nuo valstiečių darbų, nuo dešimtinės ir kt.). itp.) 6. Ponad połowa opisanych nazw osobowych ma niewątpliwie bałtyckie pochodzenie, ale może mieć także inne pochodzenie (niemieckie, słowiańskie itp.) lub być niejasna. Większość nazw osobowych obcego pochodzenia wywodzi się z języka niemieckiego. Znaleziono również nazwy osobowe pochodzenia chrzestnego, na przykład Matto. 7. Pod względem słowotwórczym zbadane nazwy osobowe z rejestru są derywatami. Przeważają nazwiska z priešdėlių vediniai. Nemažos dalies asmenvardžių daryba neaiški arba gali przyrostkami, są również nazwiska dwuczłonowe, kilka można traktować różnorako. 8. Wiarygodne zebranie materiału i przedstawienie wszystkich wariantów jednego nazwiska pomogłyby dokładniej wyjaśnić ich budowę i pochodzenie, co bardzo przydałoby się w badaniach antroponimii bałtyckiej. ŹRÓDŁA I LITERATURA Blažienė Grasilda 2000: Die baltischen Ortsnamen im Samland. (Hydronymia Europaea; tom specjalny 2.) Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Blažienė Grasilda 2005: Baltische Ortsnamen in Ostpreußen. (Hydronymia Europaea; tom specjalny 3.) Stuttgart: Franz Steiner Verlag. Blažienė Grasilda 2011: O pruskich nazwiskach. – Inveniens quaero: Szukać, znaleźć, nie ustawać. Wilno: wydawnictwo Wileńskiego Uniwersytetu Pedagogicznego, 463–474. IRENA DUKAVIČIENĖ 240 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Būga Kazimieras 1958–1961: Rinktiniai raštai 1–3. Wilno: Państwowe Polityczne i mokslinės literatūros leidykla. DB – Deutsche Biographie. Dostęp online: http://www.deutsche-biographie.de FN – Duden Lexikon der Familiennamen. Pochodzenie i znaczenie 20 000 nazwisk, opracowali Rosa i Volker Kohlheim. Mannheim, Lipsk, Wiedeń, Zurych, 2008. Gelumbauskienė Regina 2006: Paveldėjimo institutas baltų paprotinės teisės šaltiniuose (XII–XIVa.) – Jurisprudencija 89(11); 78–82. Górnovicz Hubert 1980: Toponimia Powiśla Gdańskiego. Gdańsk. Gdańskie Towarzystwo Naukowe. IAK – Istorinė asmenvardžių kartoteka. Kiparsky Valentin 1939: Die Kurenfrage. Helsinki: Drukarnia Fińskiego Towarzystwa Literackiego. Lewy Ernst 1904: Die altpreussischen Personennamen. Breslau: Fleischmann. – Baltistica 45(2), 355–358. LKŽe – Słownik języka litewskiego 1–20, 1941–2002, wersja elektroniczna, kolegium redakcyjne: Gertrūda Naktinienė (red. naczelna), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp w internecie: www.lkz.lt. LPŽe – Lietuvių pavardžių žodynas 1–2, wersja elektroniczna. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Dostęp online: http://pavardes.lki.lt. LVKŽ – Kuzavinis Kazimieras, Savukynas Bronys 2009: Lietuvių vardų kilmės žodynas. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Mentzel-Reuter Arno 2007: Max Perlbach jako badacz historii. Preußenland. Komunikaty Komisji Historycznej ds. Badań Wschodnioi Zachodniopruskich oraz z archiwów Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego. Nr 2, Jahrgang 45, 39–53. MLE – Mažosios Lietuvos enciklopedija 1–4. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2000–2009. P – http://www.prusija.lki.lt Palmaitis Letas 2010: Zintai-Cintai (a może Žintai?) oraz Prūzai-Prūsai (a może Prūžai?). – Baltistica 45(2), 355–358. Pierson Wilhelm 1873: Altpreussischer Namencodex. – Zeitschrift für preussische Historia i krajoznawstwo. T. 10. Berlin, 483–744. Artykuły / Articles 241 XIII amžiaus prūsų asmenvardžiai prūsų registre PKEŽ – Mažiulis Vytautas 2013: Słownik etymologiczny języka pruskiego. Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. PKP I – Mažiulis Vytautas 1966: Zabytki języka pruskiego. Wilno: Mintis. PrR – Regesty pruskie do końca XIII wieku. Zebrane i wydane przez M. Perlbacha. Królewiec: Ferds. Beyer dawniej Th. Księgarnia Theile’a, 1876. PUB I – Pruska księga dokumentów 1. Królewiec: Gräfe und Unzer, Marburg: Elwert, 1982. Rospond Stanisław 1973: Słownik nazwisk śląskich. T. 2, G–K. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossoliński, Skardžius Pranas 1943: Słowotwórstwo języka litewskiego. Wilno. TAP – Trautmann Reinhold 1925: Staropruskie imiona osobowe. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht. Zinkevičius Zigmas 2008: Litewskie nazwiska osobowe. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Zinkevičius Zigmas 2010: Wędrówka chrześcijańskiego zasobu imion do Litwy. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Zinkevičius Zigmas 2012: Nazwiska polskojęzycznych mieszkańców Wileńszczyzny. Wilno: Centrum Wydawnicze Nauki i Encyklopedii. Jurkenas Juozas 2003: Podstawy bałtyckiej i słowiańskiej antroponimii. Wilno: UAB „Ciklonas“. Toporov – Toporow Władimir Nikołajewicz. Język rosyjski. Słownik 1–5. Москва: Наука. 1975–1990. IRENA DUKAVIČIENĖ 242 Acta Linguistica Lithuanica LXXII 13th Century Prussian Personal Names in the Prussian Register PODSUMOWANIE The article reviews the 13th century Prussian personal names from the historical source Pruskie regesty do końca XIII wieku opracowane przez Maxa Perlbacha. Podczas gdy informacje o Perlbachu w prasie litewskiej są dość skąpe, jego biografowie odnotowali je. Nieścisłości są also falls into the subject-matter of this research. Prussian names were entered into the register from different printed sources. The way they were read and recorded depended on dość częste; dlatego konieczne jest sprawdzenie tych nazw i włączenie ich do obiegu naukowego. Ponieważ wyrażenie graficzne jest niejasne w przypadku wielu imion i nazwisk, trudno jest odtworzyć ich autentyczne formy; niemniej jednak podejmuje się takie próby. Możemy prawdopodobnie mówić o skutku germanizacji: dodatkowym -e jako mnd. elementem fleksyjnym (hipoteza Knuta Olofa Falka). Pruskie imiona i nazwiska analizuje się najpierw pod względem ich formacji, ponieważ analiza słowotwórcza najlepiej odzwierciedla ich strukturę, relację między wyrazem podstawowym a derywatem i pomaga ustalić pochodzenie imion i nazwisk, które może być jasne, nie całkiem jasne lub niejasne. W poszukiwaniu pochodzenia imion i nazwisk wiąże się je z wyrazami pospolitymi języków bałtyckich, słowiańskich i bardziej odległych języków indoeuropejskich oraz porównuje z nazwami własnymi wyżej wymienionych języków. Metoda ilościowa Ponad enables the generalization and evaluation of the word-formation research data. połowa analizowanych imion i nazwisk ma bezspornie bałtyckie pochodzenie, ale mogą one również mieć inne, niebałtyckie pochodzenie albo ich pochodzenie może być niejasne. Większość imion i nazwisk obcego pochodzenia wywodzi się z języka niemieckiego. Otrzymano 3 czerwca 2015 r. IRENA DUKAVIČIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]