Naujų krypčių užuomazgos Latvijos onomastikoje

Straipsniai / Articles 55 LAIMUTĖ BALODE Uniwersytet Łotewski Helsinkio universitetas Kierunki badań naukowych: onomastyka bałtycka, toponimika, antroponimika, zapożyczenia leksykalne. ZALĄŻKI NOWYCH KIERUNKÓW W ONOMASTYCE ŁOTYSKIEJ Podstawy nowych tendencji w łotewskiej onomastyce ADNOTACJA Artykuł poświęcony jest najnowszym badaniom związanym z socjoonomastyką na Uniwersytecie Łotewskim. Są to badania z zakresu antroponimiki i toponimiki przeprowadzone na podstawie ankiet wśród studentów filologii: przegląd rzadkich imion i nazwisk zarejestrowanych na Łotwie tylko jeden raz, tendencje w tworzeniu nowych łotewskich imion i nazwisk, motywacja rodziców i orientacje wartościujące przy wyborze imienia dla noworodków, źródła wyboru imion i nazwisk oraz osoby uczestniczące w procesie wyboru imienia. W dziedzinie toponimiki szczególnie wzrosło zainteresowanie nieoficjalną urbanonimiką: po przeprowadzeniu ankiety wśród młodzieży wielkich miast Łotwy zebrano około 700 slangowych urbanonimów, próbowano wyjaśnić motywację ich tworzenia oraz stosunek młodzieży do używania takich nieoficjalnych nazw miejscowych. Dziedziną onomastyki, która dotąd w ogóle nie była badana, jest ergonimika. Tworzeniu łotewskich ergonimów (nazw instytucji, przedsiębiorstw i firm) poświęcona jest praca studentki K. Tyliki, w której przeprowadzono ankietę wśród pracowników firm i wyjaśniono pochodzenie konkretnych ergonimów. Ergonimy Rygi oraz innych miast i miejscowości (nietradycyjne nazwy kawiarni, restauracji i sklepów) opisał Ojāras Bušas. W światowej onomastyce coraz bardziej rozpowszechniają się badania nazw produktów komercyjnych – ekonomonimów; na przykład funkcje nazw Łotwy i Rygi w ergonimach omówiła Laimutė Balode, a O. Bušas próbował zestawić ekonomonimy z mentalnością narodu. Bez żadnych wątpliwości we współczesnej onomastyce powinno znaleźć się miejsce nie tylko dla tradycyjnych studiów z zakresu onomastyki diachronicznej, lecz także dla wciąż słabo poznanych badań socjonomastycznych. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, socjonomastyka, urbanonimika, ergonimika. LAIMUTĖ BALODE 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXII ADNOTACJA Artykuł poświęcony jest najnowszym badaniom socjonomastycznym prowadzonym na They mostly cover research works in toponymics and anthroponymics carried out on the Uniwersytecie Łotewskim. na podstawie kwestionariuszy wypełnionych przez studentów filologii: przegląd rzadkich, odnotowanych w Łotwie tylko raz imion i nazw osobowych, a także nowych trendów i tendencji w tworzeniu łotewskich imion i nazw osobowych; motywacja rodziców i punkty odniesienia w zakresie wartości przy wyborze imienia dla noworodka, the field of toponymy an interest has especially increased in informal urbanonymy: about źródła oraz osoby zaangażowane w proces wyboru imienia. Zebrano i przeanalizowano 700 slangowych urbanonimów z największych miast Łotwy, próbując ustalić motywację ich tworzenia, sposoby derywacji oraz stosunek młodych ludzi do takich nieoficjalnych nazw miejsc. Ergonomastyka jest kolejnym obszarem onomastyki, który dotychczas nie był analizowany. Praca Kristiāny Tīliki zapoczątkowała badania nad łotewskimi ergonimami (nazwami instytucji, spółek, firm, przedsiębiorstw i innych podmiotów gospodarczych): przeprowadzono wywiady z pracownikami różnych przedsiębiorstw na temat pochodzenia i motywacji nazwy firmy. Ojārs Bušs badał niezwykłe, kreatywne nazwy kawiarni, restauracji i sklepów Rygi. W ciągu ostatnich dziesięcioleci na świecie wzrosło zainteresowanie nazwami produktów komercyjnych (czyli ekonomonimami). Funkcje takich nazw jak Latvija i Rīga w ergonimach i ekonimach Łotwy zbadała Laimute Balode. O. Bušs próbował porównać ekonimy z mentalnością narodu. Bez wątpienia we współczesnej onomastyce znajduje się miejsce nie tylko dla tradycyjnych diachronicznych badań onomastycznych, lecz także dla badań w mniej znanej gałęzi— cio-onomastic field. SŁOWA KLUCZOWE: onomastyka, socjoonomastyka, urbanonimika, ergonimika. 