Žmogaus tapatybės konceptas pagal „tapatus, -i“ ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje

Straipsniai / Articles 105 LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: morfoskładnia, typologia, walencja, semantyka. TOŻSAMOŚĆ CZŁOWIEKA KONCEPCJA WEDŁUG TOŻSAMY, -A I JEGO DERYWATY WSPÓŁCZESNEJ LITEWSKIEJ JĘZYK W PUBLICYSTYCE Concept of Human Identity on the Basis of tapatus, -i and Its Derivatives in Contemporary Lithuanian Opinion Journalism ANO tAcI jA Šio straipsnio objektas – žmogaus tapatybė būdvardžio tapatus, -i, jo veiksmažodinių ir na podstawie derywatów rzeczownikowych. Strukturalne podejście do znaczenia zostaje tu połączone z podejściem kognitywnym. Na podstawie materiału publicystycznego Korpusu współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT) mowa o tym, czym jest koncept tożsamości człowieka. Badanie wykazało, że według walencyjnych aktantów omawianych słów oraz predykatów, których aktantami one same są, tożsamość człowieka to swoista całość osoby, od urodzenia odczuwana, uświadamiana i (lub) tworzona zgodnie z dualizmem: jako bliska wzajemna relacja człowieka z częściowymi – przyrodzoną, wzgl. nieprzyrodzoną, boską, wzgl. ziemskimi – tożsamościami. W aspekcie czasowym tożsamość przyrodzona jest trwalsza niż nieprzyrodzona. Zmienność wiąże się z wyrażaniem za pomocą różnych form yra tapatus, wzgl. tapatinti(s). SŁOWA KLUCZOWE: przymiotnik tapatus, -i, derywat, koncept, semantyka strukturalna. AN NO tAt IO N Artykuł koncentruje się na tożsamości człowieka na podstawie przymiotnika tapatus, -i oraz jego derywatów czasownikowych i nominalnych. Łączy strukturalne podejście do znaczenia z podejściem kognitywnym. Odwołując się do danych z publicystyki przechowywanych w Korpusie Współczesnego Języka Litewskiego (CCLL), artykuł rozwija koncepcję tożsamości LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 106 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX osoby, która od urodzenia jest odczuwana, postrzegana study revealed that based on the valency actants of the words under discussion and the predicates whose actants they themselves are, human identity is a peculiar entirety of the i/lub tworzona na podstawie dwoistości: jako bliska relacja osoby z częściową – wrodzoną lub niewrodzoną, niebiańską lub ziemską – tożsamością. Z perspektywy czasowej tożsamość wrodzona jest bardziej stabilna niż niewrodzona. Zmienność wiąże się z wyrażaniem za pomocą różnych form yra tapatus i tapatinti(s). KEYWORDS: adjective tapatus, derivative, concept, structural semantics. 1. ĮVADAS. TEORINĖS NUOSTATOS Pastarąjį dešimtmetį madinga kalbėti apie tapatybę. Ši tema tyrinėta istoriosofiniu, sociologiniu, filosofiniu, socialiniu, kultūriniu ir kitais aspektais neczłowieka. The mała grupa litewskich autorów, których wymienienie tutaj wszystkich byłoby trudne i ostatecznie nie jest celem (inter alia Morkūnienė, red., 2012; Matonytė, Morkevičius 2013; Rubavičius 2014; Grigas 2016 oraz licznie cytowana tam literatura). W ostatnich latach tożsamość zwróciła również uwagę językoznawców: była analizowana w ujęciu socjolingwistycznym (Ramonienė, red., 2016), etnolingwistycznym (Rutkovska, Smetona, Smetonienė 2017) aspektami. Romualdas Grigas mówi, że „siebie [...] mogę poznać, zrozumieć tylko obcując z moimi bliskimi, rówieśnikami, współpracownikami, ogólnie ze światem, który mnie otacza. [...] Tak samo jest z narodem. [...] Rodzi się on, kształtuje, umacnia, degraduje i znika tylko w relacji z „innym” (Grigas 2016: 18). Albo, jak napisano w październiku 2005 r. na stronie internetowej bernardinai.lt1, „tożsamość kształtuje nie tylko to, jak postrzegasz siebie, lecz także to, jak postrzegają cię inni. Tożsamość jest wieloaspektowa i złożona. Ktoś sformułował to tak, że mamy kilka warstw tożsamości – jesteśmy jak cebule“. Išnagrinėję aštuonių vertybių pavadinimų semantiką remdamiesi kognityvinės etnolingvistikos principais, Kristina Rutkovska, Marius Smetona ir Irena Smetonienė (2017) pozwala „zapoznać się” z tożsamością Litwina. Autorzy monografii, przeanalizowawszy zgodnie z metodologią obrazu świata językowego, opracowaną przez Jerzego Bartmińskiego i jego zespół (s. 29–35), koncepty OGNIA, WODY, DOMU, RODZINY, PRACY, EUROPY, WOLNOŚCI i HONORU, doszli do wniosku, że „wykrycie i wyodrębnienie sfery konceptu mającej strukturę hierarchiczną przyczynia się zarazem do charakterystyki i postrzegania siebie jako jednostki, a poprzez jednostkę – także do wyrażania siebie przez całą grupę etniczną” (s. 260). Okazało się, że omówione przez nich zmieniające się wartości litewskie 1 Cytowane na podstawie materiałów publicystycznych udostępnianych w Korpusie współczesnego języka litewskiego. Artykuły / Articles 107 ocenie ludzi, pielęgnowaniu języka, wyrażaniu miłości do ojczyzny” (s. 259). Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje labai susijusios su etniškumu, senąja baltiška kultūra, „o tai sietina su aukštu saLoreta Vilkienė, traktując tożsamość jako nieustanne poszukiwanie przez jednostkę samoświadomości i procesy samokreacji (Ramonienė, red., 2016: 135, zob. też literaturę cytowaną tamże), analizuje kwestie etnicznej, językowej i kulturowej tożsamości Litwinów mieszkających za granicą, osób litewskiego pochodzenia i emigrantów, związki języka litewskiego z tożsamością emigrantów, a także wyjaśnia, jaką rolę odgrywa język litewski w ich postrzeganiu własnej tożsamości etnicznej (s. 117–185). Autorka twierdzi, że „język jest dla Litwinów istotnym wskaźnikiem tożsamości etnicznej” (s. 118, zob. też s. 128–129, 132, 152) i, ciją. Innymi słowy, tożsamość etniczna najelastyczniej i najlepiej ujawnia się poprzez język tkwiący w centrum tożsamości kaip rašo Simas Karaliūnas (1997: 163), atlieka tapatinamąją-vienijamąją funk- (Bucholtz, Hall 2006: 369), a omawiani z Z drugiej strony „należy przyznać także to, że żywe jest przekonanie, iż Litwinem można być również bez znajomości języka litewskiego” (s. 132). Inny esmės su lietuvių kalba akivaizdžiai tapatinasi (Ramonienė, red., 2015: 152). stosunek, zdaniem L. Vilkienė, dotyczy va zachowywana jest raczej więź emocjonalna niż terytorialna” (s. 132). Tożsamość kulturowa Litwinów mieszkających za granicą, osób litewskiego vieta – Lietuva, kuri etninei emigranto tapatybei yra „nelabai svarbi“ (p. 125), tiksliau sakant, „vyksta etninės tapatybės „išvietinimo“ procesas, nes su Lietupochodzenia i emigrantów jest w pewnym lub innym stopniu hybrydyczna, ale zawiera silny komponent litewskości; pielęgnowana litewska odrębność kulturowa – język, historia, symbole itp. (s. 184). W niniejszym artykule na tożsamość człowieka patrzy się z perspektywy semantyki strukturalnej, a dokładniej, podejście strukturalne do znaczenia łączy się z kognitywnym. Z tego punktu widzenia tożsamość człowieka, o ile wiadomo, nie była omawiana. Przyjmuje się pogląd, że „znaczenie strukturalne jest eksplikowanym znaczeniem kognitywnym” (Jakaitienė 1988: 58; por.: Jakaitienė 2010: 56; Gudavičius 2011: 117). Analizuje się tu wzajemne relacje między słowami i sprawdza, jaka informacja jest przez nie wyrażana, tj. jaki jest lub jak werbalizowany jest koncept tożsamości człowieka jako zmienna informacja konceptualna tkwiąca w świadomości użytkowników języka, treść myślenia, strategia (por. Jakaitienė 1988: 42–43, 57–94; 2010: 17–18, 45–46, 50). Na jego podstawie można mówić o tak zwanym językowym obrazie świata2 jako rozumieniu treści utrwalonej w elementach języka, określonej interpretacji rzeczywistości w języku (szerzej zob. Gudavičius 2007: 10; 2009: 11–17, Rutkovska, Smetona, Smetonienė 2017: 20–22, 29 oraz cytowaną tam literaturę)3. 3 Etnolingwistyczne rozumienie konceptu jest również wykorzystywane na przykład w pracach Jurija Stiepanowa (Степанов 1997), Walentiny Masłowej (Маслова 2001), Swietłany Ter-Minasowej (Тер-Минасова 2000), Algirdasa Ruškysa (2011), Reginy Kvašytė i Silvii Papaurėlytė (2013), Silvii Papaurėlytė (2013), Neda Jurgaitisa (2015) (zob. także cytowaną tam literaturę). 2 Plg. Rutkovskos, Smetonos, Smetonienės (2017: 22) vartojamą terminą pasaulio vaizdas kalboje. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 108 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Przedmiotem niniejszego badania są różne formy reciprocznego przymiotnika tapatus, -i oraz jego derywatów czasownikowych (tapatinti, tapatintis, susitapatinti, sutapatinti) i rzeczownikowych (tapatybė, tapatumas), gdy co najmniej jeden z ich aktantów jest eksplikowany lub implikowany jako człowiek albo grupa ludzi, np. : Król jest tożsamy z państwem DLKT; Człowiek zaczyna utożsamiać siebie (por. człowieka) ze wspólnotą DLKT; Seriale mają działanie terapeutyczne i odzwierciedlają tożsamość narodu, a dokładniej to, z czym sam ma on skłonność się utożsamiać DLKT. Celem jest – na podstawie analizy tapatus, -i i jego derywatów w zdaniu publicystycznym4 – zdefiniowanie konceptu vaizdžio žmogaus sąmonėje dalį, tam tikrą suvokimo būdą. Keliamas klausimas, kaip vartosenoje6 per aptariamus žodžius ir jų valentinius aktantus, t. y. formalią tożsamości człowieka5 jako struktury obrazu świata, aktualizowanej (stającej się widoczną) struktury mentalnej – tożsamości człowieka jako części konceptu tożsamości. Išsikelti tokie uždaviniai: nepretenduojant į išsamią literatūros apžvalgą, minėti, kas būdingiausia publicistikai (žr. 2 skyrių), kaip būdvardis tapatus, -i ir jego derywaty są definiowane w słownikach, opisywane w pracach išanalizuoti aptariamus žodžius minimaliuose publicistikos fragmentuose, t. y. gramatycznych (zob. rozdział 3), w zdaniu, a na podstawie analizy ustalenie, jak rozwija się obraz tożsamości człowieka – koncept istniejący w świadomości użytkowników współczesnego języka litewskiego (zob. rozdział 5). Tożsamość człowieka jest definiowana indukcyjnie. Za teoretyczny punkt wyjścia badania uznaje się pogląd przedstawicieli lingwistyki strukturalnej na język jako ustrukturyzowany system elementów znaczeniowych tkwiący w głowach osób posługujących się tym językiem, w którym elementy te określa się poprzez ich wzajemne relacje, tzn. ważne są nie poszczególne elementy – x i y – lecz relacja między nimi (inter alia Hjelmslev 1995: 36–51; Greimas 2005: 477, 50; Vykypĕl 2005: 11–44)8. Do analizy przyjmuje się konkretną (wy)powiedź w użyciu języka – zdanie w minimalnym (kon)tekście. Na przykład w zdaniu Król jest tożsamy z państwem elementy znaczeniowe 4 Por. Termin predykatem używany przez Evaldę Jakaitienė (2010: 32t). 