Slaviškos šaknies žodžių vartojimo kitimai Jono Jaknavičiaus „Ewangelie Polskie y Litewskie“ 1647, 1674, 1679, 1690 ir 1705 m. leidimuose

Straipsniai / Articles 51 ANŽELIKA SMETONIENĖ Lietuvių kalbos institutas Mokslinių tyrimų kryptis: leksika. SŁÓW O SŁOWIAŃSKIM RDZENIU ZMIANY UŻYCIA JONA EWANGELIA JAKNAVIČIUSA POLSKIE I LITEWSKIE 1647, 1674, 1679, 1690 I 1705 R. W PUBLIKACJACH Alternation of Slavic-root words in Ewangelie Polskie y Litewskie by Jonas Jaknavičius from 1647, 1674, 1679, 1690 and 1705 ADNOTACJA W artykule porównano pięć pierwszych wydań Ewangelie Polskie y Litewskie Jonasa Jaknavičiusa. Badane jest, jak zmieniało się w nich użycie słów o słowiańskim rdzeniu. Zauważono, że w Ewangelie Polskie y Litewskie J. Jaknavičiusa występuje kilka przypadków zmiany słów: w późniejszych wydaniach zapożyczenia są używane nie tylko zamiast słów rodzimych, lecz także w miejscu innych słów obcego pochodzenia. Są również miejsca, w których w późniejszych wydaniach upowszechnia się słowo rodzime, a nie zapożyczenie. SŁOWA KLUCZOWE: Jaknavičius, zapożyczenia, słowa rodzime, leksyka, dawne pisma. ADNOTACJA W artykule porównano pięć pierwszych wydań Ewangelie Polskie y Litewskie Jonasa Jaknavičiusa. Przeanalizowano, jak zmieniało się użycie słów pochodzenia słowiańskiego. Wszystkie przypadki alternacji słów w Ewangelie Polskie y Litewskie można sklasyfikować następująco: 1. Słowo obcego pochodzenia w późniejszych wydaniach JE zostaje replaced by word of foreign origin; 3. Loanword is replaced by other loanword. KEYWORDS: Jaknavičius, loanwords, indigenous words, vocabulary, old zastąpione słowem rodzimym; 2. Słowo rodzime w późniejszych wydaniach jest zapisywane. ANŽELIKA SMETONIENĖ 52 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI WSTĘP Jonas Jaknavičius napisał różne pieśni religijne, książeczki katechetyczne, wiersze w języku łacińskim, najprawdopodobniej przetłumaczył na język litewski niektóre fragmenty Ewangelii do Punktów kazań Konstantinasa žymiausias jo darbas yra evangelijų vertimas, išleistas rinkinyje Ewangelie Polskie y Litewskie. Šis rinkinys ypatingas tuo, kad nuo 1647 m., kai buvo išleistas pirmą kartą, jo leidimai buvo kartoti dešimtis kartų dar kelis šimtmečius (Zinkevičius 1988: 269). Šis faktas byloja apie nepaprastą Ewangelie Polskie y Litewskie populiarumą. Vis dėlto, palyginti su kitais lietuvių kalbos senaisiais raštais, J. Jaknavičiaus evangelijos mažai tyrinėtos. Daugiausiai šio autoriaus darbus nagrinėjo Milda Lučinskienė, 2005 m. parengusi pirmojo J. JaknaviSirvydasa (VLE VIII 477), jednakże tutaj zamieszczono faksymile wydania Ewangelii, wraz z artykułami wprowadzającymi, w których przedstawiono biografię autora i jego działalność literacką, podniesiono problem źródeł przekładu oraz omówiono język Ewangelii z 1647 r. (Lučinskienė 2005). Badaczka ta zajmowała się już wydaniami Ewangelie Polskie y Litewskie J. Jaknavičiusa z 1647 i 1674 r.: po porównaniu grafii i ortografii różnych wydań autorka doszła do wniosku, że w wydaniu z 1674 r. podjęto próbę przejścia do bardziej ustalonej pisowni (Lučinskienė 2003) oraz poprawienia form dialektu wschodnioaukštaitijskiego (Lučinskienė 2001). M. Lučinskienė zwróciła uwagę nie tylko na pisownię i leksykę w różnych wydaniach J. Jaknavičiusa, lecz także na zmienność form morfologicznych. Zauważono, że najczęściej zmieniano celownik liczby mnogiej oraz miejscowniki postpozycyjne (Lučinskienė 1998). Warto również wspomnieć sakinių lyginamosios konstrukcijos (Judžentis, Lučinskienė 2008). Minėtuose M. Lučinskienės tyrimuose jau atkreiptas dėmesys į ortografiwspólny artykuł tej badaczki i Artūrasa Judžentisa, w którym omówiono występujące w wydaniu z 1647 r. formy proste i złożone ją, niektóre formy morfologiczne oraz wschodnio-litewszczyzny. Leksyka – najbardziej niestabilna warstwa języka, najszybciej reagująca na zmiany w różnych dziedzinach życia człowieka. Zapożyczenia, będąc częścią leksyki, również podlegają wpływowi czynników zewnętrznych; od nich zależy także intensywność zapożyczania (Urbutis 1978: 28). Pierwsze wydanie Ewangelie Polskie y Litewskie J. Jaknavičiusa trasis pasirodė keleri metai po J. Jaknavičiaus mirties – 1674 m. (toliau JEII), (dalej JEI), jak wspomniano, tradycyjnie datuje się na 1647 r., choć istnieją przypuszczenia, że pierwsze wydanie mogło ukazać się w 1637, a nawet w 1635 r. (Lučinskienė 2001: 117–118). Trzecie – 1679 r. (dalej JEIII), czwarte – 1690 r. (dalej JEIV), piąte – 1705 m. (toliau JEV) ir t. t. Gausūs J. Jaknavičiaus Ewangelie Polskie y Litewskie leidimai yra parankūs tirti kalbos kaitai: tame pačiame tekste, leidžiamame kelių dešimtmečių skirtumu, gali atsispindėti kai kurie kalbos pokyčiai. XVII a. Język wydań ewangelii J. Jaknavičiusa, tj. z lat 1647, 1674, 1679 i 1690, niewiele się różni (Lučinskienė 2005: 19), jednak różnice mimo wszystko istnieją. Najwięcej z Artykuły / Articles 53 Slaviškos šaknies žodžių vartojimo kitimai Jono Jaknavičiaus Ewangelie Polskie y Litewskie 1647, 1674, 1679, 1690 ir 1705 m. leidimuose nich znajduje się w drugim wydaniu (Lučinskienė 2005: 19), a znaczne zmiany dotyczą właśnie leksyki (Lučinskienė 2001: 118). Leksyka późniejszych wydań z XVII w. od leksyki wydania z 1674 r. już prawie się nie różni. Kolejny przełom nastąpił w wydaniu z 1705 r. Tradycyjnie rok 1705 uważa się za granicę zaniku 1988: 276–277) ir tais metais pasirodžiusios J. Jaknavičiaus evangelijos buvo wschodniego wariantu języka piśmiennego (Zinkevičius przepisanych na wariant vėlesniems Ewangelie Polskie y Litewskie leidimams (Lučinskienė 2005: 19). Turint omenyje J. Jaknavičiaus evangelijų leidimų panašumą ir skirtumus, środkowego języka piśmiennego. Wydanie z 1705 r. było