0. Onomastyka jako gałąź nauki o języku, która zapoczątkowała swój rozwój w Europie na początku XIX wieku, dotarła do krajów bałtyckich pod koniec XIX wieku – w pierwszej połowie XX wieku1. Kla1 Za pierwszy naukowy sikinė, arba tradicinė, onomastika paprastai labiausiai domisi onimų etimologija, artykuł z zakresu antroponimiki łotewskiej można uznać liczący 3 strony tekst Kārlisa Mülenbacha „Par latviešu pavārdiem” („O łotewskich nazwiskach”) (Mülenbachs 1891: 3–5), a za pierwszą pracę analizującą łotewskie nazwy miejscowości – książkę Augusta Bīlenšteina (August Johann Gottfried Bielenstein) Die Grenzen des lettischen Volksstammes und lettischen Sprache in der Gegenwart und im 13. Jahrhundert (Bielenstein 1892). Kilka lat wcześniej wydrukowano pracę Jurgisa Spruogisa o dawnych historycznych nazwach geograficznych Żmudzi (Spruogis 1888). Dziedzictwem i kontynuacją tego okresu są kartoteki toponimów i antroponimów Kazimierasa Būgi, pierwsze zbiory toponimów wydane przez Jurisa Plaķisa (Plāķis 1936, 1939) i Jānisa Endzelīnsa (Endzelīns 1922, 1926) oraz pierwsze artykuły poświęcone tej tematyce (Endzelīns 1931, Endzelin 1934 i in.). Artykuły / Articles 57 Naujų krypčių užuomazgos Latvijos onomastikoje formacja onimów i semantyka onimów2. Do semantyki klasycznej można zaliczyć również stosunkowo wcześnie powstałą onomastykę teoretyczną, a także badania historii onimów, ich rozwoju i zmian. Być może do dziedzin tradycyjnych dołącza również onomastyka praktyczna, którą można by nazwać także onomastyką stosowaną – współcześnie najczęściej związana ze standaryzacją toponimów, formami nazw miejscowych na mapach, znakami drogowymi itp. Nieco młodszą gałęzią onomastyki jest onomastyka literacka (chociaż pierwsze komentarze i badania biblijnych antroponimów i toponimów znane są już z XVI w. – zazwyczaj wspomina się 8 tomów Biblia Sacra wydanych w Antwerpii w latach 1569– 1572), zajmująca się najczęściej osobliwościami onimów jednego autora lub nawet pojedynczego utworu. Do tej pory zarówno pracownicy Działu Onomastyki Instytutu Języka Litewskiego, jak i siteto, tiek ir Latvių kalbos instituto onomastai daugiausia dėmesio skyrė vieUniwersytetu Wileńskiego zajmowali się kwestiami etymologii toponimów i antroponimów, łącząc badania pochodzenia z analizą formacji onimów i semantyki pierwotnej. 1. W ostatnich latach w światowej onomastyce obserwuje się znaczne przesunięcia. Ostatnie trzy kongresy onomastyczne (ICOS – International Council of Onomastic Sciences), które odbyły się w Toronto w 2008 r., w Barcelonie w 2011 r. i w Glasgow w 2014 r., wyraźnie pokazały, że nieco słabnie zainteresowanie onomastyką klasyczną, a badania socjonomastyczne stają się coraz bardziej atrakcyjne dla młodego pokolenia językoznawców. Jako przykład można wymienić kilka tematów antroponimicznych, o których referowano podczas ostatnich kongresów: „Imiona i nazwiska jako odzwierciedlenie tożsamości w rodzinach wielojęzycznych” (E. Aldrin, Szwecja), „Imiona dzieci w rodzinach mieszanych” (K. Eskola, Finlandia), „Moda na imiona i nazwiska” (A. Hussar, Estonia), „Imiona i nazwiska odzwierciedlające przemiany społeczne i religijne” (A. Demsky, Izrael), „Imiona i nazwiska w systemie prawnym” (G. Botti, Włochy). Ponadto w ostatnim czasie coraz szerzej bada się przezwiska, na przykład polityków, sportowców i nauczycieli – „Przezwiska rumuńskich polityków” (D. Felecan, O. Felecan, Rumunia), „Analiza psycholingwistyczna przezwisk nauczycieli” (O. Felecan, Rumunia), a także pseudonimy, szczególnie używane w przestrzeni wirtualnej. Omawia się nawet takie tematy jak „Imiona i nazwiska oraz nazwy miejscowości w języku migowym” (P. Rainò, Finlandia). Pochodzenie nazw miejscowych i ich pierwotne znaczenie zawsze przyciągały badaczy, jednak w czasach współczesnych coraz częściej zmienia się aspekt badań. Na przykład pojawiają się takie nowe tematy jak „Ekspresja emocjonalna w toponimii” (P. Štěpán, Węgry), „Akcent polityczny w toponimii australijskich Aborygenów” (M. Walsh, Australia), 2 Należy dodać, że w sprawie tej dziedziny onomastyki – semantyki onimów – toczy się wiele dyskusji i do dziś wśród światowych onomastów nie ma jednolitego stanowiska: jedni stanowczo odrzucają pojęcie semantyki onimów, inni zaś skłonni są mówić o leksykalnym znaczeniu onimów i analizują przynajmniej ich semantykę etymologiczną lub pierwotną. LAIMUTĖ BALODE 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXII „Nazwy miejscowe jako znaki