5 Na temat treści terminów znaczenie, pojęcie, koncept i sens oraz ich wzajemnych relacji zob. vičius 2007: 14–23, 2011; plg. Jakaitienė 2010: 46–48. 6 Plg.: „Žmogaus egzistencija yra tapati jo funkcijai kokiame nors sakinyje. Šis variantas susilieja szerzej U Gudasa cała nowoczesność i ponowoczesność, w których wszechświat jest tożsamy z dyskursami go opisującymi. Takie wypowiedzi są konsekwencją twierdzenia, że nie tylko wszechświat, lecz także człowiek jest materialnym przedmiotem złożonym z części, a zatem może być złożony także inaczej, zależnie od tego, jaki jest dyskurs, i nawet według opisów człowieka sprzecznych z nim samym” (Mickūnas 2012: 306). 7 Por.: „Sam termin-obiekt nie ma znaczenia. „Znaczenie zakłada istnienie relacji: relacja między terminami jest koniecznym warunkiem znaczenia” (Greimas 2005: 47). 8 Semantyka kognitywna bada relacje między doświadczeniem (angl. experience), poznaniem ucieleśnionym (angl. embodied cognition) a językiem (Evans, Green 2006: 50); znaczenia traktowane są jako struktury mentalne (Taylor 2006: 569). Artykuły / Articles 109 (leksemy) są powiązane opozycyjnie: rzeczowniki o różnych Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje formach karalius, valstybė są związane z tapatus (jako aktanty vs. predykat); rzeczownik karalius jest związany z valstybei (podmiot vs. dopełnienie). Bardziej konkretne znaczenie predykatu tapatus wyłania się w sąsiedztwie innych leksemów – aktantów oznaczanych rzeczownikami: w tym przypadku leksemy karalius i valstybė warunkowo „tworzą”, inaczej mówiąc, aktualizują treść tapatus (szerzej – wchodzą w treść tożsamości)9. Zgodnie z zasadą kompozycyjności wyrażenia visumos reikšmė apibrėžiama jos sudedamųjų dalių reikšmių pagrindu10. Strukzłożone, takie jak reikšmė „objętość”, są związane z konceptem relacją części i ji verbalizuoja tam tikrus kintančius mentalinio turinio elementus. całości warunkowo11, tj. Przede wszystkim zwraca się uwagę na to, aby tapatus, -i i jego derywaty były używane na poziomie zdania, tj. aby same pełniły funkcję predykatu (tapatus, (susi)tapatinti) albo aby były jednym z walencyjnych aktantów predykatu (išsaugoti savo tapatybę). Jak wspomniano, uwagę zwraca się na to, aby co būtų pasakomas žmogų arba žmonių grupę žyminčiu žodžiu, ir analizuojama antrojo aktanto leksinė raiška – nustatoma, kas juo pasakoma. Žiūrima, su konajmniej jednym z aktantów tapatus, -i lub jego derywatów, używanych jako predykaty, były rzeczownikowe derywaty tapatus, -i, tj. na to, co tworzy jądro zdania w przypadkach, gdy derywat tapatus, -i nie pełni funkcji predykatu, lecz aktantu. Analizowane są wyrażenia: žmogus (x) yra tapatus y, žmogus tapatinasi su y, suvokti žmogaus tapatybę itp., i poszukuje się odpowiedzi na pytanie, jakie i w jaki sposób widoczne na poziomie zdania tendencje treści tożsamości człowieka12 występują we współczesnej litewskiej publicystyce. Podstawową stosowaną metodą badawczą jest metoda opisowo-analityczna, analiza gramatyczna i semantyczna. Badając współczesne użycie języka litewskiego, opieramy się na przykładach zebranych w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego 9 „Znaczenie większości słów predykatywnych staje się jasne dopiero w połączeniu dwulub wieloczłonowym” (Jakaitienė 2010: 51). W tej kwestii zob. także Cruse (2001: 16). Por. stosowane przez Louisa Hjelmsleva pojęcie pokrewieństwa: „to pokrewieństwo jest jakby siłą przyciągania, za pomocą której pewna forma przyciąga pewną substancję; istnieje ono zarówno w planie wyrażenia, jak i treści” (Vykypĕl 2005: 18). 10 Por.: „Podstawę koncepcji znaczenia strukturalnego stanowi wiedza użytkowników języka o systemowych relacjach między słowami oraz o zasadach i normach ich użycia w tekście. [...] Badanie wzajemnych relacji między słowami jest właśnie procedurą, która pozwala dostrzec w znaczeniu i wyeksplikować pewne drobniejsze elementy składowe semantyczne. „Dlatego z aspektu strukturalnego znaczenie można zdefiniować jako całość zorganizowanych (tzn. uporządkowanych w określony sposób) elementów semantycznych” (Jakaitienė 2010: 56). 11 „Nie całkiem poprawnie jest nawet mówić o ich [znaczenia słowa i pojęcia] wzajemnym oddziaływaniu, ponieważ wzajemne oddziaływanie implikowałoby pewną odrębność. Najwyraźniej mamy tu do czynienia z jednym zjawiskiem, które jednak, będąc bardzo złożone, ma dwie formy emanacji: bardziej powierzchowną – znaczenie słowa, oraz bardziej głębinową, bardziej zmienną – pojęcie kognitywne. Genetycznie można uznać pierwszeństwo pojęcia w stosunku do znaczenia słowa” (Gudavičius 2007: 18; por. także Jakaitienė 1988: 57–58). 12 „Opisując użycie języka, które nieustannie się zmienia i dlatego bardzo trudno je ustalić (zdefiniować), można operować jedynie tendencjami” (Vykypĕl 2005: 20). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 110 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX sudaryto Dabartinės lietuvių kalbos tekstyno (toliau – DLKT). Nuo 1992 m. iki Większą część tworzonego obecnie DLKT stanowią teksty językowe pisane, często redagowane, należące do różnych gatunków: publicystyki, literatury pięknej, literatury faktu lub literatury administracyjnej. Część z nich to teksty tłumaczone. Przykładów języka mówionego w DLKT jest wyraźnie mniej. Korpus publicystyczny stanowi 63,8 proc. całego materiału DLKT. Do analizy wybrano 1000 zdań publicystycznych13, w których używane są omawiane słowa. W razie potrzeby uwzględnia się również minimalny kontekst zdań (300 znaków według szerokości wiersza konkordancji DLKT). 2. KODĖL PUBLICISTIKA Publicistika šaltiniu pasirinkta ne tik dėl to, kad ji sudaro didžiąją DLKT dalį, bet ir dėl savo „kaip tarpininkės“ (plg.: Bitinienė 2007: 17; Župerka 1983: 108) ypatybių. Tradiciškai apie publicistiką kalbama nagrinėjant stilistiką – funkcinius stilius14 (inter alia Pikčilingis 1971; Župerka 1983, 2012; Bitinienė 2007). Według dziedzin użycia języka i podstawowych funkcji języka15 styl publicystyczny wyróżnia się obok codziennego potocznego (języka mówionego), oficjalnego urzędowego, naukowego i artystycznego beletrystycznego (Pikčilingis 1971: 286 i nast.) albo obok naukowego, administracyjnego, potocznego (mówionego, według Župerki 2012: 91) i artystycznego (Župerka 1983: 12, 99, 101; por. 2012: 80–97). Kazimieras Župerka (1983: 99, 101, 108; por. 2012: 79) mówi o tym, że styl publicystyczny, mający dwa najwyraźniejsze podstyle – gazetowy16 (pisany) i oratorski (mówiony), znajduje się rzekomo na styku stylów artystycznego i nieartystycznego (urzędowego wzgl. potocznego), czyli sfer języka, a dokładniej, bliżej stylu nieartystycznego (Župerka 2012: 13 Por.: „Zdanie jest bazowym obiektem, w którym ucieleśniona jest semantyka języka” (Степанов 1981: 4, cytowane za Jakaitienė 2010: 42). 14 „Styl funkcjonalny to historycznie ukształtowana odmiana języka ogólnego, której cechy stylistyczne i środki językowe są determinowane przez dziedzinę użycia języka, treść i funkcje“ (Župerka 2012: 78; nieco odmienny pogląd por. : Župerka 1983: 12, 99; Pikčilingis 1971: 277; Gaivenis, Keinys 1990: 67; Ambrazas 1999: 204). „Funkcinis stilius yra tam tikri kolektyvinėje sąmonėje įsitvirtinę, įsiuświadomione tendencje użycia języka, wytyczne, dość abstrakcyjny model, natomiast całość wyrazu rovė atsiskleidžia į tam tikrą stilių orientuotame tekste“ (Bitinienė 2007: 10). 15 Apie kalbos funkcijas, jų skyrimo kriterijus, skaičių, tarpusavio priklausomybę plačiau žr. Karajęzykowego Vailiūnas 1997: 113–175 i cytowaną tam literaturę. W tej kwestii por. także Župerka 1983: 99–100; 2012: 79, Marcinkevičienė 2008: 33–77 i cytowaną tam literaturę. 16 „Gatunki prasowe to informacja, artykuł, felieton, reportaż, szkic i in. Istnieją także gatunki pośrednie, publicystyka naukowa“ (Župerka 1983: 101 i nast., zob. także s. 108). O gatunkach zaliczanych do publicystyki, ich typologii, kryteriach klasyfikacji itd. szerzej zob. Marcinkevičienė 2008. Straipsniai / Articles 111 Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje 79). „Skirtingai nuo dalykinių stilių (mokslinio ir administracinio), būdingas cechą publicystyki stanowi subiektywna ocena. A zatem tekst publicystyczny [...] znajduje się niejako w połowie drogi między stylem rzeczowym a artystycznym” (Župerka 1983: 108; por.: Župerka 2012: 87; Bitinienė 2007: 24; Marcinkevičienė 2008: 91–92). Stylowi publicystycznemu, którego celem jest „nie tylko przedstawienie faktów, lecz także odpowiednie nastawienie i przekonanie czytelnika”, właściwe jest połączenie funkcji komunikatywnej i ekspresywnej (Župerka 1983: 108), czyli inaczej funkcji przekazu (aktualnej informacji) i oddziaływania (agitacji oraz ekspresji)17. Audronė Bitinienė rozumie styl publicystyczny węziej – jako prasę periodyczną (gazety, czasopisma) i twierdzi, że „pierwotnym przeznaczeniem publicystyki jest odzwierciedlanie życia społecznego (rejestrowanie faktów, wydarzeń), a dopiero potem oddziaływanie na nie i kierowanie nim”. Albo, jak stwierdza S. Karaliūnas, cytując Grace Andrus de Lagunę (1927), „język jest ważnym sposobem urzeczywistniania współpracy ludzi. [...] Ludzie nie mówią tylko po to, aby uspokoić swoje uczucia, dać upust emocjom czy wyrazić swoją opinię, „Interakcijos bei komunikacijos esama ir tarp tokių žmonių, kurie tiesiogiai niekad nesusidūrė ir nesusiduria, bet vienas kitą veikia per sudėtingą visuomeninių lecz aby wywołać reakcję partnerów, towarzyszy i wpłynąć na ich nastawienie, poglądy oraz działania” (Karaliūnas 1997: 108). system instytucji, którego funkcjonowanie umożliwia przekazywanie komunikatów za pomocą technicznych środków łączności na odległość. Taki typ interakcji i komunikacji występuje na przykład [...] między autorem artykułu a szerokimi kręgami czytelników gazety, którym autor ten przekazuje swoją opinię” (s. 96; por. Bitinienė 2007: 1218). Ostatecznie, „ponieważ przekazywanie informacji, jej obieg w społeczeństwie uznaje się za komunikację, to pod względem psychospołecznym komunikacja w końcu, jak się zdaje, jest zmianą i regulowaniem zachowania ludzi” (Karaliūnas 1997: turi paklusti adresanto įtaigai, perimti jo požiūrį į tikrovės reiškinius“ (Bitinienė 2007: 20). Būtent tokie „bevaliai“, mokantys skaityti ir rašyti, bet nekritiški, „sudaro daugiau kaip pusę klausytojų ar skaitytojų“. 