„Dėka“ dabartinėje lietuvių kalboje

Straipsniai / Articles 89 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunki badań naukowych: morfoskładnia, typologia, walencja, semantyka. DZIĘKI WE WSPÓŁCZESNYM JĘZYKU LITEWSKIM Dėka in Contemporary Lithuanian Language ADNOTACJA Przedmiotem tego artykułu jest dėka używane rzeczownikowo i przyimkowo. Na podstawie materiału z Korpusu współczesnego języka litewskiego (DLKT) omówiono skład leksykalny i semantykę dėka oraz jego konstrukcji z dopełniaczem. Dopełnienie dėka stanowią rzeczowniki konkretne i abstrakcyjne lub zastępujące je zaimki. Oprócz znaczenia przyczynowego konstrukcje z przyimkiem dėka wyrażają także inne czyste lub synkretyczne znaczenia okolicznikowe albo dopełnieniowe. Uwzględniając tendencje użycia, istnieją podstawy, by na nowo ocenić konstrukcje z dėka; rozszerzyć i doprecyzować normę językową. Słowa kluczowe: rzeczownik dėka, przyimek dėka, znaczenia konstrukcji z dėka, aspekt normy językowej. ADNOTACJA Przedmiotem artykułu jest użycie dėka jako rzeczownika lub przyimka. Na podstawie materiału z Korpusu współczesnego języka litewskiego (CCLL) w artykule omówiono dėka oraz skład leksykalny i semantykę jego konstrukcji z dopełniaczem. Dopełnieniem dėka są rzeczowniki konkretne i abstrakcyjne lub zastępujące je zaimki. Oprócz znaczenia przyczynowego konstrukcje z przyimkiem dėka wyrażają także inne czyste lub synkretyczne znaczenia okoliczników lub dopełnienia. Biorąc pod uwagę tendencje użycia, istnieją podstawy, aby spojrzeć na konstrukcje z dėka w nowym świetle; rozszerzyć i zrewidować normę językową. SŁOWA KLUCZOWE: rzeczownik dėka, przyimek dėka, znaczenia konstrukcji z dėka, aspekt normy językowej. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 90 Acta Linguistica Lithuanica LXXV 1. DEFINICJA DĖKA W SŁOWNIKACH W Wielkim słowniku języka litewskiego (LKŽe)1 dėka podawane jest jako rzeczownik rodzaju żeńskiego, używany w dwóch znaczeniach: (1) ‘podziękowanie2, dziękowanie’ (zob. zdanie 1) oraz (2) ‘łaska’3 (zwykle używany jako postpozycja do oznaczania przyczyny) (zob. zdania 2–3). Podobnie dėka opisuje się w Słowniku współczesnego języka litewskiego (DLKŽe). Tutaj reiškimas, padėkojimas’. Bendrinės lietuvių kalbos žodyne (BŽe) daiktavardžio dėznaczenie (1) rzeczownika dėka wiąże się z podziękowaniem ‘wdzięczności ka nėra. Podawana jest definicja dėka jako postpozycji4, która „jest używana do me matyti, kad dabartinėje kalboje dėka vartojamas tik kaip monosemantiškas wyrażania przyczyny sprzyjającego działania lub sprzyjającego stanu”5. pagal Dabartinės lietuvių kalbos tekstyno (toliau DLKT), sudaryto Kauno VDU Opierając się na BŽe, galėtupolinksnis. Czy naprawdę? Na to i inne pytania w artykule postanowiono odpowiedzieć w Centrum Lingwistyki Komputerowej, materiał (szerzej zob. rozdział 4). (1) Palikčiau nors dėkos žodžius P.Vaič. (2) Ne tavo dėk taip atsitiko Š. (3) Turiu, bet ne iš tavo dėks Gs. Dėka jest abstraktem czasownika (pa-)dėkoti ‘(pa-)wyrazić wdzięczność, podziękować’, utworzonym za pomocą końcówki -a (np. : Dziękuję ci za list / za pomoc / że pomogłeś; por. Dla Ciebie moje serdeczne podziękowanie za list i pomoc). Czasownik dėkoti „oznacza relację między podmiotem a adresatem wyrażonym w celowniku. Konstrukcja przyimkowa oznacza podstawę tej relacji” (Ambrazas, red., 2006: 1 Drugie wydanie 2. tomu (C–F) Słownika języka litewskiego ukazało się w 1969 roku w Wilnie. Jego redaktorem naczelnym był Jonas Kruopas. 2 Według LKŽe podziękowanie ‘okazanie poczucia wdzięczności za wyświadczone dobro (wyróżnienie moje. – L. V.-S.), podziękowanie’, np. Na podziękowanie pani nic nie odpowiada I. Simon. 3 Por. znaczenie malonė podawane w LKŽe ‘dobroć, życzliwość; okazywana przychylność’ (np. : Tada [pervargę] paleidome irklus ir atsidavėme bangų malonei (nesipriešinome joms) J.Balč. ; Labai linksmi važiuojat, tik nežinot, kokioj malonėj užlaikys (gerai ar prastai priims, laikys) Ukm.) odcień – ‘pomyślna okoliczność, szczęście, dobrze’, np. : Da malónė, kad ana (karvė) nespira Dov. ; Tai visa malónė, kad aš tą pašiūrę pastačiau Skr.». Według DLKŽe rzeczownik malonė jest używany w znaczeniach: (1) ‘życzliwość, miłosierne zachowanie; okazywana przychylność’ oraz (2) ‘dar, dobrodziejstwo udzielone z przychylności’. 4 Por. por. przyimek dank, używany z dopełniaczem i celownikiem, w znaczeniu „aufgrund, infolge, durch”, tj. „na podstawie, wskutek, przez”, np. „dzięki przypadkowi / przypadkowi wykryto czyn; wygrał wyścig dzięki swojemu wielkiemu doświadczeniu; (ironicznie) z powodu jego niepunktualności nie zdążyliśmy już na pociąg. W XIX wieku powstało z wyrażenia »Dank sei […]«” (cytowane za http://www.duden.de/rechtschreibung-/dank). 5 Dėka definiuje również Elena Valiulytė w Lietuvių kalbos gramatika (Ulvydas, red., 1971: 590). Artykuły / Articles 91 Dėka dabartinėje lietuvių kalboje 598) – motyw6, z czym należy zgodzić się z Eleną Valiulytė (Ulvydas, red., 1971: 646–647), „ściśle spleciona z przyczyną“7. 2. PRIELINKSNIS8 DĖKA GRAMATIKOS DARBUOSE E. Valiulytė, omawiając przyimki w gramatyce współczesnego języka litewskiego (Ambrazas, red., 2006: 441), stwierdza, że wtórny przyimek9 dėka oznacza. – L. V.-S.). Nieco dalej, analizując mas „teigiamo veiksmo, būsenos ar minties pagrindas, priežastis“ (išskirta maczasownikowe wyrażenia znaczenia przyczyny, oznacza osobę lub jej pozytywną cechę junginius, ji rašo, kad „daiktavardžio kilmininkas joje [konstrukcijoje su dėka] (wyróżnienie moje. – L. V.-S.)“ (Ambrazas, red., 2006: 546; podobny pogląd zob. także Valiulytė 1986: 140; 1998: 396), np.: (5) Dzięki determinacji zło zostaje pokonane. (cytowane za Ambrazas, (4) Ligonis pasveiko gydytojų dėka. (cituojama pagal Ambrazas, red., 2006: 546) red., 2006: 546) (6) Osiągnął tak wiele dzięki swoim zdolnościom. (cytowane za Ambrazas, red., 2006: 441) 6 Z punktu widzenia teorii walencji przyimek už z biernikiem odpowiada funkcji motywowania – motywu [M], właściwej rzeczom i zjawiskom, które są postrzegane jako podstawa działania lub stanu (Sližienė 1994: 22). 7 E. Valiulytė pisze: „przyimek už z biernikiem jest używany […] do określania odpłaty, z którą często ściśle spleciona jest przyczyna […], np. “: I za niego, za kroplę rosy dziękuję nieznanemu żołnierzowi, za ciszę letnich nocy, pragnienie dobrych uczynków“ . […] Przyimek už semantycznie zbliża się do przyimka dėl wtedy, gdy są używane do wyrażania relacji przyczynowych” (Ulvydas, red., 1971: 646–647). 