tożsamości” (B. Helleland, Norwegia), „Narracje w zbiorach agronimów” (A. Burns). W ostatnich latach uwaga badaczy zwróciła się szczególnie ku nazwom miejscowości miejskich – urbanonimom. Kilka tematów referatów wygłoszonych na kongresach ICOS: „Urbanonimy i ich zmiany” (A. Kagami, Japonia), „Slangowa toponimika/urbanonimika” (J. Vuolteenaho, T. Ainiala, Finlandia), „Historyczna wielojęzyczność w nazwach ulic” (P. Päll, Estonia), „Nazwy ulic i tożsamość” (I. Særheim, Norwegia), „Nazwy budynków w Singapurze” (P. Tan, Singapur), „Nazwy miejscowości na znakach drogowych” (P. Jordan, Austria, L. Dehlin, Szwecja). Nawet wybitni onomaści nie unikają nowych tematów związanych z zoonimiką – szczególnie takie obiekty badań są popularne w Stanach Zjednoczonych, na przykład „Imiona koni w kronikach arabskich” (J. Sublet, skoliniai Švedijoje“ (K. Leibring, Švedija), „Šunų vardai Latvijoje“ (O. Bušs, Francja), „Imiona zwierząt Łotwa), „Nowe tendencje w nadawaniu imion zwierzętom domowym” (A. Bergien, Niemcy) i in. Jako stosunkowo niedawno powstałą gałąź onomastyki należy wymienić chrematonimikę, na przykład: „Nazwy statków, jachtów, pociągów” (E. Cafarelli, Włochy), „Typologia nazw statków” (A. Schybergson, Finlandia), „Nazwy projektów mebli” (tj. handlowe nazwy segmentów, krzeseł, zestawów kuchennych lub sypialnianych, lamp, wazonów) (M. Blomquist, Finlandia), a także ergonimikę, na przykład: „Nazwy sklepów” (B. Christensen, Dania), „Nazwy stadionów we Włoszech” (M. Wolny, Niemcy), „Nazwy instytucji, przedsiębiorstw, firm – slangi” (T. Ainiala, Finlandia), „Nazwy marek „zielonych”” (M. Casagrande, Wielka Brytania), „Nazwy stacji metra” (J. Lehtonen, K. Mallat, S. Suviranta, Finlandia). Jeszcze rzadszą, lecz szybko zyskującą popularność gałęzią są badania ekonomonimów, na przykład nazw chleba, sera, jogurtu, wina i in. produktów spożywczych, które wiążą się z marketingiem, psychologią nabywców itp. Coraz więcej uwagi poświęca się onimom świata wirtualnego: „Wirtualne środowisko onomastyczne” (V. Neklesova, Ukraina), „Onomastyka świata cyfrowego – nazwy miejscowości w grach wideo” (J. Butler, Wielka Brytania). Nawet tak nieco dziwaczne tematy, jak „Nazwy taksówek na wyspach karaibskich” (W. Ahrens, Kanada), „Numery rejestracyjne samochodów i styl życia” (B. Neethling, Republika Południowej Afryki), „Nazwy instytucji oświatowych” (V. Tuzlukova, Oman), znajdują miejsce we współczesnej onomastyce światowej (zob. szerzej: XXIII kongres ICOS w Toronto, w Kanadzie, XXIV kongres ICOS w Barcelonie, w Hiszpanii, XXV kongres ICOS w Glasgow, w Szkocji). Wymienione tu tematy wystąpień wyraźnie świadczą o zmieniającym się, tzn. rozszerzającym się, przedmiocie onomastyki. Za nowymi tendencjami nie chcą pozostawać w tyle także studenci Uniwersytetu Helsińskiego – filolodzy, wybierający następujące, najczęściej o charakterze socjolingwistycznym, tematy swoich pierwszych prac naukowych: „Ulubione imiona osobowe bohaterów eposu „Kalevala““, „Oikodomonimy w języku studentów“, Artykuły / Articles 59 Naujų krypčių užuomazgos Latvijos onomastikoje „Nazwy miejscowości slangowe w języku imigrantów”, „Wybór nazwy użytkownika i pseudonimu w sieciach społecznościowych”, „Nazwy zabawek i lalek w języku dzieci”, „Imiona bohaterów literackich w literaturze dziecięcej” i in. Pracom licencjackim i magisterskim z onomastyki kierują wykładowcy Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Helsińskiego – T. Ainiala, R. L. Pitkänen, K. Mallat, L. Balode. 2. Artykuł opiera się na doświadczeniu zdobytym podczas wieloletniego nauczania onomastyki bałtyckiej na Wydziale Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Łotewskiego, na Uniwersytecie Helsińskim (w Finlandii), a także podczas pracy nad słownikiem toponimów łotewskich w Grupie Onomastycznej Instytutu Języka Łotewskiego. W ostatnich latach, obok klasycznych i tradycyjnych badań onomastycznych, coraz częściej wybierane są również tematy socjoonomastyczne. 