107). A. Bitinienė dodaje w tej kwestii: „adresatowi [czytelnikowi] jakby odbiera się różnorodność poznawania świata, możliwość spoglądania nań własnym spojrzeniem: adresat Tak więc z tego, co krótko powiedziano, staje się jasne, że przeznaczeniem tekstów zaliczanych do publicystyki jest informowanie, ocenianie i (s)formowanie opinii większości czytelników, czyli opinii publicznej. Uwzględniając to, można, jak się zdaje, sądzić, że koncept tożsamości człowieka, który będzie widoczny w zdaniach publicystycznych DLKT, odpowiada lub jest podobny do aktualnie ukształtowanej w umysłach wielu z nas – aktywnych czytelników – interpretacji tożsamości. 17 Zob. Župerka 2012: 79, 87, 97; por. Pikčilingis 1971: 307; Marcinkevičienė 2008: 34–35, 53 i n. 18 „Ważne nie jest to, co ludzie myślą, lecz jak powinni myśleć” (Bitinienė 2007: 12). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 3. PRZYMIOTNIKA TAPATUS, -I I JEGO DERYWATÓW APIBRĖŽTYS ŽODYNUOSE IR GRAMAW PRACACH ETYCZNYCH W celu uszczegółowienia treści hasła tapatus, -i i jego derywatów oraz zgodnie z bendroji žodžio reikšmė suvokiama intuityviai ir yra abstrakcija (Karaliūnas 1997: 277–278), svarbu apžvelgti, kaip kalbamieji žodžiai teikiami žodynuose. poglądem, że w Wielkim słowniku języka litewskiego (dalej – LKŽe) przymiotnik tapatus, -i objaśniany jest jako ʻidentyczny, równoważnyʼ (zob. zdania 1–2), a w Słowniku współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKŽe) – ʻtaki sam19, identyczny20, równoważny21ʼ. Osobno podawany rzeczownik tapatumas w LKŽe wiąże się z tapatus jako jego derywat, natomiast rzeczownik odczasownikowy tapatybė definiuje się tutaj jako mający dwa znaczenia, z których jedno – „równość22 obiektu z samym sobą lub innym obiektem, równoważność, identyczność23” – jest istotne w niniejszym artykule. W DLKŽe rzeczownik abstrakcyjny od przymiotnika z przyrostkiem -umas tapatumas podawany jest w haśle leksykograficznym tapatus, -i, natomiast tapatybė – osobno jako ʻtapatumasʼ. Czasownik odprzymiotnikowy tapatinti w LKŽe definiuje się jako ʻuznawać za identyczny, identyfikowaćʼ, a w DLKŽe – ʻuznawać za identycznyʼ. W tym miejscu należy również wspomnieć o znaczeniu czasownika laikyti ʻuważać za coś, przypisywać określone cechyʼ (DLKŽe)24, implikującym podmiot jako perceptora25, np. : Wszyscy [Pcp] uważają go za mądrego (zob. Sližienė 1994: 370). Uwzględniając to, konstrukcję podaną w DLKT Su herojais [mes] tapatinamės patys, tapatiname visą tautą można przeformułować na Mes manome patys esantys tapatūs su herojais ir visą tautą esančią tapačią jiems lub Mes manome, kad patys esame tapatūs herojams ir kad visa tauta tapati jiems (por. Sližienė 2004: 297). Valentingumo pagrindu (Sližienė 1994: 15–57; plg. Jakaitienė 2010: 65–71) omawiane słowa, które zgodnie z wymienionymi definicjami leksykograficznymi oznaczają 19 Por. DLKŽe: toks pat, tokia pati parod. wstęp. – taki jak inny. 20 Por. DLKŽe: identiškas, -a – 1. równy, taki sam, identyczny. 21 Por. DLKŽe: równy, -a – 2. mający wspólne cechy, taki sam. 22 Plg. DLKŽe: lygus, -i – 2. tokio pat didumo, platumo, gerumo ir pan., vienodas: Jis su manimi równy. 23 Por. LKŽe: jednakowy, -a – 1. mający prawie lub zupełnie takie same właściwości, taki sam: Wszyscy opuścili Rdn. jako jednakowi. 24 Por. LKŽe: uważać – tr. 20. uważać kogoś za kogoś/coś: Za kogo ty mnie uważasz J. Jabl. BLKŽe: uważać – 4. (co z czym) uważać za coś, uznawać za coś lub za jakiegoś: Uważamy siebie nawzajem za braci. 25 „Percipient – funkcja doświadczającego stanu psychicznego, właściwa istotom żywym, postrzegającym rzeczywistość, mającym wobec niej określone nastawienie i reagującym na nią psychologicznie” (Sližienė 1994: 20–21). Artykuły / Articles 113 relację podobieństwa między rzeczami26, są Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje dwuargumentowe (tapatus, tapatintis, tapatybė i in.) albo trzyargumentowe (tapatinti), tj. ich znaczenie determinuje dwa lub trzy wolne vieherentiniai) tas27, kurias sakinyje užima tam tikros reikšmės žodžiai bei jų formos. Būdvardis tapatus, -i ir jo vediniai (tapatintis, tapatybė) yra leksiniai (inreciprokaty28, za pomocą których wyrażana jest wzajemna (ang. mutual) relacja tarp mažų mažiausiai dviejų situacijos dalyvių (angl. mutuant) – x ir y. Inherentycznie relacja wzajemna jest symetryczna. Zazwyczaj jest ona inwersyjna: jeśli twierdzi się, że x jest identyczne z y, oznacza to, że y jest identyczne z x. Oprócz takich typowo symetrycznych (por. Mes tapatinamės pirmiausia ir labiausiai su savo tauta DLKT), istnieją przypadki trudniej poddające się inwersji – mniej symetryczne29 (ang. semi-symmetric, quasi-symmetrical, sometimes-symmetrical), por. Mes tapatinamės su savo istorija DLKT, ale: *Istorija tapatinasi su mumis. Zatem symetryczność jest stopniowalna30. W omawianym przypadku symetryczność inwersyjna wiąże się ze znaczeniem