podstawą materiał został zebrany do tego artykułu z pięciu pierwszych wydań: 1647, 1674, 1679, 1690 i hibridai bei jų vartojimas penkiuose pirmuosiuose Ewangelie Polskie y Litewskie. Tikslas – nustatyti, kaip kito skolinių vartojimas J. Jaknavičiaus evangelijų vertimuose, t. y. kurie skoliniai toje pačioje pozicijoje buvo keisti kitokiais skoli1705 r. Przedmiotem niniejszego artykułu są slavizmy i wyrazy o słowiańskim rdzeniu, hybrydy, wyrazy rodzime oraz odwrotnie – ustalenie, które wyrazy rodzime zostały zastąpione wyrazami obcego pochodzenia, a także określenie związku między tymi zmianami a źródłem przekładu i pochodzeniem zapożyczeń. Aby osiągnąć ten cel, porównano teksty wymienionych wydań Ewangelie Polskie y Litewskie w języku litewskim z polskim oryginałem zamieszczonym obok. SLAVIZMŲ SAMPRATA Dėl aiškumo būtina trumpai užsiminti, kurie slavizmai šiame straipsnyje uważane za polonizmy, które są zapożyczeniami ze wschodnich języków niais. Įprasta teigti, kad skoliniai – tai įvairių kontaktų (ekonominių, kultūrinių, politinių ir t. t.) metu iš kalbos donorės į kalbą recipientę perimti kalbos słowiańskich lub elementami zapożyczonymi o niejasnym pochodzeniu (Jakaitienė 2009: 227), mniej lub bardziej charakterystycznymi dla wszystkich języków (Sabaliauskas 1990: 268). Zapożyczenia ze względu na pochodzenie dzielą się na zapożyczenia z języków sąsiednich oraz z języków dalszych za pośrednictwem języków pośredniczących, tj. wyrazy międzynarodowe. W ostatnim czasie pojawiło się nieco inne podejście do slawizmów: polonizmami nazywa się nie tylko zapożyczenia z języków zachodniosłowiańskich, które bezpośrednio przeniknęły do języka litewskiego za pośrednictwem języka polskiego, lecz także te, które przeniknęły za pośrednictwem Słowian wschodnich, tj. kancelaryjnego języka WKL, gdy struktura morfologiczna i całość semantyczna zapożyczenia są identyczne z jednostką leksykalną języka polskiego (Kregždys 2014: 195). Podejście to zaciera granice między klasyfikacją wyrazów międzynarodowych i slawizmów z powodu interpretacji drogi zapożyczenia do języka zapożyczającego, dlatego w artykule przyjmuje się tradycyjny pogląd – zapożyczenia z języków sąsiednich analizuje się według ostatniego języka, z którego zapożyczenie przeszło do języka-biorcy (Jakaitienė 2009: 231–233). Dążąc do zwięzłości, bez szerszego opisywania historii sąsiednich języków słowiańskich, można wyróżnić następujące źródła slawizmów języka litewskiego: język staroruski, dokładniej jego wariant zachodni (najstarsze ANŽELIKA SMETONIENĖ 54 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI slawizmy języka litewskiego, IX–XI w. (Būga 1958: 351; LKE 503)), język ruski1 (od połowy XV w.), język polski (stary, obejmujący XV–XVI w., średni, używany do XVIII w., oraz współczesny język polski), dialekty języka polskiego, współczesny język białoruski i jego dialekty, język ukraiński i jego dialekty. Dla niniejszego artykułu istotne są zapożyczenia z języka ruskiego, staroruskiego i polskiego (obejmującego jego okres staropolski i średniopolski). Zapożyczenia, które przyszły bezpośrednio z języka polskiego, nazywa się polonizmami, a z języka staroruskiego i ruskiego – rytų slavų. Slavizmai, kurių šaltinis gali būti arba lenkų kalba, arba rytų slavų kalbos, vadinami neaiškios kilmės slavizmais. Tiriant slavizmus neišvengiamai susiduriama su hibridais. Tai žodžiai „be savo, turintys ir kitų kalbų nekaitybinių morfemų“ (LKE 2008: 207). Hibridai paprastai laikomi tarpine grandimi tarp skolinių ir indigenių žodžių (Keizapożyczeniami z nys 1984: 117). W ewangeliach J. Jaknavičiusa hybryd jest niewiele, jednak w niektórych przypadkach użycie określenia wyraz obcego pochodzenia jest znacznie bardziej celowe niż slawizm, ponieważ to ostatnie nie obejmuje wyrazów mających również litewskie formanty słowotwórcze. PRZYPADKI ZMIAN WYRAZÓW W tekstach wydań Ewangelie Polskie y Litewskie J. Jaknavičiusa z lat 1674, 1679, 1690 i 1705 występują pewne uzupełnienia, które powodują różnice w liczbie wyrazów obcego pochodzenia w poszczególnych wydaniach. Zasadnicza różnica polega na tym, że w JEI nie ma liczącej około 30 wersów „Lithuanica Confessio” (JEII 219,1; JEIII 219,1; JEIV 225,1; JEV 212,10). W 1674 r. dodano również perykopę poświęconą Św. Józefowi (Lučinskienė 2005: 19). Ponadto w wydaniu z 1705 r. dodatkowo zamieszczono dość długą modlitwę (JEV 213,6–214,28), w której właśnie występuje wiele wyrazów obcego pochodzenia. W pierwszych wydaniach ewangelii J. Jaknavičiusa odnotowano niepowtarzające się wyrazy obcego pochodzenia: JEI – 182; JEII – 182; JEIII – 182; JEIV – 184; JEV – 194. Chociaż liczba samych wyrazów obcego pochodzenia jako jednostek jest niemal we wszystkich wydaniach taka sama, częstotliwość ich użycia się różni. W niniejszym artykule istotnych jest tylko 65 przypadków, tj. tych, w których w późniejszych wydaniach w tej samej pozycji słowo indigene 1 Język ruski początkowo był używany tylko jako kancelaryjny, lecz już w połowie XV w. zaczęto go używać szeroko (Темчинас 2012: 47), także w tekstach religijnych, dlatego stosowany w litewskim językoznawstwie termin język kancelaryjny nie jest ścisły, ponieważ obejmuje tylko jedną z jego funkcji. Język ruski nierzadko określany jest następującymi nazwami: zachodnioruski (западнарусский язык), starobiałoruski (старобелoрусский язык), starobiałoruski literacki (старобелорусский литературный язык), staroukraiński (староукраинский язык), staroukraiński książkowy (староукраинский книжный язык), a nawet polsko-białoruski (język polsko-białoruski) (Мякишев 2008: 16). Artykuły / Articles 55 Slaviškos šaknies žodžių vartojimo kitimai Jono Jaknavičiaus Ewangelie Polskie y Litewskie 1647, 