2.1. Viena iš studentus dominančių, bet dar mažai tyrinėtų temų – tėvų „Urbanonimy w potocznym języku studentów“, motywacja i orientacje wartościujące przy wyborze imienia dla noworodków, źródła wyboru imion osobowych oraz osoby uczestniczące w procesie wyboru imienia. Prace studentów Uniwersytetu Łotewskiego z ostatnich lat na ten temat: E. Horste „Jaunākās personvārdu izvēles tendences Latvijā un Lietuvā“ („Najnowsze tendencje w wyborze imion osobowych na Łotwie i Litwie“) (Horste 2008); E. Rudzīte „Personvārdu izvēles motīvi (Draudzīgā aicinājuma Cēsu Valsts ģimnāzijas aptaujas dati)“ („Tendencje w nadawaniu imion na podstawie danych z ankiety Państwowego Gimnazjum im. Przyjaznego Wezwania w Cēsis“) (Rudzīte 2012); M. Madžule „Bērnu vārdu izvēles motīvi (balstoties uz aptaujas datiem pirmssskolas izglītības iestādēs)“ („Motywy wyboru imion dzieci na podstawie danych z ankiet przeprowadzonych w placówkach wychowania przedszkolnego“) (Madžule 2014). 2.1.1. Warto wspomnieć o kilku wnioskach z badania Elyny Rudzytė (Rudzīte 2012), poświęconego ujawnieniu motywów wyboru imion osobowych uczniów jednej szkoły (Państwowego Gimnazjum w Cēsis). Głównym kryterium wskazanym przez respondentów w ankietach była eufonia imienia, na drugim miejscu – oryginalność imienia, na trzecim – dopasowanie imienia do nazwiska (według inicjałów, brzmienia i semantyki). Najpopularniejsze imiona uczniów klas 7–9: dziewczęce – Linda, Elīna, Gerda, Laine, Luīze, Santa, Sintija, a chłopięce – Jānis, Dāvis, Reinis, Artūrs, Emīls, Kristaps, Lauris, Oskars, Toms. Są to imiona, które zasadniczo pokrywają się z najbardziej rozpowszechnionymi w całym kraju imionami noworodków w danym okresie. Większość ankietowanych uczniów (90 ze 104) jest zadowolona ze swojego imienia i nie chciałaby go zmieniać. Tylko jedenastu respondentów – pięciu chłopców i sześć dziewcząt – jest niezadowolonych z wyboru rodziców i chciałoby być nazywanych innym imieniem (trzech respondentów nie ujawniło swojej opinii). Zdaniem uczniów najpiękniejsze imiona łotewskie to Jānis i Līga; wśród najpiękniejszych wymieniono także modne zapożyczenia, na przykład Ketija, Samanta, Daniels. Dane ankietowe pokazują, że moda na imiona żeńskie zmienia się znacznie szybciej niż moda na imiona męskie. Odpowiedzi rodziców świadczą o tym, że LAIMUTĖ BALODE 60 Acta Linguistica Lithuanica LXXII najczęściej imię dla dziecka wybierali oboje rodzice wspólnie (więcej niż klaustųjų) arba tik motina. Maždaug trečdalis tėvų prisipažino, kad vaiko varpołowa wszystkich apdo wybór nie był łatwy: wybrane imię kilkakrotnie zmieniano albo trzeba było wybierać spośród kilku wariantów. 2.1.2. Badanie Madary Madżule (Madžule 2014) dotyczące imion dzieci w trzech przedszkolach wykazało podobne tendencje. Najczęściej wymienianą motywacją wyboru imienia jest jego brzmienie (58 % wszystkich respondentów), oryginalność imienia (27 %), zgodność imienia z nazwiskiem (25 %), pożądane litery w imieniu (25 %). Nierzadko w podjęciu decyzji pomaga międzynarodowy charakter imienia (19 %), jego krótkość (11 %), znaczenie imienia (15 %), data imienin (14 %). Najmniejszy wpływ mają modne, popularne imiona, rzadko wybierane imiona odziedziczone w rodzinie oraz imiona postaci literackich, aktorów filmowych i sportowców. W rodzinach nierzadko dobiera się imiona sióstr i braci według pierwszej litery – według inicjałów, na przykład: Kristaps i Kristīne, Kristofers i Karlīna, Marta i Madara. Porównanie imion ankietowanych dzieci, rodziców i dziadków pozwala stwierdzić, że w łotewskich rodzinach imiona rzadko są dziedziczone po członkach rodziny ze starszego pokolenia. Najwyraźniej ta tradycja na Łotwie już nie jest kontynuowana. W odpowiedziach respondentów dość często wymieniane są również dwa imiona: dziewczynki Marta Marija, Anna Kate, Alise Maija, Zane Karīna, Agnete Samanta, Elīza Samanta, Romija Estere, chłopcy Kārlis Roberts, Edvards Raiens, Emīls Kristers, Helvis Kristians, Kristaps Adrians. 