8 W artykule termin przyimek jest używany w szerokim znaczeniu. Uwzględnia się również to, że dėka z dopełniaczem jest używany zarówno jako przyimek, jak i jako postpozycja. Z punktu widzenia kultury języka użycie dėka jako przyimka ocenia się jako poboczny (częściowy) wariant normy (Šukys in Miliūnaitė, sud., 2003: 34). „Przyimki nie mają samodzielnego znaczenia leksykalnego. Ich znaczenie ujawnia się tylko w połączeniach wyrazowych, w których są używane. Ten sam przyimek w różnych leksykalno-syntaktycznych kontekstach może być używany do wyrażania innych relacji, por. połączenia wyrazowe: wybiec z lasu (znaczenie relacji przestrzennych), wybiec z rana (znaczenie relacji czasowych), wybiec ze strachu (znaczenie relacji przyczynowych)” (Valiulytė in Ulvydas, Plg.: „Prielinksnis – tarnybinė kalbos dalis, kuriai priklausantys žodžiai junginyje su red., 1971: 577). za pomocą przypadków zależnych rzeczowników lub wyrazów pełniących ich funkcje wyraża różne relacje syntaktyczne z innymi samodzielnymi wyrazami połączenia wyrazowego lub zdania. „Nie pełni samodzielnej funkcji składniowej, jest nieodmienny” (Gaivenis, Keinys 1990: 158–159). 9 „Przyimkami wtórnymi (nowotworzonymi) nazywa się przyimki, które mogą być łączone z wyrazami należącymi do innych części mowy, głównie z przysłówkami” (Valiulytė in Ambrazas, red., 2006: 438). Por.: „Przyimkami nowotworzonymi nazywa się takie przyimki, które zachowały wyraźne związki etymologiczne su tais savarankiškais žodžiais, iš kurių jie kilę“ (Valiulytė in Ulvydas, red., 1971: 580). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 92 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Jonas Šukys (1998: 545) uważa, że jednoznaczny – wyrażający swoistą przyczynę10 – dzięki „z dopełniaczem wskazuje przyczynę pomyślnego zakończenia działania lub stanu sprzyjającego działającemu, dokładniej – osobę, dzięki której staraniom, palanki veiksmo baigtis ar būsena atsiranda (išskirta mano. – L. V.-S.), pvz.: Drautrosce, zasłudze uratowałem się”11. Twierdzi on, że „sprawcą, przyczyną stanu sprzyjającego jest osoba”, i proponuje (tamże: 546; por. Šukys in Miliūnaitė, sud., 2003: 35) oszczędniej stosować takie zdania, „w których w konstrukcji z dzięki sprawcą stanu jest jakieś zjawisko lub rzecz”: takich „konstrukcji z dzięki lepiej nie używać, […] ponieważ dziękuje się zwykle tylko osobie12 (wyróżnienie moje. – L. V.-S.)13” (por. dalej). Uwzględniając fakt, że konstrukcje z dzięki, gdy działanie lub stan powoduje nie osoba, lecz jakaś rzecz czy zjawisko, są w języku „stosunkowo kad griežtai taisyti jas netikslinga, pvz.: Gal dar kokio stebuklo dėka išplauks ir częste”, J. Šukys (tamże: 547) uważa, nasz Juliusz; Tylko dzięki gramatyce możemy „dėka vartojimo sfera vis labiau plečiama“ ir jis sakomas „ir su kitokiais, papraswyrażać myśli za pomocą języka. To, że przyimek tai z rzeczownikami abstrakcyjnymi, wcześniej w swoich pracach zauważyła również E. Valiulytė (1986: 141; 1998: 397), np. Rękopis dzięki szczęśliwemu przypadkowi nie zaginął; Wyrównania i doprecyzowania gramatyki trzech tomów dokonywane są właśnie dzięki tym monografiom. Ona (Valiulytė 1986: 141) mówi: „chociaż wypowiedzi te są znacznie oddalone od podstawowych przypadków użycia wspomnianej konstrukcji [tj. tych, w których konstrukcje tworzone są z rzeczownikami oznaczającymi osoby], jednak łączy je to, że również pomagają wyrazić podstawę pozytywnej, twierdzącej informacji, dlatego mogą być uzasadnione”. J. Šukys (1998: 547), wyrażając obawę, „że takie konstrukcje z dėka nie wyparłyby żywszych i właściwszych sposobów wyrażania”, mówi, że „częściej należałoby dawać pierwszeństwo instrumentalowi środka (tu warto nawet poprawić) [podobny pogląd zob. Miliūnaitė, red., 2003: 35] [zob. zdania 7–8], instrumentalowi sposobu [zob. 9–10 11 Por. Pogląd Šukysa w jego książce z 10 Panašią nuomonę dar žr. Girdenienė (2005: 96). 1978 roku Prielinksnių vartojimas (1978: 129): „Jedynie postpozycja dėka oznacza przyczynę. Wskazuje ona przyczynę pomyślnego zakończenia działania lub stanu sprzyjającego działającej osobie. Np. : Dzięki bohaterskiej […] pracy pierwszy plan pięcioletni został zrealizowany przed terminem.” 12 Por. Opinię V. Labutisa (1998: 294): „Przyimkiem dėka wyraża się taką przyczynę, która wiąże się z podziękowaniem – nadaje się on zatem wówczas, gdy osoba robi coś dla dobra cechy orzeczonej w zdaniu”. 13 Z punktu widzenia norm językowych J. Šukys (Miliūnaitė, red., 2003: 35) konstrukcję ko dėka, gdy przyczynę wywołuje jakieś zjawisko lub rzecz, a nie osoba, ocenia jako niewskazaną (vngt.). To „wskazuje, że oceniane zjawisko nie jest usankcjonowane jako norma języka ogólnego: należy go perspektyvos arba dar nenorminis, nepakankamai ištirtas ir pan.“ (Miliūnaitė, sud., 2003: 9). unikać jako już nienormatywnego i niemającego Por. Kniūkšta, red., 2000: 75: „dėka – nie używać do określania przyczyny i sposobu działania: Dzięki wielkim wysiłkom (Wielkimi wysiłkami; Bardzo się starając) ukończyliśmy pracę na czas”. Artykuły / Articles 93 Dėka dabartinėje lietuvių kalboje zdania] [odmienną jego opinię zob. Miliūnaitė, red., 2003: 3514], narzędnik przyczyny [zob. zdania 11–12], konstrukcji z przyimkiem dėl oznaczającej przyczynę [zob. zdania 13–14], przysłówkowi sposobu lub konstrukcji z przyimkiem per oznaczającej przyczynę [zob. zdania 15–16], nieosobowym formom czasownika […] [zob. zdania 17–18], a gdy żadnego z tych sposobów wyrażenia nie można wybrać, czasami celowe jest przekształcenie zdania [zob. zdania 19–21]”. (7) Człowiek wykonywał wszystkie prace dzięki mięśniom (– mięśniami). (cytowane za Šukys 1998: 547) (8) Czy można wpływać na zachowanie dzięki lekom i hormonom (– lekami i hormonami). (cytowane za Šukys 1998: 547) (9) Dzięki pięknemu wyglądowi i szczupłej sylwetce (por. pięknym wyglądem i szczupłą sylwetką) oczarował wszystkich. (cytowane za Šukys 1998: 547) słabsi uczniowie mogą (10) Savarankiško darbo dėka (plg. Savarankišku darbu, dirbdami savarankiškai) ir silstać się prymusami. (cytowane za Šukys 1998: 547) (11) Budynki zostały uratowane tylko dzięki wielkim wysiłkom (por. wielkimi wysiłkami, poprzez wielkie wysiłki). (cytowane za Šukys 1998: 547) (12) Dzięki jego trosce (– troską / opieką) założono szkołę. (cytowane za Šukys 1998: 547) (13) Dzięki długiej szyi i nogom (Z powodu długiej szyi i nóg; Mając długą szyję i długie nogi) żyrafa jest najwyższym ssakiem. (cytowane za Šukys 1998: 547) (14) Dzięki tym środkom (por. Z powodu tych środków; Po podjęciu tych środków/kiedy podjęto te środki) liczba wypadków zmalała. (cytowane za Šukys 1998: 547) (15) Dzięki przypadkowi (por. Przypadkowo, przez przypadek) pozostałem nietknięty. (cytowane za Šukys 1998: 547) (16) Dzięki znajomościom (por. Dzięki znajomościom) dostał posadę na ciepłej posadce. (cytowane za Šukys 1998: 547) (17) Dzięki innowacjom (por. Po zastosowaniu innowacji) już osiągnęliśmy zysk. (cytowane za Šukys 1998: 547) (18) Dzięki współpracy (por. Współpracując) pokonaliśmy wiele trudności. (cytowane za Šukys 1998: 547) (19) Śnieg utrzymywał się dzięki mrozowi (por. Mróz utrzymał śnieg). (cytowane za Šukys 1998: 547) (20) Świat rozjaśnił się dzięki waszej urodzie (por. od waszej urody; Wasza uroda rozświetliła świat). (cytowane za Šukys 1998: 547) (21) Wyzdrowiał dzięki dobremu leczeniu (por. W wyzdrowieniu pomogło mu dobre leczenie). (cytowane za Šukys 1998: 547) 14 Z punktu widzenia normy J. Šukys (Miliūnaitė, red., 2003; 35) konstrukcję ko dėka służącą do wyrażania sposobu (podobnie jak środka) ocenia jako niezalecaną (ntk.). Oznacza to „że oceniane zjawisko jest błędem językowym i jest niezalecane (nieużywane) w języku ogólnym” (Miliūnaitė, red., 2003: 9). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 94 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Z tego, co krótko powiedziano, wynika, że konstrukcja przyimka dėka z dopełniaczem wyraża przyczynę działania ocenianego pozytywnie lub sprzyjającego stanu; zależny człon przy dėka zazwyczaj oznacza osobę. Powstaje wątpliwość, czy dėka nadaje się do użycia z wyrazami oznaczającymi przedmioty nieożywione (konkretne i abstrakcyjne). Na podstawie su priemonės, būdo, priežasties įnagininku ar kitomis priežastį reiškiančiomis proponowanych poprawek możemy sądzić, że przyimek dėka „konkuruje” z konstrukcjami. 3. UOGÓLNIONA (ABSTRAKCYJNA) PRZYCZYNA: POZYTYWNA vs. NEGATYWNA (DZIĘKI vs. PRZEZ) Pod względem semantycznym przyimek dėka ma opozycję w postaci przyimka przyczynowego per, który „jest używany do wyrażania przyczyny niepożądanego, negatywnego lub niemożliwego działania15” (Valiulytė in Ulvydas, red., 1971: 631; Valiulytė in Ambrazas, red., 2006: 451; Valiulytė 1998: 397). Przyimek per wyrażający przyczynę z biernikiem „we wszystkich przypadkach może zostać zastąpiony przez dėl16+dopełniacz17” (Valiulytė in Ambrazas, red., 2006: 545). Przyimek per rządzi „biernikiem, z którym występują rzeczowniki abstrakcyjne o negatywnym znaczeniu (pametė per neatsargumą, skubėjimą, apsirikimą), rzadziej konkretne rzeczowniki o neutralnym znaczeniu (wyróżnienie moje. – L. V.-S.) (nukentėjo per draugus)” (Valiulytė in Ambrazas, red., 2006: 546; zob. także Valiulytė 1986: 138 i n.; 1998: 399; por. Šukys 1998: 457). Np.: (22) Tak się stało przez nieporozumienie. (cytowane za: Šukys 1998: 457) (23) Przez słodycz dziedzica zapomniała, że przyrzekła, iż póki żyje – nogi tam nie postawi. (cytowane za: Šukys 1998: 457) (24) Przez muchy tutaj nie zaśniesz. (cytowane za: Šukys 1998: 457) (25) Przez tę zimną, bolesną rosę czyż ogień nie zgasł? (cytowane za: Šukys 1998: 457) (26) Przez nią nie mam już tam życia. (cytowane za: Šukys 1998: 457) 15 Por. używane w gwarach za z dopełniaczem, „oznaczające przyczynę utrudniającą, przeszkodę” (Valiulytė in Ulvydas, red., 1971: 646). 16 „Przysłówki przyimkowe dėl, dėlei są używane do wyrażania przyczyny działania (a także stanu, cechy czynnościowej)” (Valiulytė in Ulvydas, red., 1971: 590), celu, ustępstwa, przedmiotu myśli lub mowy, do wzmacniania znaczenia innego słowa, np. : Dėl gerumo jis geras (gerumo jis geras) (Valiulytė in Ambrazas, red., 2006: 441). 17 Por.: „Przyimek wyrażający przyczynę per nierzadko może być zastępowany przyimkiem dėl. […] Jednak przyimek per silniej podkreśla negatywną ocenę” (Šukys 1998: 457). Artykuły / Articles 95 Dėka dabartinėje lietuvių kalboje J. Šukys (1998: 457) również zauważa, że „tylko bardzo rzadko konstrukcja z per wyraża przyczynę działania ocenianego neutralnie lub nawet pozytywnie, lecz yra ir būdo reikšmės atspalvis“ (plg., pavyzdžiui, 15–16 sakinius ir siūlomus jų tutaj najczęściej poprawki, w których konstrukcja z dėka również ma odcień (27) Vienas iš audringiausių vandenynų per atsitiktinumą gavo Ramiojo vandenyno varsposobu), por.: dą. (cytowane za Šukys 1998: 457) (28) Per stebuklą išsigelbėjau. (cytowane za Šukys 1998: 457) (29) Per tave atgyja visas senas namas. (cytowane według Šukys 1998: 457) W odróżnieniu od zdań 27–29 z per, dėka przyczyny nie należy używać, t. y. jest uznawane za błąd językowy, gdy mowa o złym wyniku lub niekorzystnym stanie, gdy wskazuje się podstawę (przyczynę) negatywnej informacji (Šukys in Miliūnaitė, red., 2003: 34; zob. także Valiulytė 1998: 397). To, jak mówi E. Valiulytė (1986: 141), „nie jest zgodne ze znaczeniem samego słowa dėka”. Ale jeśli dėka, zgodnie z BŽe, jest używane jako postpozycja (a zatem uległo desemantyzacji), czy koniecznie musi pasować (zob. dalej)? Porównajmy: (30) Tavo dėka (= Per tave) esu nelaiminga. (cytowane według Miliūnaitė, red., 2003: 35) (31) Rūkymo dėka (= Rūkydami) jaunuoliai gadina sau sveikatą. (cytowane według Miliūnaitė, red., 2003: 35) Konstrukcje przyczynowe z przyimkami per, dėka mogą być synonimiczne z konstrukcjami dėl, za pomocą których wyraża się przyczynę uogólnioną, t. y. logiczną podstawę myśli i wniosków (Valiulytė 1986: 139; 1998: 399). Zakres użycia przyimka dėl w odniesieniu do rzeczownika zależnego jest (niemal) nieograniczony: tworzy on konstrukcje z rzeczownikami abstrakcyjnymi i konkretnymi, oznaczającymi osoby lub rzeczy (Valiulytė 1998: 386; por. 1986: 136). Pod względem semantycznym konstrukcje z dėl obejmują (całkowicie lub częściowo) konstrukcje z dėka i per, mające węższe, wyspecjalizowane znaczenia, tj. takie, w których wyraża się przyczynę pozytywnego wzgl. negatywnego skutku (Valiulytė 1998: 376) (por. zdania 32–35). Jak mówi Valiulytė (1998: 403–404; por. Valiulytė 1986: 150–151), konstrukcje z dėl mają uogólnione znaczenie przyczyny, „semantycznie [ich] relacja do konstrukcji z wszystkimi innymi przyimkami przyczynowymi jest jednakowa jedynie w różnym stopniu. […] Zakresy semantyczne konstrukcji z perGal i Kilmdėka są niemal całkowicie zawarte w polu semantycznym konstrukcji z džiais tariant, konstrukcijoms dėlKilm yra sinonimiškos konstrukcijos perGal, dėl, natomiast zakresy innych konstrukcji – tylko częściowo. Innymi słowy, Kilmdėka.” (32) Anė musiała wyjść do ludzi, i to tylko dzięki bratowej (/przez bratową). (cytowane za Valiulytė 1998: 400) LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXV (33) To ty, Algiuk, przez te tratwy (/z powodu tratw) spóźniłeś się także do szkoły? (cytowane za Valiulytė 1998: 400) (34) A teraz przez wasze skąpstwo (/z powodu waszego skąpstwa) nie mam nawet kęsa. (cytowane za Valiulytė 1998: 400) (35) Dzięki temu postanowieniu (por. z powodu postanowienia) zło zostaje pokonane, zwyciężają dobro i prawda. (cytowane za Valiulytė 1998: 396) E. Valiulytė (1998: 338; plg. 1986: 150–151) skiria apibendrintos priežassemantyczny (hierarchicznie zorganizowany opozycji) system form wyrażania przyczyny, w którym opozycje niższego szczebla wchodzą w skład opozycji wyższego szczebla; jest ona widoczna Na schemacie 1. Uogólniona (abstrakcyjna) przyczyna Nieoznaczona Modalna zPowoduPochodzenia Twierdząca Przecząca Motyw PochodzenieDzięki przezMoże zaMoże SCHEMAT 1. System uogólnionej przyczyny Każda