czasownika tapatintis, implikującym żywy podmiot – człowieka. Innymi słowy, przy użyciu różnych form czasownika tapatinti się lub jego derywatu (tapatinimasis) punktem odniesienia może być człowiek, por. : Tylko w takim przypadku można mówić również o utożsamianiu się pojedynczego człowieka z określonym narodem i jego kulturą DLKT, ale: ?można mówić o utożsamianiu się kultury z człowiekiem. W zależności od wybranego punktu odniesienia tych samych uczestników sytuacji situation) dalyvius galima pasakyti skirtingai: atskirai arba kaip visumą. Toliau pateikiamame 1 sakinyje atskaitos tašku pasirenkamas atskiras tarpusavio situwzajemnej (ang. mutual acijos uczestnik (x) – król występujący jako podmiot albo my w zdaniu 2, natomiast w zdaniach 3–4 – ogół uczestników sytuacji (x i y), wyrażony formą liczby mnogiej rzeczownika. W sytuacji wzajemnej wyrażonej w zdaniach 1–3 uczestniczą pojedynczy ludzie lub grupa ludzi (jednostka wzgl. grupa), natomiast w zdaniach 4–9 – przedmioty. Innymi słowy, zdaniem Daliji Tekorienė (1990: 74), formami tapatu wyrażany jest stosunek równości między przedmiotami. 27 Z wyjątkiem przypadków, gdy omawiane słowa są używane w formie liczby mnogiej; wówczas są one jednolub dwuwalentne (por. zdanie 3). 28 Por. „Predykaty leksykalne wzajemne (zwane również predykatami allicznymi) można zdefiniować jako predykaty, które same przez się wyrażają wzajemną konfigurację, bez koniecznego oznaczenia semantically restricted set of predicates whose meanings generally fall into the class of social actions and relations ('marry', 'quarrel', 'friend'), spatial relations ('adjoin', 'next to'), and relations of gramatycznego. Składają się one z (nie-)tożsamości („taki sam jak”, „różny od”, „przypominać”)” (Haspelmath 2007: 2090). 29 Por. : „Relacja niesymetryczna staje się «relacją, która ma co najmniej jedną instancję asymetryczną» (Partee 2008: 4). Na przykład, Zdanie Jiedu pasisveikino implikuje, że On przywitał się z nią lub Ona przywitała się z nim, ale niekoniecznie odwrotnie, tzn. jeśli ona przywitała się z nim, niekoniecznie on przywitał się z nią. 30 „Mutual situations are rarely fully symmetric“ (Haspelmath 2007: 2088; podobny pogląd zob. także Knjazev 2007: 116t). Szerzej o stopniowej symetryczności predykatów alelicznych zob. Partee 2008. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 120 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 39) Naujausioje knygoje save tapatinu daugmaž su pasaulio patirties człowiekiem. 40) Sama pisarka również wyraźnie utożsamia główną bohaterkę ze sobą: „Ja — to Lisa. Tak jak ona, dziecko wieśniaka, mogłem swobodnie szaleć na łonie natury“. 41) Widzicie, zawsze utożsamiałem się z Odyseuszem, czyniłem się z lio keliautojas, kuris, galų gale, sugrįžta namo... Graikas! 42) Bijau susitapatinti su kokiu nors marksistiniu propagandistu (šypsosi nim jednym. Pasaukompozytor), ganiącym kapitalistyczny świat. 43) W wyobraźni utożsamiał się z więźniami polarnej nocy i stąd brała się ekstatyczna wdzięczność za każdy wschód słońca i każdą kromkę chleba. 44) Zwracam się szczerze do wszystkich, którzy jeszcze dziś cierpią na trąd: teraz mają oni orędownika – ojca Damiana, który jeszcze przed zachorowaniem często utożsamiał się z chorymi, mówiąc „my, trędowaci“. 45) Ściskające niemowlęta w ramionach jak kieliszek wódki (mama Kaczka – prototyp alkoholiczki). Nic dziwnego, że dziewczynki nie chcą być do nich podobne i utożsamiają się z wojowniczkami, a chłopcy boją się takich wielodzietnych rozmemłanych kobiet. 46) Nastolatkowie stają się zawziętymi kierowcami wyścigowymi, jeńcami, pilotami, wszechmocnymi, czarodziejami, niezwyciężonymi wojownikami, utożsamiają się z wymienionymi postaciami. Lekarze ostrzegają, że właśnie tutaj kryją się przyczyny, dla których młodzież szaleńczo lubi „latać” samochodami. Z tego, co powiedziano o zdaniach 31–46, wynika, że ten inny, kształtujący zależną część lub warstwę tożsamości ludzkiego Ja, nie jest osobą prawdziwą, lecz stworzoną przez samego siebie osobą, z którą się utożsamia. A co składa się na niezależne Ja człowieka, inaczej mówiąc, co jest prawdziwe, stałe lub bardziej stałe w tożsamości człowieka i czy w ogóle istnieje? Tożsamość człowieka w publicystyce DLKT dzieli się według przyrodzonego dualizmu (duch resp. ciało): dzieli się na wnętrze resp. zewnętrze (zob. zdania 47–49), a także według płci (mężczyzna resp. kobieta; zob. zdania 50–51), wieku (młody resp. stary; zdania 52–54). Wewnętrzna, czyli inherentna, część tożsamości człowieka jest nieuchwytna za pomocą pięciu podstawowych zmysłów. Jeśli zgodzimy się, że, jak stwierdzono w zdaniu 48, to, kim jesteśmy, jest tożsame z obecną w nas energią duchową i jest najbardziej stałe w tożsamości człowieka, wtedy bardziej uchwytną za pomocą zmysłów, czyli bardziej zewnętrzną część tożsamości osoby (płeć, wiek), można uznać za mniej inherentną – bardziej zmienną lub mogącą ulegać zmianom39. Wewnętrzną i zewnętrzną tożsamość człowiek posiada z natury, tzn. „otrzymuje” ją przy urodzeniu. Przyrodzona jest tylko prawdziwa tożsamość człowieka 39 Por.: „W każdym razie niezmienną koncepcję