2.1.3. Studentka bałtystyki Uniwersytetu Łotewskiego Ieva Plesuma badała rzadkie imiona osobowe, zarejestrowane na Łotwie tylko jeden raz, oraz tendencje tworzenia nowych imion łotewskich (Plēsuma 2012, 2014). Kartoteka rzadkich imion osobowych autorki została sporządzona na podstawie Katalogu imion osobowych mieszkańców Łotwy Departamentu Obywatelstwa i Migracji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Republiki Łotewskiej, wybierając imiona zarejestrowane tylko jeden raz: ~ 700 imion (w tym 500 – imion pierwszych, 200 – imion drugich lub trzecich). Chociaż zgodnie z ustawami Republiki Łotewskiej osoby mogą mieć nie więcej niż dwa imiona, w praktyce istnieje wiele wyjątków – zarejestrowano osoby mające Pastebėta, kad vienašakniai retieji vardai dažnai padaryti iš floros semantitrzy i cztery imiona. etymonów, najczęściej pochodzących od nazw kwiatów (zarówno w wyniku derywacji bezafiksalnej, jak i przez dodanie różnych przyrostków), na przykład: Amarillisa (1 raz jako pierwsze imię i 1 raz jako drugie – Magnolija < magnolija; Orhideja < orhideja; Vārpulis < vārpa + -ulis; Ziediņa < zieEdīte Amarillisa) < łac. amarillis; Lavanda < lavanda; dēt, zieds i Ziediņš Mareks < ziedēt, zieds. Znacznie rzadziej występują neologizmy antroponimiczne, których podstawą jest etymon o semantyce fauny, na przykład: Čakste < čakste ‘dzierzba’, choć w tym przypadku bardziej prawdopodobny jest związek imienia z nazwiskiem pierwszego prezydenta Łotewskiej Artykuły / Articles 61 Naujų krypčių užuomazgos Latvijos onomastikoje Republiki – Jānis Čakste. Kilka neologizmów wiąże się z nazwami obiektów i zjawisk przyrody, na przykład: Saulena < saule ‘słońce’ + przyrostek -ena; Zvaigzne Ritma < zvaigzne ‘gwiazda’ (Siliņš 1990: 340) (co prawda forma zdrobniała Zvaigznīte jest szerzej rozpowszechniona – odnotowana 5 razy jako pierwsze imię i 2 razy jako drugie imię). Bardzo rzadko występują neologizmy utworzone od nazw kamieni szlachetnych: Rubīna (2 razy) < rubīns ’rubin’, albo imiona powstałe od etnonimów: Latvis (1 raz) oraz jako drugie i trzecie imię: Maikls Latvis, Augusts Ģedimins Latvis. Według danych z badań I. Plesumos najczęściej występują imiona rzadkie o semantyce abstrakcyjnej, utworzone od apelatywów języka łotewskiego, na przykład: Dzirkste < dzirkste ‘iskra’ (Siliņš 1990: 104); Jūta < jūtas ‘uczucia’; Kvēle Daiņa < kvēle ‘pasja’ (Siliņš 1990: 204); Mierīte < miers ‘pokój, spokój’ + przyrostek -īte; Mieriņš < miers + przyrostek -iņš; Nākotne < nākotne ‘przyszłość’. Szczególnie polubiono dwurdzeniowe neologizmy o różnorodnej semantyce, pa- + cerēt „mieć nadzieję, spodziewać się” + przyrostek vyzdžiui: Brīvnese < brīvs ‘laisvas’ + nest ‘nešti’; Mīļcerīte < mīļš ‘meilus, mielas’ -īte; Drošvaldis < drošs „mężny, odważny” + valdīt „rządzić”; Jūtvaldis < jūtas „uczucia” + valdīt; Mežvaldis < mežs „las” + valdīt (Siliņš 1990: 238); Sirdsvalda < sirds „serce” + valdīt (Siliņš 1990: 292); Godvars bė’ + darīt „robić”; Tautmīlis ir Raimonds < gods ‘garbė’ + varēt ‘galėti’ (Siliņš 1990: 139); Mierdars < miers ‘taika, ramyTautmīlis < tauta „naród”+ mīlēt „kochać” (Siliņš 1990: 303). Jeszcze bardziej różnorodne są dwurdzeniowe imiona osobowe, które znane są tylko jako drugie lub trzecie imiona osoby: Imants Ilgvārds < ilgs „długi” + vārds „słowo, imię”; Jānis Jūrvaldis < jūra + valdīt ‘rządzić’ (Siliņš 1990: 187); Alfrēds Krists Spēkvars < spēks ‘siła’ + vara ‘władza, potęga’ albo varēt ‘móc’; Ādolfs Roberts Dievmīls < dievs ‘bóg’+ mīlēt ‘kochać’ (w słowniku imion osobowych K. Siliņša zarejestrowane jest tylko żeńskie imię Dievmīla z 1882 r. (Siliņš 1990: 98). Obfitość takich imion dwuczłonowych mogłaby wskazywać na związek z dawnymi imionami warstwy szlacheckiej albo przynajmniej na pragnienie rodziców, by je naśladować. Ponadto wspomniane badanie rzadkich imion wykazało, że imiona osobowe często pa- < żeńskiego imienia Malda, por. daromi iš jau žinomo priešingos lyties asmenvardžio: pavyzdžiui: Malds Ēriks łot. czasownik maldīties ‘błądzić’? (Siliņš 1990: 226); Skaidrītis < żeńskiego imienia Skaidrīte (Siliņš 1990: 293); Zanis < żeńskiego imienia Zane (Siliņš 1990: 335), albo złożenia-neologizmy utworzone z dwóch już znanych imion, na przykład: Laineanna < Laine + Anna; Lijamāra < Lija + Māra; Rozevita < Roze + Vita. Nową tendencją w „tworzeniu” neologizmów jest łączenie imion obojga rodziców – matki i ojca, na przykład: Aiguta – imiona własne rodziców Aija i Gotfrīds (= Gutis); Lidvaldis < ? Lidija i Valdis. Szczególnie wśród rzadkich imion popularne są zdrobniałe formy imienia własnego: Agrītis < Agris; Alvīte < Alva albo Alvis; Andrīte < Andra albo Andris; Arnīte < Arnis; Baibīte < Baiba; Brīvīte < Brīva; Dairīte < Daira; Daivīte < Daiva; Elzīte < imię osobowe Elza; Gaidīte < Gaida; Gaitiņš < Gaitis; Ievīte < Ieva ir daugelis kitų. Keista, kad šiuo atveju deminutyvai LAIMUTĖ BALODE 62 