grupa semantyczna uogólnionej przyczyny ma swój typowy sposób wyrażania. Z przykładów wynikało, że czasami to samo znaczenie można wyrazić synonimicznie, tzn. granice między sposobami wyrażania poszczególnych semantycznych grup uogólnionej przyczyny mogą się nakładać. Wówczas do wyrażenia tej samej wartości znaczeniowej używanych jest naprzemiennie kilka wyrażeń morfosyntaktycznych: Instr / dėka (por. zdania 11–12); dėl / dėka (por. zdania 13–14, 35); per / dėka (zob. zdania 15–16, 27–29), per / dėl (por. zdania 32–34). Pod względem żywotności zależny człon wymienionych przyimków przyczyny, oznaczany dopełniaczem lub biernikiem, przedstawia się następująco: perAcc: dėlGen: gyvas (asmuo / gyvūnas) > negyvas (konkretus / abstraktus) daiktas; żywy (osoba / zwierzę) > nieżywy (konkretny / abstrakcyjny) przedmiot; Gendėka: żywy (osoba / zwierzę) > ?nieżywy (konkretny / abstrakcyjny) przedmiot. Biorąc pod uwagę, że w BŽe dėka definiowane jest jako postpozycja (w szerokim znaczeniu przyimek18), oraz zdania 36–39, w których dziękujemy i 18 Zob. przypis 8. Artykuły / Articles 97 Dėka dabartinėje lietuvių kalboje negyviems (konkretiems ir abstraktiems) daiktams, yra pagrindo plėsti ir priejesteśmy wdzięczni, a także dopuszczalne użycie członu zależnego przyczyny dėka – ograniczyć na podstawie „dziękowania osobie”19. (36) Czekałem na okazję, by spotkać się z wami, przez całe dotychczasowe świadome życie i wreszcie uśmiecha się do mnie szczęście. Za to dziękuję przypadkowi, dzięki Kazlėko paskaitų, pasireiškia būtinybė, arba lemtis. DLKT któremu, jak wiecie, od marksisty (37) Zatem nuda staje się motorem mojej kreatywności. Właśnie za to jestem wdzięczna swojej nudzie. DLKT (38) Wracając do sauny, Salomija za każdym razem głośno dziękuje ptakom puszczy, drzewom i duchowi puszczy. XXII W wieczór wigilijny Salomija wbija koniec pnia małej choinki do garnka z ziemią, a do gałęzi przypina kilka świec. DLKT (39) Twierdzi, że „Peru” pochodzi od słowa „Pirua”. W języku keczua oznacza to „dużą kolbę kukurydzy”. Inni sądzą, że za swoją nazwę Peru powinno być wdzięczne niewielkiej rzece Viru, ponieważ upeliui šalies šiaurėje. Savaip teisūs ir vieni, ir kiti. Peru save laiko kukurūzų tėvyne, właśnie stąd przywieziono kukurydzę. DLKT Na przykład, biorąc pod uwagę to, że Be jau minėtų, šiame straipsnyje ieškoma atsakymo ir į kitus klausimus. Pakonstrukcje z per, oprócz typowego dla nich znaczenia przyczyny negatywnej, nadają się również do wyrażania przyczyny pozytywnego lub neutralnego skutku, dlaczego poprawia się dėka, gdy za jego pomocą wyraża się przyczynę działania ocenianego negatywnie lub neutralnie bądź niekorzystnego stanu. Najwyraźniej na tej samej podstawie semantyki leksykalnej wyrazu dėka: zazwyczaj dziękujemy tylko za coś dobrego (zob. przypis 1). Z przykładu: Poszedłem, a tutaj funkcjonariusz, usłyszawszy, czego chcę, bardzo się zdziwił i opowiedział o sytuacji, która już od wielu lat ma miejsce na Litwie, oraz poradził, żeby jak najszybciej iść do banku. Tutaj okazało się, że konto zostało opróżnione. To wielka lekcja życia, za którą jestem bardzo wdzięczna tym dżentelmenom20; widać, że mamy podstawy, by dziękować, i jesteśmy (możemy być) wdzięczni również za skutki negatywnego działania lub niekorzystnego stanu. Patrząc na proponowane poprawki w zdaniach 7–15, staje się jasne również to, że w użyciu dėka nie trukcijų reikšmės (gali būti) pateisinamos? Pavyzdžiui, Vidas Valskys (2013: jest monosemantyczne. Ar / kurios kitos dėka kons175), po zbadaniu współczesnego użycia dėka, stwierdza, że „znaczenia sposobu (zarazem środka) i przyczyny nierzadko się splatają, np. : Dzięki dowcipowi J. Loewego (jak? dlaczego?) chłopiec, który stał się sławny, stał się internetową sensacją; […] Dzięki tej membranie krem nie ma bezpośredniego kontaktu ze środowiskiem zewnętrznym (podczas dotykania rękami nie przedostają się różne mikroorganizmy)”, i z punktu widzenia normy proponuje unikać używania dėka w wyrażaniu przyczyny wywołanej przez coś nieożywionego (konkretnego, abstrakcyjnego), 19 Zob. także przypis 7. 20 Źródło: http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/m-a-pavilioniene-prabilo-kaip-ja-apgavosukciai-dekoju-siems-dzentelmenams.d?id=70512580. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Zesłaniec może śledzić, gdzie są jego ludzie. Trzeba się ich jakoś pozbyć. Może ten stuknięty jastrząb mógłby zwabić ich gdzieś w głąb wsi? W DLKT znaleziono w tym (70) Užstalėje, jusdamas kaip širdį maloniai šildo vokelis su honoraru, o gomurį – vėl atświecie lekkie czerwone wino. Prawdopodobnie dzięki temu winu (dlaczego? jak?) nagle odkrył, że litewski pisarz w gruncie rzeczy przez cały czas był pieskiem pragnącym służyć. DLKT (71) – Mimo to jest gotów natychmiast udzielić ci niemałego kredytu – Hela obserwowała jego reakcję. – To znaczy, że dzięki testamentowi Margi (dlaczego? jak? por. na podstawie testamentu) odzyskasz ziemie i będziesz mógł dodatkowo inwestować. Jeśli zechcesz, będziesz mógł nieźle się urządzić. Kurt wydawał się zamyślony. – On potrzebuje pieniędzy. DLKT (72) Na przykład odnogi jelenich poroży wskazują na wiek tego zwierzęcia, a na podstawie kształtu i koloru liści można wnioskować o jego toksycznych i leczniczych właściwościach. Dzięki takim znakom (dlaczego? jak?) łatwiej poznać przyrodę. Nie ma góry, gwiazdy ani stworzenia, które mogłyby ukryć przed człowiekiem swoje znamiona, ukazujące ich „tajemną istotę”. DLKT (73) To – wspaniałe. Tak wspaniałe wyniki osiągnięto dzięki gos, nuoširdaus namiškių ir apylinkės gydytojos rūpesčio ligoniu dėka (kodėl? skutecznemu leczeniu i doskonałej opiece?). Obecnie jego stan zdrowia monitorują hematolodzy, ponieważ choroba jest przewlekła i wymaga stałej opieki. Najważniejsze, że człowiek czuje się dobrze. DLKT (74) „Vandenis”, należący do UAB „Grožis”, zatonął w pobliżu przylądka Ventė, samowolnie przewożąc pasażerów i naruszając zasady żeglugi. Tylko dzięki przypadkowi (dlaczego? jak? por. przypadkowo; przez przypadek; z powodu przypadku) uniknięto ofiar w ludziach. DLKT (75) Ponieważ naród nie uprawia sportu, nie docenia kultury fizycznej, dlatego wschodzą tylko małe gwiazdeczki. Pojedyncze osoby idą naprzód tylko dzięki wielkiemu pragnieniu i talentowi (dlaczego? w jakich warunkach?)… A boli brak etyki sportowców. Mówię zarówno o stroju, jak i o zachowaniu podczas odgrywania hymnu państwowego i oddawania czci przeciwnikom. DLKT (76) Trzeba podziękować tym ludziom, którzy pracowali nad taką ustawą. Dlatego że w medycynie zdarza się, iż dzięki wielkim wysiłkom, powiedzmy, chirurgów albo położników (dlaczego? jak? w jakich warunkach?) można uratować życie. Czasami to życie długo istnieje jako życie, jako żywot, czasami bywa bez nóg, wtedy jest inwalidą. DLKT (77) Jednak teraz chodzi w wyjątkowo krótkich spódniczkach i nosi buty na pięciocalowych obcasach. 