substancji jednostki można doskonale pogodzić ze zmianą właściwości: jest ona tym, co pozostaje w jednostce, gdy zmieniają się jej właściwości. [...] [N]ierzadko i dziś to, co pozostaje w jednostce, gdy zmieniają się jej właściwości – substancja ludzka – nazywa się duszą. Dusza jest zasadą życia – tym, co organizuje żywy organizm w jedną całość. Części całości mogą się zmieniać, Straipsniai / Articles 121 Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje tożsamość. Niewrodzona (nieimmanentna) tożsamość człowieka jest stworzonym przez samą osobę dla siebie Ja (iluzje, marzenia itp.) i (lub) stworzonym dla innych Ja (wizerunek, maska, etykieta itp.) (zob. zdania 55–56, por. także zdania 36–41; Joseph 2004: 4). Stworzona przez siebie część tożsamości Ja – to, czym człowiek (nie) chce lub (nie) może się stać, tj. możliwa warstwa tożsamości człowieka40. Innymi słowy, możliwe części tożsamości mogą stać się prawdziwą tożsamością człowieka, tj. Wyobrażenia Ja (to, kim człowiek chce być, o byciu kim marzy) motywują jego tikruoju ar tikresniu Aš (tai, ką žmogus suvokia savyje kaip labiau inherentiška). Galimosios tapatybės yra kintančios. 47) Vienas mano mėgstamas mąstytojas „susilitavimu“ pavadino būseną, kai [žmogaus] dvasia visiškai susitapatina su kūnu, dažniausiai – sergančiu ir kenčiančiu kūnu. Kiekvienam pažįstamas jausmas, kai visas žmogišzachowanie, cele itp. i mogą stać się tym, czym „Ja“ staje się jedynie bolącą nerką. 48) To, kim jesteśmy, jest tożsame z obecną w nas energią duchową. 49) Patrząc z innej strony na „ja”, zobaczymy, że jedząc, gdy jesteśmy bardzo głodni, całkowicie utożsamiamy się z namacalnym ciałem, gniewając się na kogoś – poczujemy się jedynie kłębem cholerycznych emocji, zagłębiając się w literaturę naukową – utożsamiamy się z umysłem. Która z tych różnych stron jest prawdziwym Ja? 50) W takich rodzinach dorastają zagubieni nastolatkowie, dojrzewający bez jasnych wytycznych samorozwoju, niemający bliskiej osoby, z którą mogliby utożsamić siebie i swoją płciowość... 51) Nijolė Arbačiauskienė: Kobiety i mężczyźni są równowartościowi, ale nie tożsami. 52) Tak samo jest z różnicą między osobowościami: niezależnie od tego, jak dojrzała byłaby osobowość, w młodszym wieku nie może być tożsama z osobowością osoby starszej. 53) I pojawi się prawdziwe spojrzenie; będę – z jakiegoś powodu byłem głęboko przekonany – jakiś inny. Może nawet tapatus likau. Net sau, penkiamečiui. Asmuo niekur nedingo, vienokia ar częściowo nieidentyczny ze sobą, powiedzmy, dwudziestolatkiem. Ale inne 54) Taip vaikas mokosi atitolti. Mamai irgi tuo metu reikia šito mokytis. Ji turi būti šiek tik brandesnė negu vaikas. Jei ji pernelyg su juo susitapatino, jai doświadczenie niczego nie przykryło, jestem wciąż tym samym. Pięciu czy trzydziestu. trudno to zrobić. 55) Zagraniczne seriale i skupieni wokół nich ludzie, próbujący utożsamić siebie z osłodzonymi, pięknie pokolorowanymi iluzjami, a później opowiadający błahe fabuły o „miłościach” i „niemiłościach”, „szczęściach” i „nieszczęściach”. ale organizująca je zasada pozostanie ta sama: taka jest tu istota ludzkich cech jednostki i jej duszy Pt. 2. w religii – nieśmiertelny niematerialny dialektika“ (Aleksandravičius 2012: 216). 40 Plačiau apie tikrasis resp. galimasis aš-pats sampratą psichologiniu, psichosocialiniu aspektu žr. Markus, Nurius 1986, Oosterwegel, Oppenheimer 1993 ir ten cituojamą literatūrą. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 122 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 56) Człowiek skłonny do teatralności czasami utożsamia się ze swoją maską i nie potrafi jej zdjąć nawet w otoczeniu bliskich osób41. Z tego, co do tej pory powiedziano na podstawie przykładów DLKT, wynika, że o tożsamości człowieka można mówić jako o stanie i stawaniu się. Z punktu widzenia czasu stan tożsamości implikuje względną stałość, stawanie się – dynamizm. Z semantycznego punktu widzenia najbardziej stałą jest wewnętrzna, wrodzona część tożsamości człowieka – dusza42 (duch43), z gramatycznego zaś – formy czasu teraźniejszego czasownika būti, używane z przymiotnikiem tapatus, por.: człowiek jest tożsamy z duszą, tzn. człowiek jest tym samym lub takim samym jak dusza; człowiek jest tożsamy z zewnętrzem (ciałem, wyglądem), tzn. człowiek jest taki sam jak jego zewnętrze (ciało, wygląd), ale: ?człowiek jest tym samym, co jego zewnętrze (ciało, wygląd)44; najbardziej zmienna jest niewrodzona tożsamość człowieka – stworzona przez siebie i (lub) dla kogoś innego część tożsamości, oznaczana gramatycznie za pomocą form finitywnych tapatinti(s). Z punktu widzenia czasu można mówić o warstwach tożsamości człowieka, między którymi występuje różny stopień stałości „jest i ruch, i tożsamość”, tzn. tego, co pozostaje – „moje ja lub moja dusza – kintamumo laipsnis: asmens prigimtinė (vidinė resp. išorinė) resp. neprigimtinė (su(si)kurtoji sau resp. kitam) tapatybė. Kaip teigia Povilas Aleksandravičius, taprzekształcającego w moje jestestwo, moje doświadczenie wszystko, co tak nieuchronnie się zmienia” (2012: 214 i n.; zob. także literaturę cytowaną tamże; odmienne stanowisko zob.: Mickūnas 2012: 302; Joseph 2004: 645). Harmonijna zgodność wspomnianych częściowych tożsamości jest podstawą integralności i odrębności człowieka. Ponadto, wyrażenia 41 Por. DLKT: Przyklejanie etykiet, stygmatyzacja i inne prześladowania nie mogły nie wpłynąć nawet na najsilniejszych ludzi. Niemało ludzi przynajmniej częściowo zostało zmuszonych do utożsamienia się z etykietami „naznaczonych”, a opowieści pokazują, że w życiu części tych ludzi do dziś pozostały nierozwiązane skutki nieprzezwyciężonego doświadczenia traumatycznego. 