Acta Linguistica Lithuanica LXXII sudaromi nereguliariai (ne Ieviņa, o Ievīte, ne Baibiņa, o Baibīte) – matyt, kad skirtųsi nuo įprastų mažybinių vardų formų. Labai didelę dalį retų vardų sudaro skoliniai iš įvairių kalbų (dažniausiai iš anglų kalbos), pavyzdžiui: Marlīne – prancūzų asmenvardis, pasiskolintas iš graikų kalbos; Mauda – angliškas asmenvardis, vardo Matilda trumpinys; Naiks – angliško asmenvardžio Nick sulatvintas variantas; Naringula – indyjskie imię i nazwisko; Salvators – imię i nazwisko pochodzenia łacińskiego < salvus (Siliņš 1990: 282), najprawdopodobniej imię noworodka wybrane na cześć hiszpańskiego malarza Salvadora Dalego. Ponieważ w wykazach imion i nazwisk Departamentu Obywatelstwa i Migracji Republiki Łotewskiej nie podaje się narodowości osoby, można powątpiewać, czy jest to imię Łotysza. Jednak w wielu przypadkach, gdy zapisane są dwa lub trzy imiona i jedno z nich jest łotewskie, można przypuszczać, że jest to osoba narodowości łotewskiej (lub przynajmniej z rodziny mieszanej), na przykład: Seāns Jānis – irlandzkie imię i nazwisko; Adrians Jānis Lusjēns – francuska forma imienia Lucianus; Amanda Peidža Kristīne – angielskie imię i nazwisko żeńskie (i męskie) Page // Paige ‘młody sługa’; Andis Žoserands – francuskie imię i nazwisko; Anita Kimblija – najwyraźniej zlėtyszczony wariant angielskiego imienia i nazwiska Kimberly; Anita Zane Dalcija – angielskie imię własne < łac. dulcis ‘słodki’; Dainis Krēgs – szkockie, angielskie imię własne Craig, którego pierwotna semantyka to ‘skała’; Džan Luka Erols Jānis – być może zlatwinizowane chińskie imię Zhang; Edgars Makvīns – szkockie nazwisko Mcqueen; Ēriks Ozijs – angielskie imię własne, zdrobniała forma imienia Oswald, Osborn etc. Takie badania rzadkich imion pomagają nie tylko stwierdzać sposoby tworzenia nowych imion i warianty zapożyczeń, lecz także próbować zapobiegać niepożądanym tendencjom. Jest to między innymi praktyczna – stosowana – wartość takich badań antroponimicznych, które interesują również szeroką 2.2. Be jau paminėtų antroponimkos darbų, pastaraisiais metais yra parapubliczność. Napisano niejedno badanie poświęcone toponimice. Na przykład do tradycyjnej onomastyki nawiązuje starannie przeprowadzone przez Ilzę Štrausę (Štrausa 2005) badanie onimów jednej gminy w południowej części Łotwy Ukru pagasta onomastiskā sistēma (personvārdi un vietvārdi). 2.2.1. Socjotoponimice poświęcona jest praca innej bałtystki z Uniwersytetu Łotewskiego, Sintiji Duonini, poświęcona badaniom nieoficjalnych urbanonimów w języku młodzieży Neoficiālie vietvārdi jauniešu valodā (Doniņa 2013). Studentka metodą ankietową zgromadziła kartotekę 700 urbanonimów z pięciu łotewskich miast – z różnych regionów etnograficznych: Rygi (306), Valmiery (121), Kuldīgi (114), Rzeżycy (93), Bauski (82). Celem pracy jest zbadanie modeli słowotwórczych nieoficjalnych urbanonimów, motywacji ich powstawania oraz funkcji w języku mówionym. Artykuły / Articles 63 Naujų krypčių užuomazgos Latvijos onomastikoje We wnioskach stwierdza się, że najbardziej rozpowszechnionym nieoficjalnym urbanonimem jest slangowa nazwa restauracji szybkiej obsługi Hesburger Hesîtis: w Rydze odnotowano ją 85 razy, w Kuldīdze – 44; w Valmierze najczęściej rejestrowano nieoficjalną nazwę mostu Dzelzs tilts w formie deminutywnej Dzelzîts; W Bausce – nieoficjalna nazwa stacji benzynowej Statoil to Staíiks, a w Rzeżycy – slangowy wariant nazwy dzielnicy miasta Ziemeïu rajons ‘dzielnica północna’ – Severka. Według wyników ankiety jeden topoobiekt zwykle ma jedną lub dwie nazwy slangowe, ale zdarzają się także wyjątki. Na przykład najwięcej nieoficjalnych nazw i wariantów używa się na określenie restauracji szybkiej obsługi McDonald’s: Maíis (2 razy) // Maíîts (38 razy) // Maíîtis (74 razy) // Maèîtis (1 raz) // Mahîtis (1 raz) // Makijs (1 raz) // Maíiks (1 raz) // Makèiks (1 raz) // Makdaks (3 razy). Pod względem słowotwórczym nieoficjalne nazwy miejsc tworzy się przez skrócenie onimu, na przykład odrzucenie drugiego członu złożenia (lub wyrażenia) i dodanie przyrostka derywacyjnego: Āģis (< Āgenskalns), Bastejs (< Bastejkalns), Čieris (< Čiekurkalns), Ķeizis (< Ķeizarmežs), Ķendzis // Ķenga (< Ķengarags), Ķīpis (< Ķīpsala), Zass (< Zasulauks), Čuguns (< Čuguna