5. miejsce (120 cm). W dzisiejszych czasach dzięki długim nogom (dlaczego? jak? w jakich warunkach?) można zrobić nie tylko wspaniałą karierę, lecz także zdobyć serce księcia. Udało się to mało znanej norweskiej modelce Evie SASUM. DLKT (78) Doświadczenie w kierowaniu dużymi zespołami lub prowadzeniu badań naukowych. Szczególne umiejętności zdobyte dzięki długotrwałej działalności zawodowej (dlaczego? kiedy? por. w trakcie długotrwałej działalności zawodowej), pozwalające wykonywać unikatowe prace. DLKT (79) Tzn. zabawki mają stać się symbolami tych przedmiotów. W tym zupełnie nie jest ważne podobieństwo zabawki do przedmiotu, który ona oznacza, lecz ważna jest jej funkcja, możliwość dzięki niej [zabawce] (czym? ; por. Straipsniai / Articles 105 Dėka dabartinėje lietuvių kalboje zabawka) wykonujący przedstawiający gest. Tylko w ten sposób, zdaniem Wygotskiego, można wyjaśnić symboliczną zabawę dzieci. Pęczek szmat lub drewniany patyczek. DLKT (80) * Opiera się na teoriach, które mogłyby wyjaśnić dane badawcze; * przedstawienie i analiza danych badawczych; * wyniki oraz teoria formułowana dzięki nim (jak? por. na ich podstawie; według nich; opierając się na nich); * ocena, dyskusje na temat wyników; * iš linės problemos išplaukiančios išvados. DLKT moks- (81) Porozumienia osiągnięte dzięki procedurze określonej w punkcie 1 (jak? por. na podstawie określonej procedury; zgodnie z określoną procedurą) muszą zostać ratyfikowane lub zatwierdzone zgodnie z procedurą obowiązującą w Państwach będących Stronami niniejszego Traktatu. DLKT (82) Metodologia związana z metodami i techniką badań. W niniejszej pracy metodologię badań edukologicznych wyjaśniamy jako pewną teorię poznania, dzięki której [dzięki pewnej teorii poznania] (jak? por. na podstawie której) ujawniamy sposób i zasady myślenia naukowego. Innymi słowy – jest to zbiór sposobów i zasad pomagających dobrze wykonać określoną pracę. DLKT (83) Wiara – to osobiste poznanie Boga, które jest możliwe wyłącznie dzięki doświadczeniu (jak? por. poprzez doświadczenie). DLKT (84) Zbierając dowody, styka się z wieloma niewinnymi podejrzanymi, sprawdza różne wersje, aż w końcu dzięki logicznym wnioskom lub intuicji (jak?) ujawnia prawdziwego przestępcę. Podobnie jak w „wielkiej literaturze”, w powieści detektywistycznej bada się podtekst wydarzeń. DLKT (85) W czasie rewolucji 1905 roku ponownie, podobnie jak pod koniec XIX i na początku XX wieku, twierdzi się, że dzięki założeniu szkoły wyższej w Wilnie (na jakich warunkach?) zgromadziłyby się tutaj niemałe siły litewskiej młodzieży, a to powiększyłoby szeregi litewskiej inteligencji, ponieważ ci, którzy kończą naukę za granicą, często… DLKT (86) A zatem również nie zatrzymał gwałtownego potoku brudu i ohydy, jednak zrobił wszystko, co mógł. Dzięki jego wysiłkom (por. chociaż się starał / zrobił wszystko, co mógł) Ziemia nie stała się ani trochę lepsza, a teraz nadszedł czas, by przysłużyć się dobru rodzimej Planety Obiecanej. Zastosowana w zdaniu 86, w odniesieniu do niekorzystnego stanu (nie stała się lepsza), atidžiai klausėsi piloto ir Makendriko pokalbio (dar plg., pavyzdžiui, sakinį (45))21. konstrukcja przyimkowa dėka wyrażająca przyzwolenie jest opozycyjna wobec możliwego użycia w zdaniu 87 przyimka per (lub dėl) z biernikiem dla wyrażenia przyczyny. W zdaniu 88 za pomocą synonimicznych przyimków per i dėka wyraża się przyczynę działania ocenianego pozytywnie (por. także zdania 27–29). Zgodnie z tą analogią użytkownik, jak się wydaje, wybiera dėka do oznaczania przyczyny w zdaniach 89–94, w których działanie lub stan wyrażony predykatem są oceniane neutralnie albo negatywnie. 21 To zdanie z pozytywnym predykatem pochodzi z DLKT: A zatem również nie zatrzymał gwałtownego potoku brudu i ohydy; nadszedł czas, by przysłużyć się dobru rodzimej Planety Obiecanej. srauto, tačiau padarė viską, ką galėjo. Jo pastangų dėka (kodėl?) Žemė tapo kiek gerėlesnė, o dabar Klien uważnie przysłuchiwał się rozmowie pilota i Makendrika. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXV Pavyzdžiui, 93 sakinyje vartojama jo [Hunto] dėka konstrukcija pasakoma neigiaprzyczynę ocenianego jako mai działania (zniknęło kilka gatunków mchów); tutaj, zgodnie z normą, dzięki przyczynie powinno być zastąpione przez konstrukcję z biernikiem. Jednakże istniejący kontekst pozwala interpretować tę konstrukcję z dėka, jeśli nie jako przyczynę pozytywnie ocenianego, to co najmniej neutralnie ocenianego skutku działania (por. chociaż dzięki Huntowi zniknęło kilka gatunków mchów, ale / jednak obecnie kolekcja Lena Ellisa jest jedną z najbogatszych na świecie). Tym samym neutralnie oceniany skutek przyczyny może stanowić podstawę użycia dėka również w zdaniu 94. Innymi słowy, tak jak za pomocą konstrukcji z biernikiem czasami wyraża się przyczynę neutralnie i pozytywnie ocenianego działania lub korzystnego stanu, tak konstrukcja z dėka wyraża przyczynę ocenianą neutralnie lub negatywnie. Konstrukcje z dėka mogą być dwojako rozumiane w zdaniach 95–96: to, czy za pomocą dėka z dopełniaczem wyraża się przyczynę pozytywnie czy negatywnie ocenianego działania lub (nie)korzystnego stanu, zależy od tego, z czyjego punktu widzenia dokonuje się oceny. Można sądzić, że w tych rzadkich przypadkach, gdy działanie lub stan mogą być oceniane neutralnie, wyrażanie uogólnionej przyczyny nakłada się na siebie, tzn. używane są konstrukcje z przyimkami dėka i per. (87) Dzięki jego staraniom (por. dėl jo pastangų; jego staraniami; przez niego) Ziemia nie stała się ani trochę lepsza. (88) Dlatego zostałem budowniczym zamków na lodzie! – Żądasz, żebym się obudził, jednak w rzeczywistości sam śpisz z otwartymi oczami i dzięki cudowi, to znaczy dzięki mnie omijasz wszystkie pułapki i doły – chytrze cieszył się Mag. – Wiedz, szczęście nie jest wieczne, w ciągu sekundy wieżowiec może się przewrócić. DLKT (89) Innymi słowy, jest całkowicie jasne, że tylko dzięki dwóm „chłopcom”, jeśli można tak powiedzieć – panu G. Vagnoriusowi i panu R. Survili (por. przez pana G. Vagnoriusa i pana R. Survilę) cały system na wsi został uruchomiony w celu zniszczenia go bez zastąpienia go czymkolwiek. DLKT (90) Nie musisz tego wiedzieć. Tylko nie na tym etapie. – Jasne. – Aleksas położył nóż i widelec. Właściwie niczego nie jadł. – Mój wujek był szpiegiem. Przez was (por. dzięki wam) już nie żyje. Za dużo się dowiedziałem, więc uśpiliście mnie i przywieźliście tutaj. aš? – Čia yra vienas iš mūsų mokymo centrų, – paaiškino. DLKT Przy okazji, a gdzie (91) pan Ž. Juršėnas i cała LDDP przestraszyli się, ponieważ chcą jak najdłużej utrzymać się przy „żłobie” władzy i ani jednym słowem nie wspominają, że dzięki nim (por. przez nich) Litwa dobiega końca sugriauti. Kazimieras