Daiktavardžio „pagalba“ įnagininko desemantizacija

Straipsniai / Articles 9 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: morfosyntaktyka, typologia, walencyjność, semantyka. RZECZOWNIKA NARZĘDNIK RZECZOWNIKA PAGALBA DESEMANTYZACJA∗ Desemantyzacja narzędnika rzeczownika Narzędnik rzeczownika pagalba ADNOTACJA Przedmiotem niniejszego artykułu jest narzędnik rzeczownika pagalba. Na podstawie materiału z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego (DLKT) omówiono semantykę narzędnika pagalba oraz cechy desemantyzacji. W artykule przyjmuje się pogląd, że użycie ablatywu bez przyimka į odpowiada hierarchii żywotności osoba > rzecz. SŁOWA KLUCZOWE: ablatyw rzeczownika, desemantyzacja. ADNOTACJA Przedmiotem artykułu jest przypadek narzędnika rzeczownika pagalba. Na podstawie Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego (CCLL) w artykule omówiono semantykę narzędnika rzeczownika pagalba oraz cechy desemantyzacji. W artykule przyjmuje się pogląd, że użycie narzędnika rzeczownika pagalba odpowiada hierarchii żywotności osoba > rzecz. SŁOWA KLUCZOWE: narzędnik rzeczownika, desemantyzacja. ∗ Referat na temat niniejszego artykułu został wygłoszony w sekcji Funkcyjne słowa języków bałtyckich XII Międzynarodowego Kongresu Bałtystów. Za uwagi i myśli jestem szczerze wdzięczna prof. dr. Danielowi Petit, prof. dr. Norbertowi Ostrowskiemu i dr. Artūrasowi Judžentysowi. Dzięki nim na przyimek į patrzy się tutaj szerzej. Serdecznie dziękuję również Szanownym Anonimowym Recenzentom za ich propozycje, uwagi i krytykę. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 10 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV 1. UWAGI WSTĘPNE 1.1. W Elektronicznym słowniku języka litewskiego (dalej LKŽe) rzeczownik pagalba definiuje się jako ‘pomoc, wsparcie, wspomożenie’1, na przykład: (1) (Su) tavo pagá lba man tai pasisekė KBI452. (2) Daryk su savo galva ir Dievo pagalba KrvP(Jnš). Derywat pagalba z przyrostkiem końcówkowym -a został utworzony od pagelbėti ‘pomagać, udzielić pewnej pomocy’, a ten ostatni został utworzony za pomocą przedrostka pa- (por. gelbėti ‘pomagać, wspierać, wspomagać’). (3) Palyginkime LKŽe teikiamus pavyzdžius: Vaikai pagelbsti tėvams darbuose rš. (4) Aš tau gé lbėsiu dirbti K. (5) Tas liūtas prašė to žmogaus, kad pagelbėtų jį S.Dauk. (6) Ar negali mane gelbėti su piningais – skolą turiu šiandien užmokėti? Plng. (7) I brzozowe witki, i korzenie chmielu pomagają na włosy rš. (8) Na naturalne ciało nawet mydło nic nie pomaga Sim. (9) To ostrzeżenie niewiele pomaga rš. (10) Na piekące oczy nieco może pomóc woda źródlana M.Valanč. (11) Chorzy, jeśli tymi lekarstwami sobie nie pomogli, sami palili się bogom na ofiarę S.Dauk. Nijolė Sližienė w Słowniku łączliwości czasowników języka litewskiego (dalej LKVJŽ) (1994: 201) omawia walencje (łączliwości) czterech znaczeń czasownika gelbėti. Na przykład (iš-)gelbėti ‘ratować, wyciągać z biedy’ w LKVJŽ opisano jako trójwalencyjny, którego aktanty syntaktyczne wyrażane są mianownikiem agensa [A], biernikiem pacjensa [P]3 oraz konstrukcjami przyimków nuo, iš z dopełniaczem, odpowiadającymi kontragentowi4 1 W Elektronicznym słowniku współczesnego języka litewskiego (DLKŽe) pagalba – ‘pomoc, wsparcie’. 2 Por. oryginał dzieła Friedrichasa Kuršaitisa Deutsch-littauische Phraseologie der Präpositionen (1843): http://ub-goobi-pr2.ub.uni-greifswald.de/viewer/image/PPN737445068/49/. 3 Pacjent [P] – to funkcja odbiorcy oddziaływania czynności lub posiadacza stanu (Sližienė 1994: 20; por. Valeckienė 1998: 35). 4 Kontragent [CA] – funkcja siły działającej przeciwko agensowi, przeciwstawnej mu, właściwa zarówno istotom żywym, jak i przedmiotom nieożywionym oraz zjawiskom przyrody i społeczeństwa (Sližienė 1994: 21). Artykuły / Articles 11 Daiktavardžio pagalba įnagininko desemantizacija [CA] lub kontentyw [Con]5, np. : Przyjaciele [A] uratowali go [P] z rąk policji (od napastników) [CA]; Tylko zapomnienie [A] ratuje człowieka [P] od bezsensownego cierpienia [Con]. Aktanty składniowe trójwalencyjnego czasownika (pa-)gelbėti ‘pomagać coś wykonać’ wyrażane są mianownikiem agensa, celownikiem beneficjenta [B]6 oraz bezokolicznikiem odpowiadającym funkcji kontentywu, np. : Pomóż mi [B] załadować kłodę na wóz [Con] (por. zdania (3), (4)). Tutaj żywe istoty – człowiek [Hum] – są wyrażane mianownikiem podmiotu i celownikiem obiektu. Przy użyciu czasownika trójargumentowego (pa-)gelbėti w znaczeniu „wspierać, pomagać”, aktanty składniowe wyrażane są mianownikiem agensa, biernikiem pacjensa lub celownikiem beneficjenta oraz narzędnikiem kontentywu, np. : Czy ty [A] możesz pomóc mnie [P] / mi [B] pieniędzmi [Con]? Mianownik podmiotu oraz biernik i celownik obiektu oznaczają człowieka [Hum], natomiast narzędnik obiektu – przedmiot nieożywiony [–Anim] (por. zdania (5), (6)). (Pa-)gelbėti „być pożytecznym poprzez swoje ka (negyvą) agentą8, o antrasis – patientą9, pvz.: Šitie vaistai [A2] galėtų tau [P] oddziaływanie, oddziaływać”7‘, według LKVJŽ, jest czasownikiem 5 Kontentyvas [Con] – veiksmo ar būsenos turinio funkcija, būdinga įvairiems daiktams bei dwuargumentowym. Jego aktanty składniowe realizowane są przez mianownik podmiotu i celownik obiektu, z których pierwszy odpowiada czasownikowi pagelbėti; Korzenie chmielu [A2] pomagają włosom [P]. Mianownik podmiotu oznacza zjawiska (Sližienė 1994: 22). 6 Sližienė (1994: 21) rozumie beneficjenta jako funkcję adresata, odbiorcy, posiadacza, właściwą istotom żywym, zwłaszcza osobom, na których korzyść lub niekorzyść coś się dzieje, staje się, istnieje. Adelė Valeckienė (1998: 35t) uważa: „Beneficjent Ben jest funkcją posiadacza, adresata (na czyją korzyść wykonywane jest działanie, do kogo jest skierowane). Najczęściej wyrażany jest celownikiem […], ale możliwe są także inne przypadki”. Por. : Bartels (2005: 105 i n.): „Semantycznie mniej specyficzna rola celownika, która nie jest związana z transferem i posiadaniem, jest z reguły ujmowana jako rola benefaktywna (por. Klaus kupił Hansowi książkę. Ten jednak jej nie dał)”. 7 Por. Podawane w LKŽe gelbėti ‘ratować, wyciągać z biedy, chronić przed złem; leczyć’, np. : Jedno wypalanie rany nie chroni przed wścieklizną Vaižg. ; Instynkt gęsto pomaga człowiekowi V.Kudir. ; Ziemia pomaga wszystkim od niedoli A1884,157; Trucizna pomaga ropusze przed wrogami J.Jabl. ; Gorzkie benedykty (benedykty miecza, gorzkie świętodziady) pomagają na osiemnaście chorób Grg. ; Pomóż nam od złego, sam swoją łaską KN62. 