1674, 1679, 1690 ir 1705 m. leidimuose zastępuje zapożyczenie lub odwrotnie, a także gdy jedno zapożyczenie zastępowane jest innym. Dość często obok zapożyczenia w nawiasach podawane jest rodzime słowo. Uwzględniając pochodzenie zastępowanych słów, wszystkie przypadki można podzielić na trzy grupy: 1) słowo obcego pochodzenia w późniejszych wydaniach zastępowane jest słowem rodzimym, z leksykalnych wariantów wybierane jest słowo rodzime (25 przypadków: adyna (valanda) JEI 22,20, JEI 161,22 > valanda JEII 25,2, JEII 166,10; akmuo girnos (melnyčia) JEI 193,12 > akmuo girnos JEII 199,15; daboti JEI 11,10 > veizdėti JEV 11,21; desetina JEI 105,10 > JEII 157,10; magistras (mokytojas) JEI 171,11 > mokytojas JEII 177,11; mistras JEI 106,18, JEI 130,9, JEI 119,2 > mokytojas JEV 109,19, JEV 132,3, JEV 120,23; nusidėjusieji (griešnykai) JEI 191,14, JEI 191,23 > nusidėjusieji JEII 197,17, JEII 197,23; nusidėjusioji (griešnykė) JEI 181,11, JEI 81,24 > nusidėjusioji JEII 187,6, dešimtinė JEV 106,18; kraštai (rubežiai) JEI 152,12 > kraštai JEII 188,2; pragaras (pekla) JEI 194,16 > pragaras JEII 200,17; rodytis (susikalbinėti) JEI 130,3 > susikalbinėti JEII 136,3; slūžyti JEI 112,18, JEI 161,10 > tarnauti JEII 118,13, JEII 166,2; valanda (adyna) JEI 27,5 > valanda JEII 29,23; viernas JEI 142,14, JEI 142,16 > teisus JEII 147,14, JEII 147,15; viernas (teisus) JEI 141,26, JEI 142,1 > teisus JEII 147,2, JEII 147,3; viršus (viškos) JEI 40,26 > viršus JEII 44,16; žyvatas (gyvenimas) JEI 185,22 > gyvenimas JEII 192,5); 2) słowo rodzime w późniejszych wydaniach zastępowane jest słowem obcego pochodzenia, z leksykalnych wariantów wybierane jest słowo obcego pochodzenia (14 przypadków: drauginykas JEI 128,17 > tavoršius JEII 134,13, tavoriščius JEV 130,12; drauginykas JEI 129,13 > tavoršius JEII 135,7, tavorčius JEIV 136,24, tavorščius JEV 131,6; elgetauti (žebravoti) JEI 101,10 > žebravoti JEII 107,1; gailėjimas JEI 66,13 > pakūta JEV 67,13; iškuoptas JEI 46,15 > iškandažytas JEII 50,18; iždas (skarbas) JEI 178,23, JEI 180,15 > skarbas JEII 184,22, JEII 186,16; metas JEI 88,22 > adyna JEV 90,3; mėgti JEI 43,12 > pasidaboti JEV 43,24; tolygus JEI 180,11 > padabnus JEII 186,13, padabnas JEV 180,7; veidas (abrozas) JEI 131,2 > abrozas JEII 137,2; viešpatis (gaspadorius) JEI 180,12 > gaspadorius JEII 186,14; zokanas (įstatymas) JEI 190,5, JEI 196,23 > zokanas JEII 196,10, JEII 202,21); 3) jedne słowa obcego pochodzenia zastępowane są innymi słowami obcego pochodzenia (11 przypadków: abyda JEI 34,5 > krivida JEV 34,18; mieryti JEI 87,10 > mieruoti JEV 88,16; padvarė JEI 9,19 > gaspada JEV 10,5; padvarnykas JEI 110,7 > gaspadorius JEV 111,21; persuna JEI 130,15 > asaba JEV 132,8; prieraunykas (prieras) JEI 105,6 > prieraunykas JEII 110,19; sėbras JEI 94,8, JEI 95,2 > tavorščius JEV 95,17, JEV 96,13; sugatavyta JEI 88,25 > gatava JEV 90,6; vyskupas JEI 7,8, JEI 172,16> byskupas JEII 8,2, JEII 178,13. Do tej grupy należy również wzajemna wymiana słów angelas, aniolas, anielas w pierwszych pięciu wydaniach JE, łącznie 15 przypadków). Wymienione przypadki stanowią jedynie niewielką część leksyki JE, jednak same zmiany słów, z uwzględnieniem ich pochodzenia (rdzennych <> obcego pochodzenia), ujawniają, że twierdzenie M. Lučinskienė, iż leksyka JE zmieniła się w największym stopniu w drugim wydaniu, ANŽELIKA SMETONIENĖ 56 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI o po to – 1705 m. (Lučinskienė 2005, 19; Lučinskienė 2001, 118–119), yra visiškai teisingas. Iš visų 65 kitimų atvejų, kai indigenus žodis buvo pakeistas słowem obcego pochodzenia lub odwrotnie, niektóre słowa obcego pochodzenia zastępowano innymi słowami obcego pochodzenia, a gdy rezygnowano z wariantów leksykalnych, następowało to w wydaniu z 1674 r. lub w wydaniu z 1705 r. (z wyjątkiem chaotycznych zmian angelas, aniolas, anielas oraz tavoršius, tavorčius i tavorščius, które zostaną omówione później). Najbardziej prawdopodobne jest, że na takie zmiany wpłynął tekst oryginalny, z którego tłumaczono Ewangelie. LENKIŠKO ORIGINALO ĮTAKA VERTIMUI Yra keli spėjimai, iš kokio šaltinio J. Jaknavičius galėjo išversti evangelijas. Manoma, kad tai galėjo būti padaryta iš Jokūbo Wujeko 1620 m. leidinio Ewangelie i epistoły, tak niedzielne, jako i wszystkich świąt, które w kościele katolickim według rzymskiego porządku przez cały rok czytają albo z postylli J. Jakuba Ewangelie i epistoły..., wydanej w Krakowie w 1593 r. Ta ostatnia była wydawana jeszcze wielokrotnie – w 1611, 1616, 1617, po uzupełnieniu zaś w 1626, 1636 i 1637 r. Innym możliwym źródłem jest Nowy Testament Pana naszego Jezusa Christusa znowu z łacińskiego y z greckiego na polskie wiernie a szczyrze przełożony J. Wujka, który po raz pierwszy ukazał się w 1593 r., a następnie również kilkakrotnie go przedrukowywano po skorygowaniu tekstu w 1605, 1617 i 1621 r. (Lučinskienė 2005: 22–23). Zatem JE, podobnie jak ich możliwe źródła, były wydawane niejednokrotnie. Słowa polskiego tekstu zamieszczonego w JE porównywano z tłumaczeniem litewskim w celu ustalenia, czy zmiany słów w drugim i piątym wydaniu JE w porównaniu z pierwszym były uwarunkowane korektami tekstu polskiego (zob. tab. 1). TABELA 1. Porównanie zmian wyrazów JEII i JEV z polskim oryginałem Kitimas įvyko JEII JEI Originalas JEII Originalas JEV Originalas drauginykas towarzysz tavoršius towarzysz tavoriščius 128,17 towarzysz drauginykas towarzysz tavoršius towarzysz 128,17 tavorščius towarzysz drauginykas towarzysz tavoršius 134,13 towarzysz iškuoptas uchędożyć iškandažytas uchędożyć 134,14 iškandažytas uchędożyć slūžyti 112,18 służyć tarnauti służyć 130,12 tarnauti słužiť 114,17 slūžyti 161,10 służyć 161,8 tarnauti służyć 166,8 130,11 