Uoka pabrėžia, kad visi dori lietuviai turi reikalauti priešlaikinių Seimo rinkimų. DLKT (92) Czy teraz jego kolej, by rozwiązać tę szaradę? Wtedy zobaczymy, czy miałem rację, unieszkodliwiając gwizdek. Dlaczego ucichliście? – Myślę, Valentinai… Myślę, jak tave) būčiau apsijuokus tąsyk prieš garbingą kompaniją. Ačiū mamai. Ji išgelbėjo tradzięki tobie (por. przez prestiż artystki pogrzebowej… DLKT (93) Taiklia pavarde George’as Huntas Britanijoje taip uoliai „medžiojo“ samanas, kad jo dzięki niemu (por. przez niego), zapewne, wyginęło kilka ich gatunków. Ale właśnie dzięki Artykuły / Articles 107 Dėka dabartinėje lietuvių kalboje takim wysiłkom kolekcja Lena Ellisa jest obecnie jedną z najbogatszych na świecie. Wszystkie jej 780 000 okazów odciśnięto na dużych arkuszach grubego papieru. DLKT (94) A cóż dopiero powiedzieć o pieśniach ludowych! Znaki wsi Simaniškiai. Mój ojciec Jonas Černa (nawiasem mówiąc, stałem się Čarna dzięki proboszczowi z Rozalimas (por. per Rozalimo kleboną), który w księdze chrztów wpisał mnie z nieco zmienionym nazwiskiem) był znanym śpiewakiem nie tylko w całej wsi, lecz także daleko poza nią. Pieśń mi towarzyszyła. DLKT (95) Znalezienie niepodważalnych dowodów zbrodni zagrożonych karą śmierci zawsze było trudne, a dzięki nieuczciwym adwokatom (por. per nesąžiningus advokatus) winni często pozostawali bez kary – gdy Einsli po raz pierwszy o tym pomyślał, przyszła mu do głowy O. Dž. Sprawa Simpsona. DLKT (96) Uważnie słuchał kontrolera, więc zapewne zrozumiał, że problemy te były podnoszone już bardzo dawno i dzięki niektórym szanownym panom z naszej frakcji (por. przez niektórych szanownych panów z naszej frakcji) kwestia ta pozostawała nierozwiązana. Nasz komitet już wcześniej, w związku z tymi przestępstwami — nie boję się tego słowa — proponował odwołanie ze stanowiska byłego urbanisty… DLKT Z tego, co dotychczas powiedziano, wynika, że pod względem zależnego członu użycie konstrukcji z przyimkiem dėka nie jest leksykalnie ograniczone: konstrukcje tego przyimka występują zarówno z rzeczownikami oznaczającymi istoty żywe trakčius) daiktus žyminčiais daiktavardžiais ar juos nurodančiais įvardžiais (osoby, zwierzęta), jak i nieożywione (konkretne, abs- (podobnie jak z przyimkami per lub dėl oznaczającymi przyczynę). W przypadkach, gdy dopełnieniem dopełniacza po dėka jest jeden konkretny rzeczownik (mamos dėka; autopiloto dėka), konstrukcja przyimkowa nie zawsze musi być zastępowana konstrukcją z dėl oznaczającą przyczynę; ta ostatnia może sugerować znaczenie celu. Samo znaczenie przyczynowe konstrukcji z dėka o takim składzie leksykalnym wyjaśnia mė tiesiogiai darosi aiški iš pačios dėka konstrukcijos, kai su dėka eina abstraktūs daiktavardžiai (mamos triūso dėka; atsitiktinumo dėka; plg. dėl mamos triūso; się pośrednio z szerszego kontekstu albo ujawnia się w połączeniu wyrazowym (por. na przykład zdania 56–57, 63). Rzeczowniki oznaczające przyczynę (dėl atsitiktinumo) albo konkretne (żywe, nieożywione) rzeczy mają swoje wyrazy zależne (gero kaimyno dėka; jūsų duoto rakto dėka; apsukriosios Hrasės dėka; por. dėl konstrukcijoms. Kitaip sakant, remdamiesi E. Valiulytės (1998: 362–371) kaimyno gerumo dėka; Hrasės apsukrumo dėka). Te ostatnie konstrukcje z dėka są często synonimiczne z konstrukcjami z przyimkiem nuo oznaczającym przyczynę uogólnioną; również w przypadku dėka oznaczającego przyczynę uogólnioną możemy mówić o rozróżnieniu przyczyny bezpośredniej i pośredniej. Oprócz swojego typowego znaczenia przyczynowego konstrukcji z dzięki właściwe są także inne – nieprzyczynowe – znaczenia. Jedne z nich są synkretyczne, inne – czyste. Dalej możemy mówić o modyfikatorach wyrażanych przez konstrukcje z przyimkiem dzięki. Simon Dik w Gramatyce funkcjonalnej (1989; 1997) wyróżnia cztery rodzaje modyfikatorów związanych z predykatem (lub, używając terminologii S. Dika, satelitów (ang. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXV modyfikatory tworzą otoczkę (ang. core) lub predykację satellites)) lygmenis. Į branduolinę (an. nuclear) sakinio predikaciją neįeinantys rozszerzoną (ang. extended) (tj. nie należą do predykatu ani jego argumentów). Modyfikatory pierwszego poziomu są prototypowymi modyfikatorami związanymi z samym predykatem (modyfikatorami sposobu, środka, jakości itd.) (niem. VP-interne Adjunkte), które modyfikują lub specyfikują zdarzenie wyrażane przez predykat główny albo, mówiąc terminami S. Dika (1989: 192–193; 1997: 225–226), stan rzeczy predykacji jądrowej (ang. states of affairs (SoA)), np. Onutė rysuje pięknie. Modyfikatory te wchodzą w zakres negacji predykatu. Na przykład, zastąpiwszy predykat twierdzący zdania 82 przeczącym, zobaczymy, że zanegowany jest predykat (odkrywamy) oraz okolicznik sposobu (por. Dzięki teorii poznania (jak?) nie odkrywamy sposobu i zasad myślenia naukowego, tzn. odkrywamy je w inny sposób; podobnie jak Onutė nie rysuje ładnie, tzn. Onutė rysuje tak, jak jej się udaje). W adjunkcie); wyrażają one położenie rzeczy względem miejsca, czasu, rezultatu, celu, przyczyny itp. (Dik 1989: 206–208; 1997: 243–244), np. : Jonas wczoraj wieczorem spotkał się z Onutė na placu Katedralnym. Takie okoliczniki na poziomie zdania znajdują Antrojo lygmens modifikatoriai skiriami sakinio lygmeniu (vo. VP-externe się poza zakresem negacji predykatu. Do modyfikatorów predykatu drugiego poziomu – okoliczników – należy zaliczyć konstrukcje dzięki wyrażające przyczynę. Po przeformułowaniu zdań twierdzących z konstrukcją dzięki wyrażającą przyczynę na zdania przeczące negowany jest predykat, lecz nie konstrukcja dzięki. Dzięki zachowuje swoje znaczenie (por. parafrazę zdania 56: Być może to właśnie dzięki soli (tj. przez sól) nie przeżył matki o osiem lat) albo, jak już wspomniano, staje się konstrukcją ustępstwa. Znaczenie (może być) zakresu negacji można rozumieć jako synkretyczne. Na przykład w zdaniu 75, zastąpiwszy predykat twierdzący (pavyko) przeczącym (nepavyko), zobaczymy, że konstrukcja dzięki wyraża ustępstwo, por. : Tak czy inaczej, właśnie dzięki tym rozważaniom konstrukcja dzięki ma dla mnie wyraźniejsze znaczenie tas gali padėti ir tais dėka vartosenos atvejais, kai šio prielinksnio konstrukcijos przyczyny niż sposobu (podobnie w zdaniach 76–78). Albo, dajmy na to, w zdaniu 67, zastąpiwszy predykat twierdzący (yra pažįstama) przeczącym (nėra pažįstama) i przeformułowawszy zdanie na: Kultura Krety nie jest znana dzięki pracom badawczym angielskiego archeologa A. Evansa nepavyko nusiraminti. Tai leistų kalbėti apie teigiamame 75 sakinyje vartojamo (1851-1941) i starannemu ich opisowi, zobaczymy, że tutaj negowana jest również konstrukcja dzięki; a zatem dzięki wyraża raczej nie przyczynę, lecz źródło – modyfikator pierwszego poziomu22. 