8 Sližienė (1994: 19) definiuje nieożywionego agensa – [A2] – jako funkcję wykonawcy czynności, która „jest właściwa przedmiotom nieożywionym, siłom żywiołów oraz innym zjawiskom przyrody i społeczeństwa, różnym urządzeniom, maszynom, przyrządom, które mają określoną energię i dzięki temu mogą wykonywać, wywoływać, wzbudzać czynność, lecz nie mają własnej inicjatywy. […] Funkcja agensa2 jest niejednorodna. W razie potrzeby można by ją podzielić co najmniej na trzy podklasy: siłę przyrody, przyczynę i środek czynności. Agens2 oznaczający środek czynności różni się od funkcji instrumentu tym, że jest możliwy tylko wtedy, gdy czynność może być postrzegana jako zachodząca bez czyjejkolwiek inicjatywy [kursywa autorki artykułu – L. V.-S.]; Środek działania jest wówczas uważany za jedynego wykonawcę działania – agenta2, np.: samoloty przecinają niebo. Mimo to granica między instrumentem a agentem2 jest dość umowna“. 9 Zgodnie z tą definicją znaczenia pomagać oraz z wyrażeniem obiektu celownikiem, ten patiens najwyraźniej może być rozumiany także jako mający odcień beneficjenta (tj. adresata, odbiorcy, w którego interesie coś się dzieje), tzn. jako [PB]. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV rzecz nieożywioną [–Anim], natomiast celownik – rzecz żywą i nieożywioną [±Anim] (por. zdania (7)–(9))10. Instrumentalnik rzeczownika relacyjnego pagalba, jak widać w zdaniach (1)–(2), jest używany z wypowiedzianym lub możliwym do wypowiedzenia przyimkiem su (su tavo pagalba). Właśnie o takim instrumentalniku pagalba będzie mowa w artykule. 1.2. Jonas Šukys (1998: 554 i n.; por. także tamże: 229), omawiając użycie przypadków i przyimków w języku litewskim, zwraca uwagę na to, że we vių kalboje yra „didelė klaida vartoti intensyviai prielinksnėjantį įnagininką pawspółczesnym języku litewskim. Szczególnie zaczął się rozpowszechniać w prielinksnišką vartoseną, ir […] smarkiai stumia tradicinę priemonės ir būdo czasach sowieckich, pod wpływem rosyjskiego wyrażenia pri pomošči. […] Zatem każdą konstrukcję z rzekomym przyimkiem postpozycyjnym pagalba, niezależnie [žr. sakinius (14), (15)], kartais net abstrakčią [žr. sakinius (16), (17)], būtina keisti od tego, czy oznaczałaby narzędzie, mechanizm [zob. zdania (12), (13)], czy jakikolwiek inny środek wyrażony narzędnikiem [kursywa autorki artykułu – L. V.-S.]. […] Kiedy mowa o rzeczach bardziej abstrakcyjnych, zwłaszcza gdy pagalba jest używane z rzeczownikami odczasownikowymi, tę niepoprawną konstrukcję najlepiej zastąpić imiesłowami przysłówkowymi współczesnymi, imiesłowami przysłówkowymi uprzednimi [zob. zdanie (18)]. […] Niepoprawną konstrukcję pagalba często można poprawić nie na jeden, lecz na kilka sposobów [zob. zdanie (19)]”11. (12) Liczymy za pomocą kalkulatora (= (z) kalkulatorami). (Cytowane za Šukys 1998: 554) (13) Przeanalizowaliśmy dane za pomocą komputerów (= komputerami). (Cytowane za Šukys 1998: 554) (14) Delfiny „porozumiewają się” za pomocą nosa (= nosem, nosami). (Cituje się za Šukys 1998: 555) (15) Za pomocą języka (= językiem) kameleon łapie owady. (Cytowane za Šukys 1998: 555) (16) Myśli przekazujemy sobie nawzajem za pomocą słów (= słowami). (Cituje się za Šukys 1998: 555) 10 Por. Łączliwość czasownika LKVJŽ teikiamą padėti ‘pomóc’ (Sližienė 1998: 96). Znaczenie to charakteryzują trzy różne struktury walencji syntaktycznej, za pomocą których realizowane są różne struktury walencji semantycznej, np. : a) Algis [A] pomagał jej [B] rozwiązywać [Con] równania algebraiczne; Ten napój [A] pomoże krowie [B] szybciej wyzdrowieć [Con]; Twoje rady [A] nam [B] pomogły; b) Czy mógłbyś [ty] [A1] pomóc mi [B] pieniędzmi (chlebem) [Con]; Herbata z kietelis [A2] pomaga głowie [P]; Niektórym chorym [P] najlepiej pomaga sen [A2]. 11 Podobną opinię w tej kwestii zob. także : Šukys in: Miliūnaitė 2003a: 91 i n.; Pupkis in: Miliūnaitė 2003b: 96; por. Mikulėnienė 1991: 60; Kniūkšta 2000: 181. Artykuły / Articles 13 Daiktavardžio pagalba įnagininko desemantizacija (17) Dzięki demokracji (= (Z) demokracją, przez demokrację) wiele osiągnęliśmy. (Cyt. za Šukys 1998: 555) (18) Dzięki psychologii (= Opierając się na psychologii) można pomóc wszystkim uczniom. (Cyt. za Šukys 1998: 555) (19) Za pomocą tych środków artystycznych (= Tymi środkami artystycznymi, Wykorzystując te środki artystyczne) pisarz stworzył wyrazisty obraz. (Cytowane za Šukys 1998: 555) Tamże Šukys (1998: 556; por. Šukys in: Miliūnaitė 2003a: 91; Kniūkšta nie o środek wykonania czynności, 2000: 181) teigia, kad „pasakymas su (kieno) pagalba tinka tik tada, kai kalbama lecz o czyjąś (jakichś osób) pomoc, pośrednictwo. Jednak gdy nie ma przyimka su, postpozycja pagalba nie nadaje się także w odniesieniu do pośrednictwa osoby (osób) [kursywa autorki artykułu – L. V.-S.]” (zob. zdania (20)–(22); por. także zdania (1)–(2)). (20) Garaż wybudowałem z pomocą brata. (Cytowane za Šukys 1998: 556) kus) przekazaliśmy swojemu oddziałowi. (Cytowane za Šukys 1998: 556) (22) Nie trzeba z pomocą adwokatów (= z pomocą adwokatów, lepiej z adwokatami; przy pomocy (21) Tas žinias ryšininkų pagalba (= su ryšininkų pagalba, geriau per ryšininadwokatów) szukać luk w ustawach. (Cyt. za Šukys 1998: 556) Staje się tu jasne, że użytkownik języka, chcąc przestrzegać zasad normy, powinien zastępować używane postpozycyjnie pagalba narzędnikiem, konstrukcją przyimka su z narzędnikiem, przyimka per z biernikiem lub konstrukcjami imiesłowowymi (w szerokim znaczeniu) w tych przypadkach, gdy mowa o środku lub sposobie wyrażanym za pomocą przedmiotów nieożywionych albo abstrakcyjnych12. W odróżnieniu od (kieno) pagalba, konstrukcja z (kieno) pagalba jest dopuszczalna z punktu widzenia normy, gdy mowa o osobie pomagającej lub pośredniczącej13 (por. definicję znaczenia pagalba – ‘pomoc, wsparcie, pomoc udzielana’). Widać korelującą z dopuszczalnym z punktu widzenia normy sposobem wyrażania opozycję żywe vs. nieżywe (lub osoba vs. przedmiot): człowiek [Hum] jako dopełnienie pagalba może być wyrażany w konstrukcji z przyimkiem su, natomiast w odniesieniu do przedmiotów w szerokim znaczeniu – [–Anim] i [Abstr] – (kieno) pagalba musi być zastępowane innymi konstrukcjami – (su)Instr / perAcc / PArt. W tych przypadkach, gdy pagalba z dopełnieniem oznaczającym osobę (mamos pagalba) jest używane bez przyimka su, 12 Por. także frazeologizm nakties pagalba ‘nie doczekawszy rana, jeszcze w nocy’ na określenie czasu, np. : Nakties pagalba išvažiavo; Nakties pagalba tėvelis lėks to daktaro (Paulauskas, 2001: 443). 13 Osoba jest w artykule rozumiana w szerokim znaczeniu, tj. jako osoba pojmowane są także wspólnoty, organizacje i ich nazwy. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV wówczas poprawia się to na wzór przedmiotów – (su)Instr / perAcc / PArt. Czy pod względem semantycznym konstrukcje te są tożsame? Biorąc pod uwagę proponowane poprawki wcześniejszych zdań, zapewne może być różnie (zob. poniżej). A jeśli już pod względem semantycznym mogą się różnić i rzeczywiście się różnią, to czy należy je zastępować innymi? W zdaniach (12)–(19), (21)–(22) proponowane zamiast pagalba środki wyrazu również mają (powinny mieć) znaczenie środka (instrumentu) (w szerokim sensie)14 lub sposobu15. We współczesnym języku litewskim typowym sposobem wyrażania środka jest – (su)Instr, np. : Jonas kroi chleb nożem; Zupę jemy łyżkami (por. zdania (10)–(11)) (inter alia Ambrazas 2006: 297; Sližienė 1998: 23, 1986: 54; Valiulytė 1991; Paulauskienė 1989: 129; 1994: 128; por. Šukys 1998: 228t, 497t, 554). Tutaj, podobnie jak w zdaniu (12), oba sposoby wyrażania środka mogą być stosowane wymiennie. W zdaniu (17) zamiast konstrukcji pagalba proponuje się użyć narzędnika rzeczownika demokratija albo jego połączenia z przyimkiem su. Jednakże w tym zdaniu, w odróżnieniu od (12), za pomocą użytych form Instr / suInstr wyraża się sposób, tj. okolicznik, a nie obiekt16. Aldona Paulauskienė (1989: 130; zob. także 1994: 129) stwierdza: „aby narzędnik miał znaczenie sposobu, przede wszystkim konieczne jest, żeby czynność czasownika nie wymagała środka wykonania. Warunek ten spełniają takie zdania, w których orzeczeniem są czasowniki czynności samoistnej, a podmiotem – rzeczowniki w mianowniku, oznaczające przedmioty nieaktywne. […] Kiedy orzeczeniem jest czasownik czynności aktywnej, a wykonawcą jest osoba, znaczenie sposobu jest uwarunkowane znaczeniem leksykalnym rzeczownika. Najczęściej takie znaczenie ma narzędnik rzeczowników abstrakcyjnych”. Według Paulauskienė (1989: 138) „nie może on mieć znaczenia instrumentalnego. Podstawowe znaczenie narzędnika jako środka przechodzi w znaczenie sposobu”, por. : Daug pasiekėme demokratija / demokratiškai. Z poprawek do zdania (17) wynika również, że znaczenie okolicznika sposobu ma także konstrukcja przyimka per z biernikiem, która, zdaniem Paulauskienė, jest bardzo zbliżona do przysłówków sposobu i, jak widać z podanych przez nią przykładów: Geruoju negausim kelis kuktelėjimus (por. keliais kuktelėjimais) išgėrė visą stiklinę, może być „synonimem 14 „Instrument z perspektywy referencyjnej jest rzeczą, za pomocą której działający wykonuje działanie mes nieko: mes laimę pasieksim per kovą (plg. kovodami); Kaziukas kukt, kukt – per skierowane na inną rzecz (rašo laišką pieštuku), na siebie samego (prausiasi vandeniu) albo działanie nieukierunkowane (linguoja galva)“ (Valiulytė 1991: 148). Z semantycznego punktu widzenia Sližienė (1986: 54) definiuje instrument jako funkcję pomocniczego środka używanego przez agenta, właściwą rzeczom nieożywionym. Por. Por.: Ambrazas (2006: 256): „Każda rzecz pomagająca w wykonaniu działania może być rozumiana jako jego narzędzie“. 15 Por.: „Instrumental obiektu jest często pierwszym (wymaganym) dopełnieniem (np.: gėrėtis menu), a ponadto ma odcień sposobu wykonywania działania“ (Šukys 1998: 227). 16 Por.: „Instrumentali sposobu […] nie można zastępować konstrukcjami z przyimkiem su“ (Šukys 1998: 236). monės įnagininkas – visada tik antrasis (nebūtinasis) papildinys (pvz.: Šaukštu jūros neišsemsi). Straipsniai / Articles 15 Daiktavardžio pagalba įnagininko desemantizacija z instrumentalem sposobu i innymi środkami wyrażania okoliczników“ (Paulauskienė 1989: 126t; por. Šukys 1998: 454) (por. zdania (16), (18)–(19))17. W zdaniu (20) za pomocą (czyją) najprawdopodobniej również wyrażany jest sposób, por. : Garaż zbudowałem (JAK? W JAKI SPOSÓB?), korzystając z pomocy brata. Sposób wykonania czynności, jak widać w zdaniu (21), (może być) wyrażony również za pomocą konstrukcji z su i biernikiem, określającej, przy czyim pośrednictwie wykonywana jest czynność. Pośrednik, zdaniem Šukysa (1998: 454), „może być osobą (zob. zdania (23)–(24)), jakąś instytucją (zob. zdanie (25)) lub nawet rzeczą (zob. zdania (26)–(27))”. Dlaczego pośrednikiem może być zarówno osoba, jak i rzecz, a pomagającym – tylko osoba? (23) Posłańcy rozmawiali ze mną za pośrednictwem tłumacza. (Cyt. za Šukys 1998: 454) (24) Pan, oczywiście, będzie się opierał, przez adwokatów może… (Cyt. za Šukys 1998: 454) (25) Język polski zaczął przenikać do naszego kraju przez Kościół. (Cytowane za Šukys 1998: 454) (26) Niektórymi chorobami można zarazić się przez powietrze. (Cytowane za Šukys 1998: 455) (27) Jednak przez listy nie usłyszysz żywego głosu. (Cytowane za Šukys 1998: 455) W zdaniu (22) było widać, że narzędnik pagalba – advokatų pagaltoj, proponowany przez tę ostatnią, lepiej ba – keičiamas prielinksnio su konstrukcija, t. y. su advokatų pagalba, ir viestosować z advokatais. Czy konstrukcje nereikia su advokatų pagalba ieškoti spragų i nereikia su advokatais ieškoti spragų są semantycznie tożsame? Jeśli tak, oznacza to, że wyrażany jest tu przez nie sposób (JAK NIE TRZEBA SZUKAĆ LUK?). Jednak tutaj, w odróżnieniu od zdania (20), konstrukcje suPAgAlbA i suInstr (muszą być) rozumiane również jako oznaczające towarzyszenie17 17 Jak twierdzi Šukys (1998: 454), w konstrukcjach z przyimkiem per „znaczenie sposobu jest niekiedy splecione ze znaczeniem środka działania. Trzeba przesiać mąkę przez sito. […] Gdy celowość podkreślenia środka działania, a nie sposobu, jest większa, lepiej użyć narzędnika. Zadzwoń do mnie przez telefon (– telefonem)”. 18 Por.: „Konstrukcje z przyimkiem su nierzadko oznaczają sposób wykonywania czynności. Sposób ten zazwyczaj ma odcień towarzyszenia, ponieważ czynności towarzyszy jakieś zjawisko (a), stan (b). […] (a) Wychowywaliśmy cię z miłością; (b) Z niedowierzaniem patrzył na mężczyznę zbliżającego się od strony gościńca” (Šukys 1998: 495). Konstrukcje z przyimkiem su najczęściej wyrażają relacje towarzyszenia (przebywania, uczestniczenia razem). Wykonawca czynność wykonuje razem z innym, mniej ważnym wykonawcą, rzadziej z wykonawcami. […] Najczęściej takimi wykonawcami išsitraukė bulvių krežulį ir sėdosi skusti; (b) Ir zuikis su liudininkais grįžo atgal namo. […] Ji [būdo są ludzie (a.), rzadziej – nie-ludzie (b.) […] (a) Znaczenie wyrażenia Petriukas su Katriuke jest dość wyraźne, gdy pierwszy wykonawca nie jest wymieniony, lecz tylko domyślny. […] Ale z przyjaciółmi na wpół to samo odrąbał“ (Šukys 1998: 493–494). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV (komitatywną19) funkcję. Jeśli w zdaniu (22) proponowana typowa konstrukcja suInstr o znaczeniu towarzyszenia (gali būti) jest używana zamiennie z suPAgAlbA o znaczeniu sposobu, oznacza to, że są one tutaj powiązane i być może „nakładają się” (ang. overlapping) (zob. dalej). Z tego, co powiedziano o narzędniku pagalba, wynika, że jego użycie wiąże się z różnicami między osoba a rzecz oraz obiekt a okoliczność. Na podstawie zdań (26)–(27) można sądzić, że rzeczownik rozumiany jako pośrednik również jest (może być) wyrażany konstrukcją z pagalba. Pozostawmy na boku kwestię, czy można jej używać z punktu widzenia normy. Jakkolwiek by było, w przypadkach, gdy mowa o rzeczach, konstrukcjami z pagalba wyrażany jest obiekt (narzędzia) lub, podobnie jak w przypadku osób, okolicznik (sposobu) (zob. dalej). W artykule postawiono pytanie, dlaczego w odniesieniu do osób konstrukcja suPAgAlbA jest możliwa, a w odniesieniu do rzeczy – nie; czy istnieją wystarczające podstawy dla tej opozycji. Na to i inne pytania postanowiono odpowiedzieć na podstawie materiału zebranego z Korpusu tekstów współczesnego języka litewskiego (dalej DLKT), opracowanego przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie, który podzielono według gatunków i kryterium żywotności (zob. sekcję 2). Dalej omówiono semantykę narzędnika pagalba i oznaki jego desemantyzacji (zob. sekcję 3), a następnie całość podsumowano (zob. sekcję 4). 2. MATERIAŁ BADAWCZY I JEGO PODZIAŁ KRYTERIAI Większość DLKT stanowią pisane, często redagowane teksty różnych gatunków (publicystyki, literatury pięknej, literatury faktu lub literatury administracyjnej). Przykładów języka mówionego jest tam wyraźnie mniej. W artykule oparto się na 438 przykładach różnych gatunków, w których użyto Tokie sakiniai eiliškumo tvarka atrinkti į DLKT paieškos laukelį įrašius žodį narzędnika pagalba. pagalba. 58,45 proc. omawianych zdań (256 zdań) zawiera przyimek su, a 41,55 proc. (182 zdania) – nie zawiera przyimka. Według gatunków rozkłada się to tak, jak przedstawiono w tabeli 1. Biorąc pod uwagę, że użycie narzędnika pagalba opiera się na opozycji osoba vs. rzecz, posiadane zdania podzielono według kryterium żywotności. Wszystko to widać w tabeli 2. 19 Por.: „Komitatyw – funkcja drugorzędnego agensa, patiens lub beneficjenta, występująca obok odpowiedniej funkcji głównej i w zdaniu najczęściej odpowiadająca konstrukcji przyimkowej suInstr, pvz., jis sukiršino brolį su seseria“ (Sližienė 1994: 22). Artykuły / Articles 17 Daiktavardžio pagalba įnagininko desemantizacija TABELA 1. Użycie narzędnika w zależności od gatunków Gatunek zPOMOcĄ POMOcĄ Liczba zdań Sakytinė kalba 1 9 10 Literatura piękna 80 14 94 Literatura niebeletrystyczna 86 74 160 Publicystyka 79 54 133 Literatura administracyjna 10 31 41 W SUMIE 256 (58,45 %) 182 (41,55 %) 438 TABELA 2. Użycie narzędnika z uwzględnieniem kryterium żywotności Gatunek HUM Liczba zdań – ANIM Liczba zdań ABSTR Liczba zdań suPAgAlbA gAlbA gAlbA PAgAlbA suPA-PAgAlbA suPA-PAgAlbA Mowa ustna 1 1 2 4 4 4 4 Literatura piękna 69 372 7 7 14 4 4 8 Literatura niepiękna 54 862 11 23 34 21 43 64 Publicistika 56 359 928 37 14 23 37 Administracyjna 9 2 11 19 19 110 11 RAZEM 187 (91,7%) 17 (8,3%)206 27 (25%) 81 (75%) 108 40 (32,3%) 84 (67,7%) 124 Analizując dane dotyczące głównie języka pisanego, przedstawione w tabeli 2, oczywiste jest, że użytkownicy języka nie przestrzegają normy. Na użycie wpływ mają nie tylko wspomniany język rosyjski, lecz także, jak się wydaje, inne języki: polski20, teli przy pomocy 24 specjalnych bonöw 20 Plg. len. Istota tej propozycji sprowadzala sie do rozdzielenia rnajatku narodowego porniedzy obywaprywatyzacyjnych. Formantem jest sufiks <–ysz>. Za jego pomocą w języku rosyjskim tworzy się derywaty odrzeczownikowe. Lacina zna jednak dwa typy zdan podrzednych wspolczesnej polszczyznie nieznanych, ktorych nie da sie opisac przy pomocy akomodacji wzgledem spöjnika, z tej prostej przyczyny, ze spöjnika one nie zawieraia (cituojama pagal Hentschel 1998: 176t, 184). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV za pomocą (por. technika szwedzka) zautomatyzujemy kartografię, a leśnicy będą mogli normalnie zarabiać, więc ze spokojem w „duszy” będę mógł zakończyć także swoją karierę i przejść na emeryturę. DLKT (52) nad Oceanem Atlantyckim, niedaleko przylądka Hatteras (Cape Hatteras) w Północnej Kalifornii, zainstalować radary, za pomocą których rejestrował ilość opadów. Za pomocą satelity (por. satelitą, przez satelitę) śledził falowanie morza. Porównawszy czas wskazań radaru i sztucznego satelity Ziemi, naukowiec mógł potwierdzić swoją obserwację. DLKT (53) Perkūnas, jako bóg rocznego kręgu życia, ożywiający ziemię i życie za pomocą wody i ognia (por. wodą, ogniem), sam przemierza ten krąg, przejawiając się w różnych okresach. Podania mówią, że Perkunów jest kilku – wiosenny i jesienny, wschodni, zachodni, południowy, północny. DLKT (54) Na pewno przyjdę. – Bardzo mi miło. A o panienkę proszę się nie martwić. Zajmiemy się nią. Jej stan jest ciężki, ale, mam nadzieję, z pomocą natury i nas, lekarzy, wszystko skończy się szczęśliwie… Kto powiedział, że nic nie dorówna gwiaździstym nocom, po których brodzisz, czekając na świt dwudziestolecia. DLKT (55) Z paszczy lwa strużka spływa do znajdującego się obok małego zbiornika wodnego, z którego za pomocą zanurzonej pompy wodnej (por. przez pompę wodną; pompą wodną) woda jest ponownie doprowadzana do fontanny. Niecka jest montowana z podłużnych betonowych płyt chodnikowych i wyłożona folią hydroizolacyjną. DLKT (56) Wąska, obracająca się wiązka promieni rentgenowskich, którą prześwietla się badane ciało, za pomocą detektorów (por. detektorių, detektoriais) zostaje przekształcona w sygnały cyfrowe. Po przetworzeniu tych sygnałów przez potężne urządzenie matematyczne otrzymuje się obraz przekroju ciała. DLKT (57) I niewielkim przestrachem. Nasze straty – wiosło i buty Irmy, prąd zerwał je z nóg i poniósł nie wiadomo dokąd. Próbujemy znaleźć inne wiosło i za pomocą lin (por. virvėmis) schodzimy stromymi skałami do niewidocznego progu, który właśnie otrzymał nazwę „Dwóch Butów“. Okazuje się, że to nawet nie próg, lecz prawdziwy wodospad. DLKT Jeśli w zdaniu (57) uzasadnimy wyrażenie narzędzia (su)PAgAlbA, wówczas możemy dalej mówić także o zdaniach (58)–(62), w których konstrukcje te są zastępowane narzędnikiem wyrażającym narzędzie lub parafrazami użyć, stosować. Czy tutaj (su)PAgAlbA i narzędnik są równoważne? Różnie może być. Hentschel i Thomas Menzel (2000: 8; zob. też na ten temat Hentschel 1998: 174nn, 182nn), omawiając wyrażanie narzędzia we współczesnym języku rosyjskim, uważają za celowe mówić także o stopniowalnym typowym > nietypowym wyrażaniu narzędzia i je wyróżniać, Straipsniai / Articles 25 Daiktavardžio pagalba įnagininko desemantizacija korelującym z Instr > pri pomošči, s pomošč’ju (por.: Oni sideli za stolom i eli sup ložkami / ??pri pomošči ložek / pri pomošči strannych, neukljužich ložek / pri pomoči kryžek ot banok). Zdaniem autorów w tych przypadkach, gdy funkcja narzędzia zostaje przypisana przedmiotowi, tzn. gdy przedmiot jest w określonym kontekście postrzegany jako narzędzie, raczej zostaje on wyrażony konstrukcjami pri pomošči, s pomošč’ju, za pomocą których właśnie „ogniskowana” jest instrumentalność przedmiotu (np.: Molodye kitaycy staralis’ est’ sup pri pomošči neprivyčnych dlja nich ložek; Voennoplennye sideli na trave i eli sup pri pomošči kryšek ot banok)30 (por. zdanie (45)). Typowym narzędziem jest przedmiot nieożywiony, którego agentywny wykonawca bezpośrednio używa w czynności wyrażonej predykatem, aby (po)działać na inny przedmiot – obiekt pacjensa, np. : Jonas maluje ścianę farbami. Analizując zdania (58)–(61), wydaje się, że (su) PAgAlbA jest semantycznie równoważne narzędnikowi środka. Jednak z kontekstu zdania (59) wynika jasno, że użycie tego środka (siekierki) jest mniej typowe, tzn. drewno jest rąbane siekierką31. Ponadto z tych zdań wynika, że istotne jest mówienie o korelacji między wykładnikiem a funkcją gramatyczną: mniej typowy środek, interpretowany w zdaniu (również) jako okolicznik, (może być) oznaczany inaczej niż dopełnienie wyrażające typowy środek. Innymi słowy, funkcje gramatyczne korelują z wykładnikiem: dopełnienie > okolicznik resp. Instr > (su)PAgAlbA. Dopełnienie wyrażające typowy środek jest zazwyczaj wyrażane narzędnikiem lub konstrukcją z przyimkiem su (zupę jemy łyżkami (su) > obok narzędnika środka używane jest również (su)PAgAlbA (zob. zdania (57), (58)) > gdy środek jest interpretowany również jako okolicznik, (su)PAgAlbA staje się bardziej typowe niż narzędnik (zob. zdania (59)–(61)) (zob. również dalej). Narzędnik pagalba używany w zdaniach (58)–(61) różni się od omawianych wcześniej w zdaniach (46)–(56) także pod innym względem: tutaj nieożywione przedmioty występujące jako komplement z pagalba nie mają potencjału o pats pagalba yra desemantizavęsis. Kaip tik toks pagalba tampa / yra antriniu wykonawcy działania agentywnego – [A lub A2] – poimka32 (zob. dalej). (58) Frakcja powołała tymczasową komisję w celu oceny skutków reformy rolnej przeprowadzonej w latach 1991/1992. Przez cały rok pracownicy kilku instytutów za pomocą komputerów 30 „Die präpositionalen Fügung fokussieren die Instrumentalität. Są one zatem pragmatycznie akceptowalne tylko wtedy, gdy instrumentalność danego instrumentu w danym kontekście nie jest trywialna” (Hentschel, Menzel 2000: 8). 31 „Stopień typowej instrumentalności jest przy tym przede wszystkim funkcją leksykalnego znaczenia predykatu NG z rolą semantyczną Instrumentu” (Hentschel 1998: 182). darauf hin, daß hier die Entwicklung zur 32 „Die Desemantisierung von pomoc […] im Kontext unbelebter NG ist deutlich. Dies alles weist sekundären Präposition fortgeschritten ist“ (Hentschel za pomocą (por. komputerami, pracując 1998: 175). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV komputerami) tę szkodę [CZYM / KIEDY?] oceniali i oszacowali na sześć budżetów państwowych – 35 miliardów litów. DLKT (59) – A powiedzcie, jaki rodzaj przemocy był stosowany? – On był bity. – Czym? – Za pomocą siekierki (por. siekierką), nóż był używany jako narzędzie groźby. – Rozpoznany napastnik, Genadij Radionow, mieszka w pobliżu, zaledwie kilkaset metrów stąd. DLKT (60) Duże i bardzo duże kontenery często mają kształt przyczep, są wyposażone w koła. Pozostaje je [CZYM / KIEDY?] tylko za pomocą specjalnego ciągnika (por. specjalnym ciągnikiem) przetransportować, wciągnąć lub zepchnąć z platformy wagonu albo pokładu, ładowni statku. W większych kontenerach umieszcza się kontenery o mniejszej pojemności. (61) Udowodnił to złota rączka, mistrz z Plungė, Bernardas Surblys. 72-letni rolnik zmusił swoją ciężarówkę GAZ-52 do poruszania się [JAK?] za pomocą odrestaurowanego generatora gazu (por. ?odrestaurowanym generatorem gazu). Gaz wydzielają palące się w specjalnym cylindrycznym piecu o wysokości półtora metra i pojemności 200 litrów drewno opałowe. DLKT To samo, co powiedziano o przedmiotach konkretnych, jest charakterystyczne również dla przedmiotów abstrakcyjnych, występujących z dopełnieniem pagalba. Na przykład w zdaniach (62)–(69) konstrukcje (su) PAgAlbA wiążą się ze wspomnianymi dosłownymi lub šios konstrukcijos, panašiai kaip ir su [–Anim], gali implikuoti ir tarpininkaviprzenośnymi znaczeniami rzeczownika pagalba albo czasownika (pa-)gelbėti. Semantycznie mo (w zdaniach (63), (68)), komitatywną (w zdaniu (64)), przyczynową (na przykład w zdaniu (67)) lub inne znaczenia; a więc nie jest równoważna narzędnikowi ani konstrukcji z przyimkiem per33. (62) Proroctwa się spełniają, już zawracasz mi głowę. – Nie, tylko mówię tak, jak jest. – Będziesz tu honorowym jeńcem. Dzięki twojemu krytycznemu umysłowi (por. ?twoim krytycznym umysłem; twojego krytycznego umysłu, tj. ciebie, wspomagany) będę sprawdzać swoje działania. – Człowiek z natury jest wolny, nie może być jeńcem innego człowieka, nawet zabijany pozostaje wolny duchem. DLKT (63) Natura artysty jest niezwykle wrażliwa i bogata. Jego dusza jest otwarta na wszelkie wiatry. Za pomocą swojej twórczej wyobraźni (por. ?swoją twórczą wyobraźnią, poprzez swoją twórczą wyobraźnię; przy pomocy swojej twórczej 33 Por. proponowaną przez Šukį (1998: 555) poprawkę konstrukcji pagalba na narzędnik, na przykład w zdaniu Turtus jis susikrovė išminties, sumanumo pagalba (= mądrością, pomysłowością; poprzez mądrość, pomysłowość). Artykuły / Articles 27 Daiktavardžio pagalba įnagininko desemantizacija wyobraźni34) może wnikać w dusze innych ludzi i dzięki intuicji poety ostrzegać o ich najgłębszych tajemnicach. DLKT (64) Nebūtina aušinti burną įrodinėjant, jog žmogaus dvasia su savo prigimtinio za pomocą ratio może zasadniczo osiągnąć wystarczającą oczywistość w kwestii istnienia realnej istoty najwyższej – z pewnością może wybrać aprobatę. DLKT (65) Tworząc tak zwany grecki racjonalizm etyczny, czyli przekonanie, że człowiek może przy pomocy rozumu osiągnąć cnotę i szczęście (por. rozumem; wspomagany przez rozum [tzn. pomagając sobie]). Racjonalizm działa także na płaszczyźnie ontologii: uważa się, że człowiek może osiągnąć prawdziwy byt przy pomocy działania rozumu. DLKT (66) Rolnik, gospodarz rolny jest jakby pomocnikiem natury, a rzemieślnik (mechanik, technik, inżynier) „przejmuje siły natury, aby przy ich pomocy (por. *siłami natury; wspomagany przez nie) wytwarzać zamierzone przedmioty” (2, s. 324). DLKT (67) Odtąd nikt nie może pozostać wobec Niego bezstronny