tarnauti służyć 160,14 tolygus 180,11 podobnym padabnus podobnym 129,13 padabnas podobnym być 180,12 186,13 być 186,15 180,7 być 180,8 viernas 129,12 142,14 wierny teisus 147,14 wierny teisus 142,16 wierny viernas 142,16 135,7 wierny teisus 147,15 wierny teisus 142,17 wierny vyskupas 7,8 135,10 arcykapłan byskupas 8,2 arcykapłan byskupas arcykapłan vyskupas 131,6 biskup byskupas biskup byskupas biskup 131,5 46,15 46,17 50,18 50,18 47,3 46,20 112,19 118,13 118,11 114,10 Straipsniai / Articles 57 Slaviškos šaknies žodžių vartojimo kitimai Jono Jaknavičiaus Ewangelie Polskie y Litewskie 1647, 1674, 1679, 1690 ir 1705 m. leidimuose Kitimas įvyko JEII JEI Originalas JEII Originalas JEV Originalas 166,2 160,16 142,10 147,15 142,15 142,12 147,16 142,16 7,7 7,23 7,16 7,18 172,16 130,19 178,13 178,14 172,18 172,20 Kitimas įvyko JEV JEI Originalas JEII Originalas JEV Originalas abyda 34,5 krzywda 34,4 abyda 37,13 krzywda 37,11 krivida 34,18 krzywda 34,19 daboti 11,10 oglądać 11,11 daboti 12,13 oglądać 11,10 veizdėti 11,21 oglądać 11,23 desetina dziesięcina 105,10 desetina dziesięcina 105,10 dešimtinė dziesięcina 110,23 gailėjimas pokuta 66,17 111,1 gailėjimas gailėjimas 106,18 pakūta 67,13 pokuta 106,21 67,5 metas 88,22 66,13 godzina metas 94,15 72,3 godzina adyna 90,3 72,1 godzina 90,3 mieryti 87,10 mierzyć mieryti 88,24 93,4 mierzyć 93,4 94,15 mieruoti mierzyć mėgti 43,12 upodobać 43,12 mėgti 47,9 upodobać 47,7 pasidaboti 43,24 upodobać 43,16 mistras 108,5 87,12 nauczyciel mistras 88,16 114,1 nauczyciel 88,16 mokytojas nauczyciel 108,6 mistras 130,9 113,24 nauczyciel mistras 109,19 136,8 nauczyciel 109,19 mistras 119,2 nauczyciel 119,3 mistras 125,4 nauczyciel 125,4 mokytojas 120,23 nauczyciel 120,25 mokytojas nauczyciel 130,9 padvarė 9,19 gospoda 136,8 9,19 padvarė gospoda 132,3 gaspada 10,5 gospoda 131,25 10,6 padvarė gospoda 10,18 padvarnykas 10,16 gospodarz ANŽELIKA SMETONIENĖ 58 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Kitimas įvyko JEV JEI Originalas JEII Originalas JEV Originalas padvarnykas 110,7 gospodarz 110,8 gaspadorius 115,25 gospodarz sėbras 95,2 116,2 towarzysz sėbras 111,21 100,21 towarzysz 111,22 persuna 130,15 osoba 130,16 persuna 136,13 osoba 136,14 asaba 132,8 osoba 132,6 sėbras 94,8 towarzysz 94,8 sėbras (00,1 towarzysz 100,2 tavorščius 95,17 towarzysz 95,17 tavorščius towarzysz 95,2 sugatavyta gotowo 100,21 89,1 sugatavyta 96,13 gotowo gatava 90,6 96,10 gotowo 90,7 adyna 88,25 godzina valanda 25,2 94,18 godzina 25,1 valanda 94,19 23,7 godzina 23,8 Iš JEI leksinių gretybių JEII pasirenkamas vienas žodis JEI Originalas JEII Originalas JEV Originalas (valanda) 22,20 22,25 adyna (valanda) 161,22 godzina 161,23 valanda 166,10 godzina 166,10 valanda 160,24 godzina 160,21 akmuo (melnyčia) 193,12 girnos młyński 193,14 kamień girnos 199,15 akmuo młyński 199,15 kamień girnos 193,2 kamień młyński 193,3 elgetauti (žebravoti) 101,10 żebrać 107,1 106,24 101,8 102,18 104,18 žebravoti iždas żebrać žebravoti żebrać (skarbas) skarb 178,23 skarbas 178,21 skarb 184,23 184,22 skarbas 178,18 skarb 178,18 iždas 180,15 (skarbas) 180,15 skarb 186,16 skarbas 180,10 skarb 186,17 skarbas (zokanas) 196,23 skarb 180,11 196,27 įstatymas 202,21 zakon 196,8 zokanas zakon 202,22 (rubežiai) 152,12) zokanas 152,13 157,10 zakon 196,12 157,11 kraštai magistras granica kraštai granica kraštai 152,5 granica 152,4 nauczyciel (nauczyc171,11 mokytojas iel) 171,17 nauczyciel 177,11 mokytojas 177,11 nauczyciel 171,14 171,19 Artykuły / Articles 59 Slaviškos šaknies žodžių vartojimo kitimai Jono Jaknavičiaus Ewangelie Polskie y Litewskie 1647, 1674, 1679, 1690 ir 1705 m. leidimuose Iš JEI leksinių gretybių JEII pasirenkamas vienas žodis JEI Originalas JEII Originalas JEV Originalas grzeszniki grzeszniki (grzesznicy) 191,14 grzeszniki 191,14 197,17 197,16 191,2 190,26 grzeszniki grzeszniki grzeszniki (grzesznicy) 191,23 191,21 197,23 197,23 191,9 191,7 grzesznica grzesznica grzesznica (grzesznica) 181,1 181,1 187,6 187,5 180,22 180,23 grzesznica grzesznica grzesznica (grzesznica) 181,24 181,24 188,2 188,1 181,17 181,18 piekło piekło 200,15 piekło 194,3 (pekla) 194,16 194,16 200,17 194,4 prieraunykas cudzołożnik (przyrzekający) prieraunykas 105,6 105,6 110,19 cudzołożnik 110,21 106,14 106,17 prieraunykas radzić 130,3 cudzołożnik porozumiewać się radzić 136,3 porozumiewać się (porozumi130,3 radzić 131,20 ewać się) 136,3 131,22 godzina (adyna) 27,5 27,6 godzina 29,23 29,23 27,20 godzina veidas twarz 27,23 131,2 abrozas godzina twarz 137,2 abrozas (abrozas) 131,2 137,2 twarz 132,19 132,21 viernas (teisus) wierny teisus 147,2 wierny 147,3 teisus 142,4 141,26 wierny 142,2 šeimynos 141,24 180,13 186,14 186,16 180,8 viernas (teisus) 142,1 wierny 141,26 teisus 147,3 wierny 147,4 teisus 142,5 wierny 142,4 viešpatis 180,9 (gaspadorius) viršus (viškos) ganek 40,24 viršus ganek 44,13 viršus 41,11 ganek 41,4 180,12 gospodarz gaspadorius gospodarz gaspadorius gospodarz zokanas zakon 190,4 zokanas zakon zokanas zakon 189,19 w islamie i niektórych 40,26 innych religiach – posłaniec Boga, pośrednik między Bogiem a ludźmi’; 2. ‘przen. o (44,16) bardzo dobrym człowieku’ (LKŽe). Zmiany tych słów zostały już przedstawione w osobnej tabeli (zob. tab. 2). W pierwszych czterech wydaniach używane są angelas, (ustawa) 190,5 aniolas, rzadziej – anielas. Tymczasem w JEV używany jest tylko aniolas, znacznie 196,10 rzadziej – anielas (np.: JEV 63,4). Jak wspomniano, nie ma różnicy znaczeniowej (196,10) między tymi zapożyczeniami. Niemniej jednak w piątym wydaniu anioł, który we 189,17 współczesnym języku litewskim jest już utrwalony, w wydaniu z 1705 r. został ANŽELIKA SMETONIENĖ 66 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Daugiausiai