22 Modyfikatory trzeciego i czwartego poziomu nie są w artykule omawiane osobno. Krótko mówiąc, modyfikatory trzeciego poziomu są propozycjonalne (według Dika (1989: 252–253; 1997: 297–298), attitudinal satellites); wyrażają one ocenę stanu rzeczy przez mówiącego. Innymi słowy, są to modalne okoliczniki zdania, np. : Na szczęście spotkałem cię. Modyfikatory czwartego poziomu są illokucyjne (ang. illocutionary satellites) (Dik 1989: 258 i n.; 1997: 304 i n.) lub Artykuły / Articles 109 Dėka dabartinėje lietuvių kalboje Zatem we współczesnym języku litewskim za pomocą konstrukcji przyimka dėka z dopełniaczem wyrażane są modyfikatory pierwszego i drugiego poziomu. Pozostaje pytanie, czy dėka jest używane wyłącznie jako przyimek. Innymi słowy, czy dėka utraciło związek ze znaczeniami rzeczownika dėka. Analizując takie rzadko spotykane zdania z DLKT jak 97–101, można zauważyć użycie dėka w znaczeniach ‘podziękowanie, wyrażanie wdzięczności’ oraz ‘łaska’. Dėka z dopełniaczem może być związane z semantyką rzeczownika pagalba. Widać to w zdaniu 102, gdzie występuje jako równorzędny wariant normatywny, lub w zdaniach 103–108 z DLKT (por. także zdanie 63)23. Synonimiczne relacje między dėka i pagalba pozwalają mówić o tym, że zarówno za pomocą dėka z dopełniaczem, jak i rzeczownika pagalba z narzędnikiem wyrażana jest przyczyna (por. zdania 103–104), a także o synkretycznym znaczeniu konstrukcji z dėka (przyczynowym i sposobu) w zdaniach 105–108 (por. Miliūnaitė, red., 2003: 35). Ze zdań 109–111 wynika, że przyimek dėka wiąże się również z przyimkiem pagalba przy oznaczaniu sposobu, przyczyny lub, mniej typowo, środka (szerzej na ten temat zob. Vaičiulytė-Semėnienė 2016). (97) Pięknie nazwaliście – ofiara. Może tak się umówmy. Skoro jesteście, proboszczu, człowiekiem ziemskim, to i ja będę taki. Jeszcze w dzieciństwie słyszałem od ojca: dėka už dėką. Marcelinas Kalenda zaniepokoił się, wyciągnął rękę, chcąc dotknąć ramienia Povila, lecz ją cofnął. – Jak powinienem to rozumieć, mój przyjacielu? DLKT (98) Homonimiczny względem niego jest narzędnik liczby pojedynczej rzeczownika, por. Dzięki (tj. przez podziękowanie) nie załatwisz tego, trzeba będzie zapłacić. DLKT (99) Słabnącej istocie potrzeba było coraz mniej przestrzeni, lecz nie wycofywał się od tryskającej, kipiącej, dojrzewającej ziemi, dzięki niej wszystko też odbudował. Rzeczywiście, teraz pragnął jej bardziej niż kiedykolwiek, niechby to był tylko cichy zakątek ogrodu. Tak też zasnął w tym ogrodzie, założywszy ręce. DLKT aktu mowy (por. Holvoet, Pajėdienė 2005: 95); modyfikuje się nimi lub specyfikuje illokucyjną wartość aktu mowy, tj. wyraża się komentarz mówiącego względem aktu mowy, np. : Mówiąc otwarcie, jest nieuprzejmy. O proponowanym podziale okoliczników (modyfikatorów) w języku litewskim por. Holvoet, Pajėdienė (2005), tamże zob. także przegląd opinii przedstawiany w innych pracach gramatycznych dotyczących języka litewskiego. 23 Wzajemną zależność dėka i pagalba uzasadniają także inne proponowane poprawki (np. „Studia ukończyłem dzięki dobrym ludziom (ǁ dzięki dobrym ludziom, z pomocą dobrych ludzi (Šukys 1998: 546; Šukys in Miliūnaitė, sud., 2003: 34)), a także przykłady z elektronicznego kartoteki LKŽ, znalezione w Informacyjnym Systemie Zasobów Języka Litewskiego (LKIIS), np. : Por. synonimiczne użycie niemieckich przyimków dank i mithilfe z dopełniaczem, np. : Dzięki okularom do czytania dziadek może wreszcie znowu czytać gazetę. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXV (100) Patrząc w ten sposób, możemy zrozumieć słowa Ojców Synodu: Powołanie każdego kapłana istnieje w Kościele i dla Kościoła i spełnia się dzięki niemu. Oznacza to, że każdy kapłan otrzymuje powołanie od Pana za pośrednictwem Kościoła jako dar łaski, jako gratia gratis data (charyzmat). DLKT (101) I karczmarz Lafouas jakoś tam wiązał koniec z końcem, korzystając z pomocy čių, kurie vežė malti grūdus, dėka (plg. iš valstiečių, kurie vežė malti grūdus, malorobotników młyna i wieśniaczki). W niedziele zaglądali do niego także inni klienci – ten i ów mieszkaniec sąsiedniej wioski Arto. Jednak dotknęło go nieszczęście. DLKT (102) Dzięki wujkowi (│Z pomocą wujka (wspierany, zachęcany przez wujka)) wyjechałem na studia za granicę. (cytowane za: Miliūnaitė, red., 2003: 35) (103) Dekša. – Wcale tego nie chcę, majątek nigdy mnie nie interesował, choć dobrze rozumiem, że bez majątku trudno cokolwiek osiągnąć. Bardzo mi pan pomaga, dzięki panu (por. z pańską pomocą) studiuję, jestem syty i odpowiednio ubrany. Rozumiem, testament to testament, to jak ubezpieczenie od niespodziewanych zdarzeń. DLKT (104) […] Aksis Mundi był centrum świata. Kiedy go zniszczono, zanikła również kultura lilimów, ponieważ nie potrafili wykorzystać mocy światła. Dziś, dzięki naszej pomocy (por. z naszą pomocą; przy naszej pomocy, dlatego, że pomagamy), lilimowie żyją lepiej. W postaci kamiennego światła dałem lilimom nowe serce, a teraz organizm tego społeczeństwa rośnie i kwitnie, staje się większy. DLKT (105) Przed panem Zatureckim zrzuciłeś wszystko na mnie, a przede mną – zrzuciłeś na pana Zatureckiego. Ale wiedz, że i tak znajdę tę pracę. – Dzięki Kalouskowi? (por. jak?/dlaczego? z pomocą Kalouska) – starałem się być kąśliwy. – Tylko nie dzięki tobie! Wszędzie tak zawaliłeś, że sam tego nie pojmujesz. – A ty pojmujesz? – Pojmuję. Konkursu nie wygrasz. (por. zdanie (2) ) DLKT (106) Chłopak, jadąc na koniu, czuje się bezpiecznie, dzięki niemu (por. jak?/dlaczego? z jego pomocą) pokonuje przestrzenie oddzielające granice i przeszkody, ponadto dość śmiało wjeżdża w przestrzenie należące do domu dziewczyny. DLKT wie, że niezbyt go (107) […] Jis negirdėtų, nes nėra fainiausias pasaulyje, – nusijuokė Monika. – Klausyk, žitrawisz, ale to on dostarcza mi materiałów i tylko dzięki niemu (por. jak?/dlaczego? z jego pomocą, tylko przy jego pomocy) mogę dostać się do pewnych miejsc, o których nawet nie wiedziałabym. – Ale czy on ci się podoba? – No… Tak jak inni. Nie wiem. DLKT (108) A wielu wraz z nią świętuje urodziny, imieniny lub inne szczególnie ważne uroczystości rodzinne. Przed szesnastu laty dzięki teściowi (por. jak?/dlaczego? z pomocą teścia; przez teścia) trafiwszy do telewizji i dzięki profesjonalnej pracy zdobywszy silną pozycję, dziś bodaj najlepsza spikerka BTV przyznaje, że nie może bez niej żyć. DLKT (109) Etologų nuomone, vaikai instinktyviai prisiriša prie savo tėvų ar kito tuo metu juos dzięki imprintingowi osoby opiekującej się (jak?/dlaczego?) (por. imprintingiem). Etolodzy wyróżniają dwa okresy rozwoju społecznego: imprintingu ogólnego i imprintingu bardziej specyficznego. DLKT Artykuły / Articles 111 Dėka dabartinėje lietuvių kalboje (110) Zardzewiałymi kawałkami żelaza podpiera największe złomowiska, z niepozornego przedmiotu spawa guziki, naprawia białoruskie traktory i inne narzędzia, (czym?