i neutralny, ponieważ kto nie jest z Nim, ten jest przeciwko Niemu. Chociaż człowiek przy pomocy łaski (por. wspomagany przez łaskę, dlatego że łaska pomaga) zwycięża nieczystego ducha, ten znów się niepokoi, zastawia swoje sidła i stara się go zniewolić. Wiedząc o tym, apostoł Piotr ostrzega: „Bądźcie trzeźwi”35. DLKT (68) Co zatem ustalono? Stało się jasne, że chrzest Rusi Kijowskiej należy datować na lata 988–990. Książę kijowski Włodzimierz, który za pomocą chrztu (por. przez chrzest; chrzcząc; chrzest pomógł mu w dążeniu do celu) dążył do umocnienia swojego panowania na innych ziemiach Rusi, był nim bardziej zainteresowany niż Bizancjum. DLKT (69) Rajmund z Kapui uważał, że zamek Świętego Anioła odzyskano dzięki modlitwie Katarzyny (por. zdanie w stronie czynnej: modlitwa Katarzyny [A2] pomogła odzyskać zamek Świętego Anioła; ponieważ Katarzyna się modliła). W Kotrynai pastatytas paminklas. Tiltas pereitas Neilgą savo gyvenimą Kotryna naszych czasach (1962 r.) przy zamku Świętego Anioła zakończyli w Wiecznym Mieście. DLKT 34 Por. Zdanie DLKT: Wówczas mówi: chciałbym dotknąć niewypalonych glinianych cegieł ruin Babilonu. Dlatego ci, którzy nie znają natury Łukasza, mogliby pomyśleć, że on sam, bez pomocy myśli, chciałby dotknąć tych kamieni. Nie mógłbym dokładnie powiedzieć, czy za pomocą takiego rzekomego zapomnienia, czy też roztargnienia Łukasz rozpoznaje obiekty własnych marzeń. 35 Por. użycie wyrażenia „su pagalba” w zdaniu DLKT: Dopiero wówczas, gdy zarówno pojedyncze osoby, jak i ich grupy będą pielęgnować w sobie i szerzyć w społeczeństwie cnoty moralne i społeczne, z niezbędną pomocą łaski Bożej stając się naprawdę nowymi ludźmi i twórcami nowej ludzkości. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 28 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV Sakiniuose (70)–(74) matyti desemantizuota pagalba vartosena, o sakiniuose (75)–(76) jest ona, jak się wydaje, używana (również) ze względów (morfo)syntaktycznych, tzn. unika się dwóch funkcjonalnie różnych narzędników (70) Tiesa, Shakespeare’as bėgančio laiko temą plėtoja jaunystės ir senatvės, gyvelub homofonicznych form rzeczownika. za pomocą kontrastów życia i śmierci (por. kontrastais), natomiast Mačernis przeciwnie, maluje swój obraz półtonami – błękitem, delikatnym, „nieodnalazłszy czegoś”, „łatwiej pulsuje”, „wiatr tchnie pachnącym pożegnaniem”. DLKT (71) Symboliści starali się filozoficznie uzasadnić temat poetycki, dążyli do harmonii dźwięku i myśli, twierdzili, że istnieje słuch kolorów, że za pomocą dźwięków (por. garsais) można stworzyć określony obraz kolorystyczny (twórczość M. K. Čiurlionisa, obraz K. Šimonisa „Dźwięki muzyki”). DLKT (72) Dlatego dyskusja nad tym, czy państwo powinno za pomocą metod regulacyjnych (por. metodami regulacyjnymi) w taki czy inny sposób wpływać na proces rozwoju MŚP, dążąc do optymalizacji korzyści ekonomicznych i społecznych MŚP, jest aktualna i znacząca. DLKT (73) Nie proponujcie stosowania żadnych konkretnych strategii. Uwaga: nauka słów za pomocą definicji (por. definicjami) nie jest jednym z najskuteczniejszych zadań. Jednak czasami trzeba zapamiętywać słowa podane na końcu tekstu lub książki. DLKT (74) KOMUNIKACJA 1. Proces komunikacji. Komunikując się za pomocą języka oraz sygnałów niewerbalnych (por. językiem oraz sygnałami niewerbalnymi), człowiek może przekazywać innym informacje o swoich myślach i uczuciach. DLKT (75) Jest stosowany nie tylko w badaniach rynku, lecz także w badaniach naukowych (sądząc po liczbie publikowanych artykułów, w których opiera się na danych zebranych za pomocą tej metody (por. ?tą metodą)). Badanie socjologiczne niemal utożsamiano niegdyś z metodą sondażową. DLKT (76) W pewien sposób człowiek może wyrażać swoje uczucia i przeżycia także za pomocą innych środków, np. muzyki, malarstwa, plastyki. Za pomocą języka (por. ?język; mówiąc) człowiek obcuje z innymi ludźmi. Mowa tu o środku porozumiewania się, komunikacji. DLKT w przypadkach, gdy w Iš to, kas sakyta, aiškėja, kad pagalba konstrukcijas linkstama vartoti tais zdaniu są (mogą być interpretowane jako) okoliczności. Potwierdzają to również zdania (77)–(84), w których za pomocą tych konstrukcji wyraża się przyczynę w szerokim sensie, tj. rzeczywistą przyczynę działania, warunek, podstawę, fundament itp. A zatem zarówno zdezemantyzowany, jak i związany z semantyką leksykalną instrumental rzeczownika pagalba wiąże się przede wszystkim z wyrażaniem okoliczności. (77) – Pierwszą książkę wydaliśmy dzięki wsparciu Funduszu Otwartej Litwy trzy lata temu. Od tego czasu również współpracujemy. W tym roku z ich pomocą (por. Artykuły / Articles 29 Daiktavardžio pagalba įnagininko desemantizacija z ich pomocą; ponieważ pomogli) wydaliśmy 9 książek. Czasami ten fundusz kupuje większą część nakładu i przekazuje ją szkołom, w innych przypadkach opłaca prawa autorskie. DLKT (78) Czekamy na informacje o nieprawidłowościach w lasach pod Kownem. Piszcie do nas lub dzwońcie pod nr tel. 265505, 265510, 265503. Tylko z Państwa pomocą, kochani, pagalba (plg. tik Jūsų padedami; jei tik Jūs padėsit) miškininkai operatyviai uda się powstrzymać złodziei drewna, kłusowników i osoby zaśmiecające lasy. DLKT (79) Płakały także inne kobiety. Nawet Jonasz uronił kilka łez. Przygrywał i przyśpiewywał przez trzy dni i trzy noce niemal bez snu, z pomocą szklaneczek nalewanych przez mężczyzn (por. bo pił) – trzeźwy z pewnością by się zaciął. Pamiętam niemal drzemiącego Łukasza, który oparł głowę o moje drzewo, zamknął oczy i grał, grał. DLKT (80) Zobowiązania krótkoterminowe (current) również mogą być ustalone Za pomocą tabeli 22.2 (por. z tabeli, według tabeli, jeśli oprzecie się na tabeli 22.2) i odpowiadają one sumie ogólnej, tj. 33600 Lt. Istniejący dług długoterminowy wynosi 192000 Lt, a akcje zwykłe – 128000 Lt. DLKT (81) Wyniki naszego badania przeprowadzonego za pomocą metody „F-test” (por. według metody „F-test”) pokazują, że jest ona odpowiednia i powinna być szeroko stosowana do optymalizacji wyboru różnych zawodów na Litwie. DLKT (82) Ważne jest to, że niezależnie od tego, czy ów wpływ był rzeczywisty, za pomocą opinii filozofów (por. z opinii filozofów; według opinii filozofów; opierając się na opiniach filozofów) próbuje się rozpoznać i zakwalifikować rzeczywisty sposób myślenia ludzi. Prawdą jest, że pozostaje możliwość swoistego ograniczenia kultury wysokiej. DLKT (83) Stosowano trzy rodzaje skal: skalę porządkowania wartości, dyferencjału semantycznego oraz skalę Likerta. Za pomocą skal porządkowania wartości (por. opierając się na skalach) respondent porównuje pojedyncze cechy zjawiska lub