pirmuose penkiuose JE leidimuose kito žodžių angelas, aniolas ir anielas vartojimas. Šie žodžiai turi tą pačią reikšmę 1. ‘judaizme, krikščionybėcałkowicie wyparty przez slawizm aniolas. W ALEW stwierdza się, że angelas oraz jego warianty anielas, aniolas są w języku litewskim zapożyczeniami o niejasnym pochodzeniu (ALEW I 40). Zasadniczo w języku słowiańskim istnieją odpowiedniki wszystkich trzech słów: ruski ангелъ (ГСБМ I 114); аньелъ, аниелъ (ГСБМ I 124); st. rus. ангелъ, анъгелъ, аньгелъ, ангелъ, анггелъ 1. ‘anioł’; 2. ‘święty, którego imię otrzymuje się podczas chrztu, wstępując do zakonu’ (CPЯ11–17 I 37; CДЯ I,1: 22); le. anjoł, anjeł, anioł, angioł, janioł, jenioł, amnioł, annioł, jamioł 1. ‘pośrednik między Bogiem a ludźmi’; 2. ‘bardzo dobry człowiek’; 3. ‘wizerunek anioła’; 4. ‘zły duch, szatan’; 5. ‘pocisk artyleryjski, granat’ (Spol I 170; SJP XVII; SS I 38). Niemniej należy zauważyć, że w XVI-wiecznym słowniku języka polskiego odnotowuje się jedynie anjoł, anjeł, w późniejszych słownikach zaś także angioł. Niemniej ten ostatni nie zostałby przejęty do języka litewskiego jako angelas (por. angiolas (Skardžius 1998: 87)). Świadczy to o tym, że przynajmniej zapożyczenie angelas musiało przybyć z języków wschodniosłowiańskich. Należy zauważyć, że w językach białoruskim (a’нгел), ukraińskim (ангел) i rosyjskim (ангел) wyraz ten pozostał z języka staroruskiego, a do tego ostatniego przybył z języka staro-cerkiewno-słowiańskiego, gdzie wyraz ἄγγελος (por. ruski аггелъ) został zapożyczony ze starogreckiego (ЭСБМ I 112). Tymczasem przypadek odpowiedników anielas, aniolas w językach słowiańskich jest nieco inny. Pierwotnym źródłem polskich anjoł, anjeł, anioł itd. również jest język starogrecki, ale wyraz ten początkowo przeszedł przez łacinę, a następnie przez język staroczeski (anjel), z którego został zapożyczony do języka polskiego. Białoruski wyraz анёл umocnił się we współczesnym języku białoruskim dopiero wraz z pojawieniem się literackiego języka białoruskiego, a więc dość późno. Jest to zapożyczenie z języka polskiego, rozpowszechnione również w gwarach (ЭСБМ I 114). W języku staroruskim nie spotyka się takiego rzeczownika, dlatego można przypuszczać, że również ruski аньелъ, аниелъ jest polonizmem, który dostał się do tego języka najwcześniej pod koniec XIV wieku – już po ukształtowaniu się języka ruskiego i napływie do niego polonizmów po 1385 r. Początkowo pojawiły się one w kancelaryjnych tekstach języka starobiałoruskiego, później rozpowszechniły się w tekstach innych gatunków, zwłaszcza jeśli były one tłumaczone z języka polskiego. Początek drugiej fali polonizmów datuje się na 1569 r. (Булыка 1980: 9). Jednakże w języku ruskim nie ma słowa, które mogłoby być źródłem formy aniolas. Można wywnioskować, że litewski wyraz angelas jest zapożyczeniem ze wschodniosłowiańskiego, aniolas – z języka polskiego, Straipsniai / Articles 67 Slaviškos šaknies žodžių vartojimo kitimai Jono Jaknavičiaus Ewangelie Polskie y Litewskie 1647, 1674, 1679, 1690 ir 1705 m. leidimuose anielas – ma niejasne pochodzenie, choć bardziej prawdopodobne jest, że również jest polonizmem. To, że dwa ostatnie wyrazy są polonizmami, twierdził także P. Skardžius (Skardžius 1998: 87). Po zbadaniu przypadków, gdy jeden wyraz obcego pochodzenia zastępowany jest innym wyrazem obcego pochodzenia, okazało się, że tylko w kilku miejscach różni się ich pochodzenie: zapożyczenie ze wschodniosłowiańskiego persuna JEV zostało zastąpione kilmės skolinį anielas. Tai reikštų, kad lenkų kalbos įsigalėjimas XVII a., kol galiausiai ji tapo oficialia, ir didikų sulenkėjimas neturėjo įtakos slavizmų vartojimui JE ir akivaizdūs polonizmai neišstūmė senesnių skolinių. Be to, JEV zapożyczeniem o niejasnym pochodzeniu asaba; w JEV upowszechnił się polonizm aniolas, który zastąpił zapożyczenie ze wschodniosłowiańskiego angelas, a zapożyczone z języków słowiańskich wyrazy i hybrydy nie we wszystkich przypadkach były bardziej rozpowszechnione w innych dawnych pismach: vyskupas poświadczony jest w AK 32, SDIII 17, SPII 198, Q 182, natomiast byskupas – w Mž 279 i DP 120; abyda zapisano w DK 55, DP 161, AK 89, SDI 150, SPI 35, KN SE 41, ChNT 262, KR 57, BK 36, natomiast krivda, krivida – w BB1 Moz 26, BPII 314, DK 55, PK 84, KN SE 112, ChNT 218, persuna odnotowano w DP 187, AK 12, SDI 116, SDIII 273, natomiast asaba – w BB4 Moz 9. Poza JE, prieras i prieraunykas w ogóle znane są jeszcze tylko ze słowników K. Sirvydasa (odpowiednio SDI 32 i SDI 16). Hybryda mieruoti, -uoja, -avo, która występuje w JEV, jest znacznie częściej poświadczona w dawnych pismach języka litewskiego (DK 142, DP 122, SG1 57, SDI 106, SPI 179, KN SE 20, ChNT 16) oraz w późniejszych pismach niż zapożyczenie vietą, senuosiuose lietuvių kalbos raštuose nėra paliudyti – jie pasirodo vėlesniuose, po 1705 m., raštuose bei dabar užrašyti tarmėse. mieryti, -ija, -ijo Mž 517, SDI 10, KN SE 10. Zapożyczenia gaspada, tavoriščius i mos kilmės žodis – tai poreikis turėti naują žodį (dažniausiai atsiradus naujam gaspadorius, które w JEV zajęły miejsce rzeczowników padvarė, sėbras (poza JE poświadczonego także w DP 293, SDI 26, KN SE 221, Q 106) oraz padvarnykas (również poświadczonego (DP 322, SDI 38, SDIII 74) Zwykle wskazuje się dwa główne warunki, aby do języka przeniknęło obce zjawisko / obcy przedmiot) oraz dwujęzyczność ludzi (Чекман 1972: 154; Grzega 2003: 23). Pierwsza przyczyna zmian słownictwa JE nie jest tu istotna, zatem na konkurencję slawizmów mogły wpłynąć osoby, które przyczyniły się już do wydania ewangelii w 1674 r., najprawdopodobniej również ich dwujęzyczność. RODZIMEGO I OBCEGO POCHODZENIA ŽODŽIŲ SANTYKIS JE JE yra 25 atvejai, kai