/jak?) dzięki nim (por. nimi) uprawia się działki, a nawet ziemię rolników i spółek. Nikt nie otrzymał Orderu Giedymina; co otrzymali od swojego niepodległego państwa – przemilczmy. DLKT (111) Działanie lecznicze bywało naprawdę całkiem dobre. Jasnowidząca (rozmawiająca z samym Panem) gruzińska fryzjerka (czemu?/dlaczego?) dzięki wodzie i naszemu rozlazłemu rządowi (por. przy pomocy wody i naszego rozlazłego rządu) zapewniła sobie i swoim dzieciom mieszkania oraz obywatelstwo litewskie. Kobieta wodą i papierem toaletowym leczyła lewicowców i prawicowców, prezydentów. DLKT 6. PODSUMOWANIE We współczesnym języku litewskim dėka jest zwykle używane jako przyimek, rzadko – jako rzeczownik. Skład leksykalny konstrukcji z przyimkiem dėka nie jest ograniczony: dopełnieniem dopełniacza przy dėka są rzeczowniki oznaczające istoty żywe (osoby, żywe stworzenia) i nieożywione (konkretne, abstrakcyjne) przedmioty lub zastępujące je zaimki. Najczęściej rządzone przez dėka określenie jest rzeczownikiem abstrakcyjnym (62,7 proc.), rzadziej – konkretnym (37,7 proc.). Uwzględniając tendencje użycia, najprawdopodobniej należałoby rozszerzyć i doprecyzować normę. Typowo konstrukcja przyimka dėka z dopełniaczem wyraża uogólnioną przyczynę. Zwykle wyraża się za ich pomocą tło działania ocenianego pozytywnie lub stanu korzystnego, rzadko – tło działania lub stanu ocenianego negatywnie albo neutralnie. W tym ostatnim przypadku dėka nakłada się na konstrukcję per wyrażającą przyczynę. Przyczynę za pomocą konstrukcji z dėka wyraża się bezpośrednio albo pośrednio. Przyczyna jest wyrażana pośrednio za pomocą przyimka dėka z dopełniaczem jednego rzeczownika konkretnego, zastępującego go zaimka lub zaimka wskazującego o znaczeniu uogólniającym, tzn. w przypadkach kondensacji syntaktycznej (por. mamos dėka; karvių dėka; žolių dėka; to dėka), bezpośrednio zaś – gdy jego określeniem jest rzeczownik abstrakcyjny lub gerumo / geros mamos dėka; žmonių ir žvaigždžių palankumo / palankių žmonių ir rzeczownik konkretny ma własny modyfikator (por. stebuklo ar atsitiktinumo dėka; mamos žvaigždžių dėka; Valdeko rankų stiprumo / stiprių Valdeko rankų dėka; Dėka konstrukcijoms su kilmininku būdingos ir kitos reikšmės. Vienos jų yra sinkretiškos, kitos – grynos. Prielinksniu dėka su kilmininku yra pasaišgerto žolių mišinio dėka; išmoktos kitos kalbos dėka; jūsų duoto rakto dėka). obiekt (jak się wydaje, mniej typowe) środka, okoliczności sposobu, warunku, ustępstwa. tinėmis (šaltinio, priemonės) ar kitų (būdo, sąlygos, laiko ir pan.) aplinkybių Znaczenie przyczynowe konstrukcji z dėka może splatać się ze znaczeniami obiektowymi. Celowe staje się również rozważenie i nowa ocena polisemicznоści dėka. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXV We współczesnym języku litewskim konstrukcje z przyimkiem dėka wyrażają pirmojo ir antrojo lygmens modifikatoriai, kurių pirmieji yra susiję su pačiu za pomocą predykatu, natomiast drugie – wraz z całym zdaniem. Z badania wynika, że konstrukcje z wtórnym przyimkiem dėka z drugiego poziomu modyfikatorów „przenikają” do pierwszego poziomu modyfikatorów. tzn. do poziomu okoliczności obiektowych i związanych z samym predykatem. ŠALTINIAI DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas, sud. Kauno Vytauto Didžiojo universiteto Kompiuterinės lingvistikos centras (prieiga internete http://donelaitis.vdu.lt). DLKŽe – Stasys Keinys, vyr. red., Dabartinės lietuvių kalbos žodynas: elektroninis variantas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2011 (prieiga internete http://dz.lki.lt). BŽe – Danutė Liutkevičienė, vyr. red., Bendrinės lietuvių kalbos žodynas: elektroninis variantas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015 (prieiga internete http://bkz.lki.lt). LKIIS – Lietuvių kalbos išteklių informacinė sistema. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas ir partneriai, 2015 (prieiga internete http://lkiis.lki.lt). LKŽe – Gertrūda Naktinienė, red., Lietuvių kalbos žodynas, 1–20 (1941–2002): elektroninis variantas. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2005 (prieiga internete http:// www.lkz.lt). LITERATŪRA Ambrazas Vytautas, red., 2006: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Dik Simon C. 1989: The Theory of Functional Grammar 1. Berlin etc.: Mounton de Gruyter. Dik Simon C. 1997: The Theory of Functional Grammar 1. Berlin etc.: Mounton de Gruyter. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Kalbotyros terminų žodynas. Kaunas: Šviesa. Girdenienė Skaidra 2005: Strukturelle Besonderheiten der kausalen Präpositionen im Deutschen, Litauischen und Russischen. – Žmogus ir žodis 3, 93–100. Holvoet Axel, Pajėdienė Jūratė 2005: Aplinkybės ir jų tipai. – Gramatinių funkcijų tyrimai, red. Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas. Vilnius: LKI (= Lietuvių kalbos gramatikos darbai 3), 93–116. Straipsniai / Articles 113 Dėka dabartinėje lietuvių kalboje Holvoet Axel 2003: Sujungiamieji ir prijungiamieji sakiniai formos bei funkcijos požiūriu. – Sintaksinių ryšių tyrimai, red. Axel Holvoet, Artūras Judžentis. Vilnius: LKI (= Lietuvių kalbos gramatikos darbai 1), 99–114. Kniūkšta Pranas, par., 2000: Kanceliarinės kalbos patarimai. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Labutis Vitas 1998: Lietuvių kalbos sintaksė. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Miliūnaitė Rita, sud., 2003: Kalbos patarimai, kn. 2: Sintaksė: prielinksnių ir polinksnių vartojimas (S2). Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Sližienė Nijolė 1994: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 1. Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla. Šukys Jonas 1978: Prielinksnių vartojimas. Kaunas: Šviesa. Šukys Jonas 1998: Lietuvių kalbos linksniai ir prielinksniai: vartosena ir normos. Kaunas: Šviesa. Ulvydas Kazys, red., 1971: Lietuvių kalbos gramatika 2. Morfologija. Vilnius: Mintis. Vaičiulytė-Semėnienė Loreta 2016: Daiktavardžio pagalba įnagininko desemantizacija. – Acta Linguistica Lithuanica 74, 9–39. Valiulytė Elena 1986: Priežasties prielinksnių sistema lietuvių kalboje. – Lietuvių kalbotyros klausimai 25, 97–156. Valiulytė Elena 1998: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksiniai sinonimai. Vilnius: mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas. Valskys Vidas 2013: Dėl kai kurių lietuvių kalbos linksnių ir prielinksnių vartosenos atvejų kodifikacijos. – Santalka: Filologija, Edukologija 21(2), 170–176. Dėka in Contemporary Lithuanian Language STRESZCZENIE Na podstawie materiału z Korpusu współczesnego języka litewskiego (CCLL) w artykule analizuje się użycie dėka jako przyimka lub rzeczownika. Celem jest omówienie dėka oraz składu leksykalnego i semantyki jego konstrukcji z dopełniaczem.