obiektu albo ich grupy z innymi i porządkuje je według priorytetów oceny. DLKT (84) Komponent kognitywny to opinie i przekonania, których przestrzegamy w odniesieniu do określonych ludzi i rzeczy. Za ich pomocą (por. opierając się na nich; według nich) rozstrzygamy, co jest prawdziwe, prawdopodobne i do czego jest podobne. Wymiar afektywny obejmuje przyjemne lub nieprzyjemne emocje związane z przekonaniami. DLKT Na koniec na krótko wróćmy do wyrażania środka i porównajmy zdania (85)–(87) (zob. także zdania (31), (58)). Jak twierdzą Hentschel i Menzel (2000: 15nn.), właśnie w tego typu zdaniach implicite poprzez propozycję zostaje powiedziane LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 30 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV środek pośredni36 uzyskuje (ma) własne środki wyrażania – zdesemantyzowane pagalba, funkcjonalnie różniące się od bezpośredniego wyrażania środka – narzędnika. (85) Sprzeciwia się. W związku z drugim punktem żądacie, aby ktoś zagłosował? Żąda. Dobrze, proszę głosować. Ponieważ jest to drugi punkt, będziemy głosować za pomocą przycisków (por. ?przyciskami; naciskając przyciski). Kto jest za przyjęciem drugiego… Co do pierwszego nikt nie zgłosił sprzeciwu. V. LANDSBERGIS. Czy są sprzeciwiający się?37 DLKT (86) Manikiurzystka „Artimedos” Irma Isevičienė opowiedziała, że za pomocą lakieru do paznokci firmy „Tofair” w nowych, intensywnych kolorach (por. malując lakierem do paznokci firmy „Tofair”) można stworzyć ciekawe, efektowne zestawienia. Na przykład pomalowane na czarno paznokcie po raz drugi pokryć lśniącym złotym lakierem. DLKT (87) Np. Dž. przypadek wskazany przez van Lavika-Gudola, jak Mike zdołał zająć pozycję przewodnika za pomocą pustych skrzynek po puszkach (por. *pustymi skrzynkami po puszkach; posłużywszy się pustymi skrzynkami po puszkach); albo jak rozpadły się relacje behawioralne po wprowadzeniu dodatkowego karmienia małp bananami. DLKT 4. UOGÓLNIENIE I WNIOSKI 4.1. Użycie narzędnika rzeczownika pagalba należy objaśniać i uzasadniać kryterium żywotności, tj. osoba > rzecz. Ma to związek z Michaelem Silversteinem (1976) 36 „Während die präpositionalen Fügungen aufgrund ihrer die Instrumentalität fokussierenden Eigenschaft bei usuellel–prototypischen Verb–Patient–Instrument–Konstellationen und direkter Instrumentalität im oben umrissenen Sinne blockiert sind, kann der Instrumental nicht oder nur sehr eingeschränkt verwendet werden, wenn eine indirekte Instrumentalität des Referenten des „instrumentalen“ Substantivs vorliegt bzw. wenn dieser Referent nur in einer impliziten Proposition als direktes fungiert. W explicitej (nadrzędnej) propozycji występuje zatem nietypowa konstelacja czasownik–pacjent–(pośrednie) narzędzie” (Hentschel, Menzel 2000: 19). nu fonarem, ja bez truda razyskal dver’ v sklad. Instrument pośredni w (i) jest niejako metonimicznie użyty w miejsce Plg. rus.: „(i) S pomošč’ju fonarja / *fonarem ja bez truda razyskal dver’ v sklad; (ii) Osveščaja stepropozycji, w której sam pełni funkcję instrumentu bezpośredniego, co wyraźnie ukazują parafrazy (ii). Warunkiem instrumentalności pośredniej w powyższym sensie jest osadzenie instrumentu pośredniego w implikowanej propozycji, w której pełni on funkcję instrumentu bezpośredniego” (Hentschel, Menzel 2000: 15, 18). 37 Por. Zdanie z DLKT Tai galite atlikti tik vieno klavišo pagalba (= tik vienu klavišu; paspaudę tik vieną klavišą), w którym podane w nawiasach poprawki, różni się oczywiście semantycznie. Artykuły / Articles 31 Daiktavardžio pagalba įnagininko desemantizacija czy też hierarchia żywotności38 Roberta Dixona (1979: 85) (i), w której wyróżnione cechy żywotności korelują z (ii) semantycznymi39, (iii) funkcjami gramatycznymi i ich (iv) morfosintaksinio žymėjimo hierarchijomis (Hentschel 1992; plg. Dik 1989: 269t; Givón 1984: 239tt). (i) OSOBA > ŻYWA ISTOTA (nieosoba) > NIEŻYWY KONKRETNY PRZEDMIOT > PRZEDMIOT ABSTRAKCYJNY. (ii) A > P > REC40 > BEN > I > L > T (iii) PODMIOT (subjekt) > OBIEKT (dopełnienie) > SUPLEMENT (okolicznik). (iv) NOM > ACC > DAT > INSTR > KONSTRUKCJE PRZYIMKOWE. Gramatyczne (lub strukturalne) – mianownik i biernik – przypadki wybiera się z syntaktycznego i semantycznego punktu widzenia do oznaczania najbardziej wyrazistych (ang. salient) członów zdania – podmiotu agensa i bezpośredniego obiektu patiens (Jonas [A] buduje dom [P]), pozostałe przypadki – do mniej wyrazistych (gramatycznych i semantycznych) funkcji. W niniejszym artykule analizowany instrumentalis środka i sposobu, za pomocą którego typowo wyraża się przedmioty nieożywione (konkretne lub abstrakcyjne), koreluje z mniej wyrazistymi funkcjami członów jądra zdania lub wolnych członów zdania – suplementów (tak zwanych satelitów, tj. okoliczników predykatu lub zdania). Hierarchie te odzwierciedlają również użycie analizowanego instrumentalisa z pomocą. Mówiąc konkretniej, konkretne przedmioty nieożywione, typowo wyrażane w zdaniu jako obiekt środka, oznacza się instrumentalem. Równolegle z instrumentalem środka używa się również synsemantycznego postpozycyjnego przyimka pagalba, wymagającego dopełniacza. W niektórych przypadkach najwyraźniej konkuruje on z instrumentalem jako wariant swobodny, w innych – tworzy z nim opozycję. Postpozycyjny przyimek 38 Gyvumo hierarchija vėlesniuose darbuose suskirstyta į (i) asmens (komunikacijos dalyvių), (ii) pagalba, używany z nazwami przedmiotów konkretnych, hierarchie żywotności (w wąskim znaczeniu) oraz (iii) znajomości (por. Croft 1990: 111; 127; Comrie 1989: 128, 185). Alanas Timberlake’as (1986) na podstawie żywotności (w wąskim znaczeniu), określoności, liczby, konkretności i innych cech wyróżnia hierarchię indywidualizacji (ang. individuation). 39 Krytyczną opinię w kwestii wyróżniania hierarchii funkcji semantycznych zob. Croft (2012: 175nn.) oraz przywołaną tam literaturę. 40 „Morfosyntaktyczne oznaczenie roli semantycznej odbiorcy jest prototypową funkcją celownika.” […] Typowy odbiorca jest zaangażowany w akt transferu. Obiekt zmienia właściciela, przechodząc od przed–posiadacza do po–posiadacza. Recepcjent jest po–posiadaczem po pomyślnym dokonaniu czynności transferu. Czasowniki z pola „dawać / brać” stanowią tło dla tej prototypowej charakterystyki bycia recepcjentem: Klaus dał swojemu bratu książkę” (Bartels 2005: 105; por. Hentschel 2001: 181nn, 196n). Por. Valeckienė (1998: 36): „Recipient [Rec] jest funkcją odbiorcy, przyjmującego czegoś. Najczęściej wyrażany jest mianownikiem. Jako recipienta zwykle postrzega się osobę, np. Valeckienė: Dziecko [Rec] otrzymało prezent [Con] (por.: Dziecku [B] dał prezent [Con]).