roze), Ezis // Ezīts // Ezītis (< Ezītis miglā); znacznie rzadziej spotyka się przypadki, gdy przy tworzeniu slangowego urbanonimu odrzuca się pierwszy człon złożenia (lub wyrażenia): Ciems (< Iļģuciems), Saule (< Jauna saule), Netto (< Supernetto). Warto wspomnieć o abrewiacjach i akronimach – szczególnie chętnie używanych i szeroko rozpowszechnionych wśród młodzieży: ČBK // Čēbēkā (< kawiarnia Četri balti krekli ‘cztery białe koszule’ w Rydze); GēCē // GāCē (< centrum handlowe Galerija Centrs w Rydze); KK (< Kreisais krasts ‘lewy brzeg rzeki Dźwiny’ w Rydze); ZZ (< park Ziedoņdārzs w Rydze); A-kojas (< akademik studencki przy ulicy Ausekļa iela w Valmierze), B-kojas (< akademik studencki przy ulicy Beātes iela w Valmierze); Z-kojas (< akademik studencki przy ulicy Zvejnieku iela w Valmierze), C-iela (< Cēsu iela w Valmierze); T-iela (< Tērbatas iela w Valmierze); MK (< Multiklubs w Valmierze); ZB (< budynek Ziemeļblāzma ‘zorza północna’ w Rzeżycy). Najczęściej występują Ir šioje urbanonimų apklausoje pasitvirtino ankstesni pastebėjimai, kad dažderywaty z przyrostkiem -ene (przyrostek ten jest bardzo charakterystyczny również dla apelatywnego słownictwa łotewskiego slangu – Ernstsone, Tidriķe 2006: 36). W ten sposób tworzy się szczególnie wiele nazw ulic (przytoczone tu przykłady pochodzą z Rygi): Avotene (= Avotu iela), Brīvībene (= Brīvības iela), Čakene (= Čaka iela), Dzirnavene (= Dzirnavu iela), Gogolene (= Gogoļa iela), Jūrmalene (= Jūrmalas šoseja), Kantorene (= Kantora iela), Kuģene (= Kuģu iela), Matīsene (= Matīsa iela), Stabene (= Stabu iela), Tērbatene (= Tērbatas iela), Valdemārene // Valdžene (= Krišjāņa Valdemāra iela). W słowotwórstwie slangu onomastycznego szczególnie chętnie stosuje się przyrostki deminutywne -ītis / -īts, -iņš, które najczęściej dołącza się do skróconych lub zmienionych form urbanonimów: Ķīpīts < Ķīpītis < *Ķīpis < Ķīpsala (nazwa wyspy w Rydze). Takich LAIMUTĖ BALODE 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXII Madžule Madara 2014: Motywy wyboru imion dzieci (na podstawie danych z badań ankietowych w placówkach wychowania przedszkolnego). Ryga: Uniwersytet Łotewski, HZF. Mülenbachs Kārlis 1891: O łotewskich nazwiskach. – Kilka pytań dotyczących języka łotewskiego. [1. zeszyt]. Ryga: Jełgawa, 3–5. Rozporządzenie w sprawie używania języka państwowego w nazwach i informacjach. Decyzja Rady Ministrów Republiki Łotewskiej nr 462, § 2.4, 04.11.1992. Dostęp w internecie: http://likumi.lv/ doc.php?id=63051 Plāķis Juris 1936: Nazwy miejscowości na Łotwie i nazwiska łotewskie, cz. I. Nazwy kurlandzkie. – Pisma Uniwersytetu Łotewskiego, seria Wydziału Filologii i Filozofii, t. IV, nr 1, Ryga. Plāķis Juris 1939: Nazwy miejscowości łotewskich i łotewskie nazwiska, cz. II. Nazwy Zemgalii. - Pisma Uniwersytetu Łotewskiego, seria Wydziału Filologii i Filozofii, t. V, nr 5, Ryga. Plēsuma Ieva 2012: Osobliwości rzadkich imion osobowych we współczesnej Łotwie. Praca licencjacka. Ryga: Uniwersytet Łotewski, HZF. Plēsuma Ieva 2014: Tendencje słowotwórcze rzadkich łotewskich imion osobowych. Praca magisterska. Ryga: Uniwersytet Łotewski, HZF. Rapa Sanda 2014: Słowa nomenklatury geograficznej w łotewskiej toponimii. Praca doktorska. Ryga. Rudzīte Elīna 2012: Motywy wyboru imion (Dane ankietowe Państwowego Gimnazjum im. Przyjaznego Apelu w Cēsis). Praca magisterska. Ryga: Uniwersytet Łotewski, HZF. Siliņa-Piņķe Renāte 2006: Imiona w Rydze w XV wieku na podstawie materiałów rejestru ķemereja. Praca doktorska. Ryga. Siliņš Klāvs 1990: Słownik łotewskich imion osobowych. Ryga: Nauka. Spruogis Jurgis 1888: Географическiй словарь древнеи Жомойтской земли XVI столъетiя составленный по 40 актовымъ книгамъ Россиенскаго земскаго суда Архиварiусомъ Виленскаго Центральнаго Архива древнихъ актовыхъ книгъ – губернiй Виленской, Ковенской, Гродненской и Минской Иваномъ Яковлевичемъ Štrausa Ilze 2005: System onomastyczny parafii Ukru (imiona osobowe Спрогисомъ, Вильна. i nazwy miejscowe). Praca magisterska. Ryga: Uniwersytet Łotewski, Wydział Filologiczny. XXIII kongres ICOS w Toronto w Kanadzie – 23rd International Congress of Onomastic Sciences, ICOS. Dostęp w internecie: http://yorkspace.library.yorku.ca/xmlui/handle/10315/2900/ browse?rpp=20&order=ASC&sort_by=-1&etal=-1&type=author&starts_with=0 