slavizmai vėlesniuose evangelijų leidimuose buvo pakeisti indigeniais žodžiais (be pasikartojimų atskirų porų yra 14: daboti buvo pakeistas į veizdėti, adyna – į valanda, viškos – į viršus, desetina – į dešimtinė, mistras – į mokytojas, rodytis – į susikalbinėti, viernas – į teisus, rubežiai – į kraštai, slūžyti – į tarnauti, magistras – į mokytojas, griešnykė (-ai) – į nusidėjusioji (-ieji), ANŽELIKA SMETONIENĖ 68 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI žyvatas – na gyvenimas, melnyčia – na girnos, pekla – na pragaras), oraz 14, w których rodzime wyrazy zastąpiono wyrazami obcego pochodzenia (14 odrębnych par: mėgti – na pasidaboti, iškuoptas – na iškandažytas, gailėjimas – na pakūta, metas – na adyna, elgetauti – na žebravoti, drauginykas – na tavorščius / tavoriščius, veidas – na abrozas, iždas – na skarbas, tolygus – na padabnus, viešpatis – na gaspadorius, įstatymas – na zokanas). Do tych liczb włączono również warianty leksykalne: JEI różni się od pozostałych tym, że używane są w nim warianty leksykalne, na przykład adyna (valanda) JEI 22,20, elgetauti (žebravoti) JEI 101,10 itd., a już w wydaniu z 1674 r. wybrano użycie albo rodzimego litewskiego słowa, albo słowa obcego pochodzenia. Omówiona wcześniej grupa zmian wykazała, że zupełnie nieistotne jest, z jakiego języka przybyły wyrazy obcego pochodzenia – nie miało to wpływu na ich utrwalenie; z użycia JE. Vėlesnių JE leidimų rengėjai vargu ar tikslingai siekė keisti skolinius ir hibridus indigeniais žodžiais, todėl greičiausiai tokie svetimos kilmės žodžiai pawycofywały się najgorzej właśnie wówczas z tego czy innego powodu. Oczywiście, niektóre z tych zapożyczeń były używane także w nieco późniejszych niż JEI starych pismach języka litewskiego (daboti, -oja, -ojo KN SE 37, ChNT 93, PP 27; slūžyti, -ija, -ijo KN SE 132, ChNT 136, PP 31; griešnykas KN SE 169, ChNT 166; rodyti, -ija, -ijo KN SE 112, ChNT 383; rubežius KN SE 209, ChNT 34), lecz najprawdopodobniej ich użycie na początku XVIII w. nie było już tak częste i ustąpiły one miejsca słowom rodzimym. Inne zaś znane są głównie tesnių nei JEI raštų (adyna DP 544; viškos BB1 Moz 6, SDIII 61, desetina DP tylko z wcześ514, AK 73; mistras Mž 263, BB2 Moz 38, DK 9, DP 46, SDI 81, SDIII 175; viernas Mž 30, DK 156, PK 18, MP 80; žyvatas DK 58, PK 7, DP 18, AK 12; melnyčia DP 85, SDI 82, SDIII 177; pekla DK 92, PK 7, DP 352, SDI 121), todėl natūralu, kad jau 1705 m. JE leidime, o kartais ir ankstesniuose, jų nebeliko. Nieco inaczej jest ze słowami rodzimymi, które w późniejszych wydaniach JE zostały zastąpione słowami obcego pochodzenia: wszystkie litewskie słowa weszły do współczesnego użycia, tzn. nie zostały całkowicie wyparte przez klausimas, kaip šie indigenūs lietuvių kalbos žodžiai yra paliudyti kituose senuosiuose lietuvių kalbos raštuose. Tai gali atspindėti jų vartojimo tendencijas. Dauguma indigenių lietuvių kalbos žodžių į svetimos kilmės žodžius busłowa obcego pochodzenia. Zasadniczo zostało zmienione już w JEII, tj. w 1674 r., z wyjątkiem mėgti, gailėjimas i metas, które zmieniono dopiero w 1705 r. Ostatnie słowa są poświadczone także w starszych niż 1705 r. dawnych pismach języka litewskiego: mėgti Mž 162, PK 107, BP I138, DP 515, SDI 127, SDIII 158, 122, MP 57, SDI 130, SPI 122; metas Mž 474, BPI 166, BB2 Moz 9, DK 119, SPI 89, KN P 170, ChNT 7; gailėjimas PK 144, DK 94, DP PK 15, DP 27, SDI 17, SDIII 370, SPI tiniuose, pasirodžiusiuose iki 1674 m.: iškuoptas BB1 Moz 46, Vln E1, DP 297, SDI 199, SDIII 436, SPII 189, KN P 268, ChNT 22; elgetauti DP 272, SDIII 1, ChNT 20. Pozostałe słowa odnotowano w šal540, KN SE 174; drauginykas Mž 325, SDIII 445, SPI 213, KN SE 230; veidas Artykuły / Articles 69 Slaviškos šaknies žodžių vartojimo kitimai Jono Jaknavičiaus Ewangelie Polskie y Litewskie 1647, 1674, 1679, 1690 ir 1705 m. leidimuose Mž 234, VlnE 34, BB1 Moz 4, DK 50, PK 57, DP 593, MP 79, SDI 72, SDIII 28, SPII 220, ChNT 76; iždas BP I76, PK 30, MP 132, SDI 166, SDIII 404, SPI 354; tolygus SDI 127, SPII 157; viešpatis Mž 438, Vln 30, BPII 213, DK 14, PK 88, DP 114, SDI 38, SDIII 378, KN P 269, ChNT 72; įstatymas Mž 29, Vln 9, PK 191, DP 75, SDI 208, SDIII 344, SGII 43. Wszystkie te słowa, zastąpione słowami obcego pochodzenia, były licznie używane, nie były ti raštuose iki 1705 m. ir vėlesniuose (pavyzdžiui, S. Daukanto, K. Donelaičio darbai), vartojami ir iki šiol. Tai reiškia, kad indigenūs žodžiai, palyginti su svemniej popularne i dlatego je zmieniono. Najprawdopodobniej perleidžiant JE tekstą vėlgi veikė tik rengėjų kalbiniai polinkiai. APIBENDRINIMAS Porównanie pięciu pierwszych wydań JE wykazało, że istnieje nieco więcej przypadków, gdy w wydaniu z 1647 r. słowo obcego pochodzenia zostaje później zastąpione rodzimym (łącznie 25 przypadków, bez powtórzeń – 14 par: adyna (godzina) > godzina; kamień młyński (młyn) > kamień młyński; daboti > veizdėti; desetina > dziesięcina; krańce (granice) > krańce; magister (nauczyciel) > nauczyciel; mistras > nauczyciel; grzesznicy (griešnykai) > grzesznicy; grzesznica (griešnykė) > grzesznica; piekło (pekla) > piekło; ukazywać się (porozumiewać się) > porozumiewać się; służyć > służyć; godzina (adyna) > godzina; wierny > sprawiedliwy; wierny (sprawiedliwy) > sprawiedliwy; wierzch (viškos) > wierzch; żywot (życie) > życie), ponadto zaledwie pięć razy doszło do zmiany w JEV, we wszystkich pozostałych przypadkach słowo rodzime utrwaliło się już w wydaniu z 1674 r. Gdy w późniejszych wydaniach słowa rodzime zastąpiono zapożyczeniami, znaleziono 14 przypadków (drauginykas > tavoršius, tavoriščius; drauginykas > tavoršius, tavorčius, tavorščius; żebrać (żebrawować) > żebrawować; żałowanie > pokuta; wyczyszczony > iškandażytas; tolygus > padabnus, padabnas; veidas (abrozas) > abrozas; viešpatis (gaspadorius) > skarb (skarbas) > skarbas; metas > adyna; mėgti > pasidaboti; gaspadorius; zokanas (įstatymas) > zokanas). Šie keitimai taip pat daugiausiai įvyko jau JEII. Kiek kitaip svetimos kilmės žodžiai buvo keičiami kitais svetimos kilmės žodžiais (iš viso 26 atvejai): neskaičiuojant angelas, aniolas, anielas chaotiškos tarpusavio kaitos (15 atvejų) pirmuosiuose penkiuose JE leidimuose, iš 11 likusių porų 7 įvyko tik JEV (abyda > krivida; mieryti > mieruoti; padvarė > gaspada; padvarnykas > gaspadorius; persuna > asaba; sėbras > tavorščius; sugatavyta > gatava). Visa tai patvirtina, kad daugiausiai J. Jaknavičiaus evangelijų leksika buvo keičiama būtent 1674 m. leidime. 