“ in zwei Verfügbarkeit, Manipulierbarkeit des potentiellen Instruments LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXIV (zamiast wieloznacznego narzędnika) skłania się do wyboru formy używanej często do tiesioginei priemonei pasakyti. Polinksnis pagalba su abstrakčius daiktus pasawyrażania okolicznika sposobu, mniej typowej lub niełączącej się z dopełnieniem. Wybór konstrukcji z pagalba można uzasadnić zasadami ekonomii i jasności języka: tendencją do powiedzenia możliwie najkrócej, tj. w sposób zredukowany, i jasno tego, co zamierzano powiedzieć. Zgodnie z zasadami ekonomiczności i jasności bezsemantyczne pagalba jest używane także w celu uniknięcia identycznych form o różnym znaczeniu – narzędnika (podobnie jak w vaikas prašė tėtį / tėčio pinigų, na przykład w zdaniu (57)). Zasadą jasności uzasadnia się również użycie przyimka pagalba w zależności od jego miejsca w zdaniu41: jak wynikało z przykładów, często występuje on w pozycji okoliczników zdania (niem. VP-externe) lub oznaczonych okoliczników predykatu42 (niem. VP-interne), a także w pozycji obiektu narzędzia43. Takie pagalba wypiera wieloznaczny narzędnik z wyrażania okoliczników, a także, jako forma mająca mniej znaczeń, tj. bardziej przejrzysta (ang. transparent), staje się częściej prawdopodobna do wyrażania obiektu narzędzia. Mówiąc konkretniej, im bardziej rzecz nieożywiona (konkretna lub abstrakcyjna) jest (może być) postrzegana jako okolicznik, a nie jako obiekt, tym bardziej typowe jest wyrażanie jej za pomocą sposobów wyrażania okoliczników – w omawianym przypadku bezsemantycznym pagalba, czyli inaczej: Instr > PAgAlbA (rašo laišką [KUO? / *KAIp?] długopisem / *za pomocą długopisu > transportował [CZYM? / JAK?] specjalnym ciągnikiem / za pomocą specjalnego ciągnika > zmusił do ruchu [*CZYM? / JAK?] *odrestaurowanym generatorem gazowym / za pomocą odrestaurowanego generatora gazowego). Koreluje to również z hierarchicznymi różnicami między podmiotem > modyfikatorem i obiektem > okolicznikiem (por. też: machał chusteczką / *za pomocą chusteczki > zajął pozycję przewodnika *pustymi pudełkami / za pomocą pustych metalowych puszek). W przypadku istot żywych funkcja narzędzia i okolicznika nie jest typowa44: przyimek postpozycyjny pagalba jest z nimi mało prawdopodobny. Różnice hierarchiczne są widoczne również w przypadkach, gdy narzędnik pagalba wiąże się z leksykalnymi znaczeniami tego rzeczownika lub czasownika pagelbėti: pagalba / (plg.: Jonas namo grįžo su draugo pagalba / su draugu; Jonas išsigydė su prozako z prozakiem; Będziemy bronić się przed chorobami za pomocą czosnku / ?czosnkiem; Swoje działania będę sprawdzać za pomocą twojego krytycznego umysłu / *(swoim) krytycznym umysłem). Tu 41 Por. w języku polskim: Hentschel 1998: 191. 42 Szerzej o poziomach okoliczników (modyfikatorów) zob. Dik (1989: 192t, 206tt; 1997: 225t, 243t). Proponowany podział okoliczników (modyfikatorów) w języku litewskim zob. Holvoet, Pajėdienė (2005), tamże zob. również przegląd opinii przedstawiony w innych pracach gramatycznych dotyczących języka litewskiego. 43 O neutralnym i nacechowanym szyku części zdania (dopełnienia pośredniego i okoliczników) w zdaniu zob. Ambrazas (2006a: 651 i n.). 44 „Diese Typizität [d. h. die der instrumentalen Verwendung] läßt sich wiederum allgemein durch das Agens, das andere ist die Offensichtlichkeir und Direktheit des Effekts des Instruments auf das Patiens“ (Hentschel, Menzel 2000: 5). Artykuły / Articles 33 Daiktavardžio pagalba įnagininko desemantizacija Rzeczownik nazywający (nie)ożywiony przedmiot, wyrażony dopełnieniem rzeczownika pagalba, pełni funkcję agensa. Widoczna jest korelacja hierarchii ożywiony > nieożywiony oraz suPAgAlbA > PAgAlbA: konstrukcje z przyimkiem su są zwykle używane wtedy, gdy narzędnik rzeczownika pagalba rządzi dopełniaczem nazw ożywionych przedmiotów; narzędnik pagalba bez przyimka su częściej wybiera się z dopełniaczem nazw przedmiotów nieożywionych. Konstrukcje te są funkcjonalnie związane z konstrukcjami przyimkowymi z per lub su, za pomocą których wyraża się pośrednika lub komitatyw. Z semantycznego punktu widzenia nie zawsze mogą się wzajemnie zastępować – pozostają w opozycji, choć najprawdopodobniej możliwe są również przypadki neutralizacji. Innymi słowy, im bardziej przyimek pagalba traci swoje konkretne – pierwotne, specyficzne i jasne – znaczenie45 i staje się (jest) semantycznie pojemniejszy, tj. splata się w nim kilka znaczeń, tym bardziej jego użycie jest semantycznie umotywowane i uzasadnione w danym kontekście. W zdaniu konstrukcjami z narzędnikiem rzeczownika pagalba zwykle wyraża się okolicznik predykatu – sposób: podstawę dla tej ostatniej interpretacji często daje również użyte w kontekście jak o znaczeniu sposobu. Za ich pomocą wyraża się także inne – zdaniowe – okoliczniki (przyczynę). Zatem w jednych przypadkach narzędnik pagalba jest używany jako forma autosemantycznego rzeczownika, w innych – jako przyimek postpozycyjny synsemantyczny. Przedstawia to schemat 1. 4.2. Na podstawie tego schematu oraz stopniowalnego pojęcia gramatykalizacji46 Christiana Lehmanna (A; 2002) i wyróżnianej przez niego krzyżowej klasyfikacji parametrów gramatykalizacji (niem. Kreuzklassifikation)47 (tabela 3) istnieją podstawy, by mówić o tym, że we współczesnym języku litewskim przyimek postpozycyjny pagalba prawdopodobnie podąża drogą gramatykalizacji. Konkrečiau kalbant, tai, kad galbūt pagalba įnagininkas suka gramatikadrogą gramatykalizacji uzasadnia mniejszy stopień znaczenia omawianego słowa (albo semantyczna erozja (niem. semantische Erosion, por. ang. semantic bleaching, attrition), większy stopień desemantyzacji), dekategoryzacja (według Heinego (2003: 579)), większy stopień kohezji, czyli zależności syntagmatycznej (niem. Kohezja lub 45 „Znaczenie początkowe jest bogatsze, bardziej szczegółowe, jest również bardziej namacalne, bardziej dostępne wyobraźni („anschaulich”) i w tym sensie bardziej konkretne” (Lehmann 2002: 115). 46 „Gramatykalizacja jest procesem prowadzącym od leksemów do wykładników gramatycznych. Szereg procesów semantycznych, syntaktycznych i fonologicznych współdziała w gramatykalizacji znaczenia morfemoleksykalnego i mes ans whole constructions. A sign is grammaticalized to the extent that it is devoid of concret bierze udział w obowiązkowych regułach gramatycznych” (Lehmann 2002: vii). „Gramatykalizacja jest procesem stopniowej zmiany, a jej produkt może mieć różne stopnie gramatyczności” (t. p.: 11). 47 Por. : „Gramatykalizacja jest wektorem, którego zmiennymi jest sześć wielkości, które nazywaliśmy tutaj parametrami” (Lehmann 2002: 145).