Straipsniai / Articles 71 Naujų krypčių užuomazgos Latvijos onomastikoje XXIV Kongres ICOS w Barcelonie, Hiszpania – 24th International Congress of Onomastic tic Sciences, ICOS. Prieiga internete: http://e-onomastics.blogspot.fi/2014/08/proceSciences. XXV Kongres ICOS w Glasgow, Szkocja – 25th International Congress of Onomastic Sciences. Dostęp online: http://www.icos2014.com/wp-content/uploads/ICOS-2014List-of-Abstracts-v3.pdf Podstawy nowych tendencji w łotewskiej Onomastyka PODSUMOWANIE Ostatnie kongresy ICOS (International Council of Onomastic Sciences), które odbyły się w Toronto (2008), Barcelonie (2011) i Glasgow (2014), potwierdziły, że nowe gałęzie badań onimów stają się coraz bardziej popularne. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie najnowszych badań socjonomastycznych prowadzonych na Uniwersytecie Łotwy. W niniejszym artykule krótko przedstawiono kilka prac magisterskich i doktorskich dotyczących współczesnej łotewskiej antroponimii i toponimii, przeprowadzonych przez studentów Wydziału Humanistycznego na podstawie kwestionariuszy. Na przykład przegląd badań nad wyborem imienia noworodka, motywacją rodziców i głównymi kryteriami wyboru imienia: eufonią imienia, oryginalnością imienia, harmonią między imieniem a nazwiskiem itp. (Rudzīte 2012, Madžule 2014). Bezwzględna większość respondentów odpowiedziała, że jest zadowolona ze swojego imienia; Jānis i Līga są wymieniani jako najładniejsze imiona łotewskie. Dość powszechne jest harmonizowanie imion sióstr i braci za pomocą inicjałów, na przykład Kristaps i Kristīne, Dina i Dita, albo pod względem semantycznym, na przykład Gundega i Madara (oba imiona kwiatów). Porównanie imion dzieci, rodziców i dziadków prowadzi do wniosku, że obecnie imiona odziedziczone po przodkach są raczej rzadkie. Wybieranie bardzo rzadkich imion dla noworodków staje się coraz bardziej popularne. I. Plēsuma (2012, 2014) badała rzadkie (zarejestrowane tylko raz) imiona osobowe na Łotwie, a także najnowsze trendy i tendencje w tworzeniu łotewskich imion. W dziedzinie toponimii przeprowadzono interesujące badanie nieformalnej urbanonimii (Donina 2013): zebrano i przeanalizowano około 700 slangowych urbanonimów z pięciu miast Łotwy położonych w różnych regionach etnograficznych. Kwestionariusz pomógł zidentyfikować akronimy, a także derywaty z przyrostkami -ene, -ītis, -iņš oraz metafory). Najpopularniejszym find out the motivation of their formation, the ways of derivation (mostly abbreviations or slangowym ergonimem wśród respondentów jest Hesītis (= restauracja szybkiej obsługi Hesburger); Największą liczbę wariantów odnotowano w nazwie restauracji fast food McDonald’s – Maķis LAIMUTĖ BALODE 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXII // Maķīts // Maķītis // Mačītis // Mahītis // Makijs // Maķiks // Makčiks // Makdaks. Badanie to ukazało również stosunek młodych ludzi do nieoficjalnych nazw miejsc. Ergonomika jest kolejnym dość nowym i niezbadanym obszarem onomastyki w językach bałtyckich, gdzie guages. Some interesting research works (Laugale 2009, Bušs 2012, Balode, Bušs 2014) przeprowadzono badania na Łotwie. Na przykład przeprowadzono wywiady z pracownikami różnych łotewskich przedsiębiorstw na temat pochodzenia i motywacji nazwy ich firmy (Tīlika 2012). Rozpoczęto również badanie nazw produktów komercyjnych (czyli ekonimów). Na przykład O. Bušs (2013) porównał ekonimy kraju z mentalnością narodu. Użycie eponimów (apelatywów, które wywodzą się od onimów – antroponimów lub toponimów) jest nową, niemal niezbadaną dziedziną w krajach bałtyckich. Niedawno opublikowano Słownik eponimów (2007), opracowany przez B. Bankavę. Obroniła również rozprawę doktorską (2011) zatytułowaną Eponimy w języku łotewskim: aspekt lingwistyczny. Chociaż etymologia, semantyka i derywacja onimów pozostają głównymi zagadnieniami stanowiącymi podstawę badań onomastycznych, już wyłaniają się nowe gałęzie onomastyki. Złożono 31 marca 2015 r. LAIMUTĖ BALODE Uniwersytet Łotewski, Instytut Języka Łotewskiego Akadēmijas laukums 1, Ryga LV-1050, Łotwa [email protected] Helsinkio universitetas Wydział Nauk Humanistycznych, Katedra Języków Nowożytnych, Unioninkatu 40, Helsinki Fi-00140, Finlandia [email protected]