1705 m. daugiausia pasikeitė svetimos kilmės leksika – tai gali būti susiję su tuo, kad tuo metu šios evangelijos buvo perrašytos viduriniu raštų kalbos variantu, o jame galėjo būti įsigalėję kitokie skoliniai ir hibridai tam pačiam reiškiniui nusakyti. Kad pačių skolinių (ir hibridų šaknies) kilmė visiškai neturėjo įtakos tokiems pokyčiams, rodo ANŽELIKA SMETONIENĖ 70 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI fakt, że w pierwszych pięciu wydaniach JE tylko w kilku miejscach zmian różni się pochodzenie zapożyczeń (i rdzeni hybryd). Zatem umocnienie się języka polskiego w XVII w. nie miało wpływu na używanie slawizmów w JE, a wyraźne nowsze polonizmy nie wyparły starszych zapożyczeń. Pochodzenie zapożyczenia (i rdzenia hybrydy) również nie miało wpływu na przypadki, gdy rodzime słowa języka litewskiego zastępowano słowami obcego pochodzenia i odwrotnie. W wydaniach JE z 1674 r. i późniejszych zapożyczenia i hybrydy zastąpione słowami rodzimymi najprawdopodobniej z tego czy innego powodu wycofywały się z użycia (tylko daboti, -oja, -ojo; slūžyti, -ija, -ijo; griešnykas; rodyti, -ija, -ijo; rubežius są poświadczone w nieco późniejszych starych pismach języka litewskiego (KN, PP, ChNT), i ustąpiły miejsca słowom rodzimym, jednak nie ma to związku z pochodzeniem zapożyczeń i hybryd. Rodzime litewskie słowa, które w 1674 r. (w niektórych przypadkach w 1705 r.) zostały zastąpione słowami obcego pochodzenia, są licznie poświadczone w innych dawnych pismach oraz w pracach z XVIII–XIX w. Oznaczałoby to, że słowa te nie byłyby dla czytelnika niejasne i nie było żadnego obiektywnego powodu, aby zastępować je zapożyczeniami lub hybrydami o słowiańskim rdzeniu. Najprawdopodobniej na późniejsze wydania JE wpłynął język ich redaktorów albo pogląd, że niektóre zapożyczenia są bardziej odpowiednie dla tekstu religijnego. O tym, że w tych zmianach nie ma logicznej podstawy językowej, świadczą takie pary jak daboti / veizdėti, mėgti / pasidaboti, metas / adyna i adyna / valanda. Czasownik daboti w JEV został zastąpiony przez veizdėti, jednak w tym samym wydaniu pojawia się pasidaboti, które zajęło miejsce czasownika mėgti. Rzeczownik adyna już w 1674 r. został zastąpiony przez valanda, a w 1705 r. ponownie pojawia się w miejscu słowa metas. Mając na uwadze, że na omówione przypadki zmian słów w JE nie miały wpływu lenkiško originalo tekstas bei skolinių ir hibridų šaknies kilmė, lieka galimybė, kad šie leksikos pakitimai 1674 m. ir 1705 m. leidimuose buvo nulemti vidinių lietuvių kalbos procesų arba vėlesnius evangelijų leidinius redagavusių žmonių. SKRÓTY AK – Katechizm anonimowy. BK – Katechizm Roberta Bellarmina. BB (ze wskazaniami tekstu) – Biblia Bretkūna. BP – Postylla Bretkūna. DK – Katechizm M. Daukšy. DP – Postylla M. Daukšy. ChNT – Nowy Testament Biblii S. B. Chilinskiego. Straipsniai / Articles 71 Slaviškos šaknies žodžių vartojimo kitimai Jono Jaknavičiaus Ewangelie Polskie y Litewskie 1647, 1674, 1679, 1690 ir 1705 m. leidimuose KN – Księga pobożności (do oznaczania jej poszczególnych części stosuje się odpowiednie skróty: KN G („Psalmy Dawida”); KN K („Katechizm“); KN M („Modlitwy chrześcijańskie“); KN SE („Sumy ewangelii“). KR – Różaniec Najświętszej Maryi Panny Jurgisa Kasakauskisa. MP – Postylla J. Morkūnasa. Mž – Katechizm M. Mažvydasa. PK – Katechizm M. Petkevičiusa. PP – Początek kazania SD – K. Sirvydasa Dictionarium trium lingvarum. SG – Śpiewnik S. M. Słowoczyńskiego. SP – Punkty kazań K. Sirvydasa. VlnE – Epistoły i Ewangelie B. Vilenta. Q – Buw. Rękopiśmienny XVII-wieczny słownik języków niemieckiego i litewskiego z archiwum królewieckiego (tak zwany słownik A. Krauzego). ŹRÓDŁA I LITERATURA ALEW I–II – Staro-litewski słownik etymologiczny 1–2. Hamburg: Baar, 2015. Būga Kazys 1958: Rinktiniai raštai 1. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Fraenkel Ernst 1962: Litewski słownik etymologiczny 1. Heidelberg: Winter. Girdenis Aleksas 2001: Rozważania o prawie Leskiena i rodzaju nijakim. – Prace językoznawcze 3, 385–386. Grzega Joachim 2003: Zapożyczenia jako sposób wyszukiwania słów w kognitywnej onomazjologii historycznej. – Onomasiology Online, 22–42. Dostęp przez internet: http://www1.ku-eichstaett.de/SLF/EngluVglSW/OnOn.htm. Jakaitienė Evalda 2009: Leksykologia. Wilno: Uniwersytet Wileński. JE – Jaknavičius Jonas 16471, 16742, 16793, 16904, 17055: Ewangelie Polskie y Litew kie. Dostęp przez internet: http://www.lki.lt/seniejirastai/db.php. Judžentis Artūras, Milda Lučinskienė 2008: Konstrukcje porównawcze w przekładzie „Ewangelie polskie y litewskie“ z 1647 r. – Baltistica 43(1), 71–89. ANŽELIKA SMETONIENĖ 72 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Keinys Stasys 1984: Lietuvių kalbos hibridai (sąvoka, rūšys ir normiškumas). – Lietuvos TSR Mokslų Akademijos darbai. A serija, 113–123. Kregždys Rolandas 2014: Metodyka i kryteria identyfikacji polonizmów języka litewskiego. – LingVaria 2(18), 195–217. LKE – Encyklopedia języka litewskiego. Redaktor V. Ambrazas. Wilno: Instytut Wydawniczy Literatury Naukowej i Encyklopedycznej, 2008. LKŽe – Słownik języka litewskiego, wersja elektroniczna. Dostęp przez internet: http:// www.lkz.lt/. Lučinskienė Milda 1998: Morfologinių formų kaita J. Jaknavičiaus evangelijų leidimuose – Baltistica, V priedas, 147–151. Lučinskienė Milda 2001: Rytietybių redagavimas Jono Jaknavičiaus „Ewangelie polskie y litewskie” w wydaniu z 1674 roku. – Archivum Lithuanicum 3, 117–128. Lučinskienė Milda 2003: Przejawy normalizacji ortografii w wydaniach „Ewangelie polskie y litewskie” z 1647 i 1674 roku. – Acta linguistica Lithuanica 49, 51–59. Lučinskienė Milda 2005: Jono Jaknavičiaus „Ewangelie polskie y litewskie“: wydanie dokumentalne i płyta kompaktowa. Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Sabaliauskas Algirdas 1990: Leksyka języka litewskiego. Wilno: Mokslas. SJP I–VIII – Słownik języka polskiego 1–8. Warszawa: 1898–1923. SJP18 – Słownik polszczyzny XVII wieku. Dostęp przez internet: http://sxvii.pl. Smoczyński Wojciech 2016: Słownik etymologiczny języka litewskiego, 2. poprawione i uzupełnione wydanie. Dostęp przez internet: https://dl.dropboxusercontent. com/u/21280621/Smo%D1%81zy%C5%84ski%20W.%20S%C5%82ownik%20etymologiczny%- 20j%C4%99zyka%20litewskiego.pdf. SPol I–XXXV – Słownik polszczyzny XVI wieku 1–35. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1966–2011. SS I–XI – Słownik staropolski 1–11. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź, 1953–2002. Urbutis Vincas 1978: Žodžių darybos teorija, Vilnius: Mokslas. VLE VIII – Powszechna encyklopedia litewska 8. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 2005. Zinkevičius Zigmas 1988: Historia języka litewskiego 3: Język dawnych pism. Wilno: Nauka. Artykuły / Articles 73 Slaviškos šaknies žodžių vartojimo kitimai Jono Jaknavičiaus Ewangelie Polskie y Litewskie 1647, 1674, 1679, 1690 ir 1705 m. leidimuose Булыка Аляксандр Мiкалаевiч 1980: Лексічныя запазычанні ў беларускай мове XIV–XVIII ст. Мінск: Навука i тэхніка. ГСБМ I–XXXIII – Гістарычны слоўнік беларускай мовы 1–33. Мінск, 1982–2013. ИГРЯ – Горшкова К. В., Хабургаев Г. А. 1981: Историческая грамматика русского языка. Москва: Высшая школа. Czekman W. N. 1972: W kwestii litewsko-białoruskich związków leksykalnych. – Baltistica 8(2), 147–156. ЕСУМ I–VI – Етимологічний словник української мови 1–4. Київ: Наукова думка, 1982–2012. МДСУМ I–II – Матеріали до словника писемної та книжної української мови 1–2. Київ – Нью-Йорк: Націонална академія наук України, 2002–2003. M jakiszew Władimir 2008: Język Statutu Litewskiego z 1588 roku. Kraków: Lexis. Темчинас Сергеюс 2012: О времени и условиях становления руськой мовы в качестве литературного языка. – Новае слова ў беларусістыцы, 47–52. CДЯ I–III – Словарь древнерусского языка 1–3. Москва: Книга, 1989. CДЯ11–14 I–IX – Словарь древнерусского языка (XI–XIV вв.) 1–9. Москва: 1988–2012. CPЯ11–17 I–XXIX – Słownik języka rosyjskiego XI–XVII w. 1–29. Москва: Наука, ССМ 1975–2011. I–II – Словник староукраїнської мови XIV–XV ст. 1–2. Київ: Наукова думка, ЭСБМ 1977–1978. I–XIII – Этымалагічны слоўнік беларускай мовы 1–13. Мінск: 1978–2010. ЭССЯ I–XXXVIII – Etymologiczny słownik języków słowiańskich 1–38. 1974–2012. ANŽELIKA SMETONIENĖ 74 Acta Linguistica Lithuanica LXXVI Alternation of Slavic-root words in Ewangelie Polskie y Litewskie by Jonas Jaknavičius from 1647, 1674, 1679, 1690 and 1705 STRESZCZENIE Ewangelie Polskie y Litewskie (dalej – JE) autorstwa Jonasa Jaknavičiusa ukazywało się wielokrotnie od 1647 roku. Pierwsze wydanie JE, jak wspomniano, datowane jest na 1647 rok the second 1674 (JEII), the third 1679 (JEIII), the fourth 1690 (JEIV) and the fifth 1705 (JEV). This is very helpful, because same text, released in several decades, may reflect some changes in a language. The object of the article is Slavic-root words in the first five (JEI), wydania Ewangelie Polskie y Litewskie. Celem artykułu jest ustalenie, jak w ciągu dziesięcioleci zmieniało się użycie zapożyczeń i hybryd w JE: które zapożyczenia lub hybrydy w tej samej pozycji zastępowano innymi zapożyczeniami i hybrydami lub rodzimymi słowami litewskimi, i odwrotnie – które rodzime słowa litewskie zastępowano zapożyczeniami w and hybrids, and determine is there a connection between origin of loanwords and chanoryginalnych tekstach polskich oraz alternacja zapożyczeń i hybryd w pierwszych pięciu tions of Ewangelie Polskie y Litewskie. To achieve the aim the texts in Lithuanian language in mentioned editions of Ewangelie Polskie y Litewskie were compared with Polish original edycjach. Chociaż liczba słów obcego pochodzenia jako jednostek we wszystkich wydaniach JE jest same, there are differences in usage frequencies. Furthermore, in some cases the indigenous word in later editions is replaced by loanword, sometimes on the contrary a single loanword is replaced by indigenous word or even by another loanword. All cases of alterniemal równa liczbie słów w JE, można je sklasyfikować następująco: 1. Słowo obcego pochodzenia w późniejszych wydaniach JE zostaje zastąpione słowem rodzimym; 2. Słowo rodzime w późniejszych wydaniach zostało zastąpione słowem obcego pochodzenia; 3. Zapożyczenie zostało zastąpione innym zapożyczeniem. Analiza zapisów w JE prowadzi do wniosku, że nie ma związku między pochodzeniem zapożyczenia a jego użyciem w późniejszych (1674, 1679, 1690, 1705) wydaniach JE. Dalejmore, alternation of some words in first five editions of JE wasn’t determined by changes in original Polish texts. Otrzymano 11 kwietnia 2017 r. ANŽELIKA SMETONIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]