42 Plg. DLKŽe: siela – 1. relig. nematerialus, nemirtingas žmogaus pradas, teikiantis kūnui gyvybę ir atsiskiriantis nuo jo mirštant. 2. vidinis pasaulis, psichika: Atvėrė savo sielą. LKŽe: siela – 1. vidinis psichinis žmogaus pasaulis, jo sąmonė, jausmai, išgyvenimai: Sunku gydyti kūną, kai siela kenpierwiastek człowieka, łączący człowieka z Bogiem; duch: Moja dusza wielbi Pana brš. 43 Por. DLKŽe: duch – 2. siły psychiczne człowieka jako bodziec do działania: Podnosić ducha ludzi. 3. przen. prawdziwe znaczenie, istota: Duch czasu. 4. fil. skupiona w jednostce świadomość społeczna. BLKŽe: duch – 5. lp. w filozofii – zasada twórcza, która istnieje sama w sobie, jest świadoma siebie, jest nieograniczona w czasie i przestrzeni, otwarta na byt: Analizúoti dvãsios ir matèrijos sántykį. Św. Augustinas teigė, kàd protè slpi diẽviškosios dvãsios šviesà. 44 Por. także przykład z DLKT: Oznacza to z kolei, że zewnętrzny składnik człowieka (wizerunek) jest namas su vidiniu dėmeniu (identitetu). Aš esu = aš atrodau. tożsamy45 Por. : „Nasze tożsamości, zarówno grupowe, jak i indywidualne, nie są «faktami naturalnymi» dotyczącymi nas, lecz rzeczami, które konstruujemy – w istocie fikcjami” (Joseph 2004: save ir savo aplinką kaip autonomiją, ir šiuo atveju kuria ir objektus, ir naujus jų troškimus“ (Mic6); „Nowoczesny podmiot nie ma istoty: tworzy on ciało 2012: 302). Artykuły / Articles 123 być tożsamym ze sobą, resp. utożsamiać się z sobą (ze swoimi Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje iluzjami), resp. utożsamiać siebie ze swoimi iluzjami — wybór w zdaniu wskazuje także na bliskie resp. dalekie spojrzenie człowieka na samego siebie. Jakie, oprócz wymienionych, są złożone części lub warstwy tożsamości, kształtujące całość Ja, i ile ich jest? Wydaje się, że większość z nas niewiele wie o tym, czym i jaka jest jego własna lub cudza dusza — jaki on sam lub inny jest wewnątrz, tzn. jaka jest stała część tożsamości osoby (por. Joseph 2004: 8). Najwięcej, co każdy z nas może powiedzieć o innym, to, poznając mniej lub bardziej własną tożsamość, „stworzyć” na swój obraz własną wersję tożsamości Ja drugiego, która „twórcy” będzie się wydawała prawdziwą tożsamością drugiego. Innymi słowy, zgodnie z zasadą lustra jeden poprzez pojmowanie (utożsamianie się) własnej tożsamości dostrzega tożsamość drugiego, a drugi poprzez własną interpretuje tożsamość pierwszego. Zdarzają się przypadki, gdy zgodnie z zasadą dualizmu jako jedności ludzkiej natury (wnętrze resp. zewnętrze) i tożsamości osoby (wrodzona resp. niewrodzona) (por. zdanie 47) dwie odrębne tożsamości zostają zlane w jedną, tzn. dwoje odrębnych ludzi postrzega się jak jednego (zob. zdania 61–63, ponadto por. zdanie 38), albo odwrotnie: jednego człowieka „rozszczepia się” i widzi jak dwoje odrębnych ludzi 53 sakinį). Dviejų asmenų suliejimas arba vieno išskaidymas yra dalinis (pana- (zob. zdanie 64, ponadto por. tak jak w zdaniach 31–35), i zachodzi to według określonego kryterium: wieku (młody resp. stary, dziecko resp. dorosły), płci (mężczyzna resp. kobieta) lub (i) społecznego46 — rodziny (mąż resp. żona, rodzice resp. dzieci, brat resp. siostra). To ostatnie wyraźnie widać w zdaniach 65–66, 61) Kai jam sukanka pusė metų, tėvui derėtų daugiau pavaduoti motiną. Mat natomiast w zdaniu 67 splata się z kryterium nazywania. kobieta bardzo zanurza się w świecie dziecka. Jeśli ona [matka] zbyt długo utożsamia się z dzieckiem, dziecko nie uczy się samodzielności i staje się zależne. 62) Zmienia swój los, zaczyna podążać inną drogą. – Po ślubie nie zaleca pani kobietom zmieniać nazwisk? – Kiedy ludzie się kochają, chcą się połączyć, utożsamić, jakby okryć się jednym kocem, stają się jednym energetycznym wirem. 63) Bliźnięta są znacznie bardziej zależne od siebie nawzajem, a ponadto zawsze są rywalami. Do piątego roku życia chłopiec po prostu utożsamiał się z siostrą, była jego drugim „ja”. I nagle... Przyczyną przebudzenia może być przypadkowo auindivido ani w rzeczywistości, ani w klėtojos ar draugo ištartas žodis, pastaba. 46 Socialinis tapatumas – „tai individo kaip visuomeninės, bendruomeninės būtybės tapatumas, nes teorii nie można izolować od innych jednostek, ponieważ nie istnieje również społeczeństwo jako jednorodny twór, lecz system relacji między jednostkami, który właśnie nazywa się linio tapatumo svarstymuose gali būti išskiriami ekonominis, politinis, tautinis, kultūrinis, pilietinis ar kokios nors grupės tapatumas ir t. t.“ (Morkūnienė 2012: 96). „Socialinis tapatumas yra społeczeństwem. „Proces społeczny, którego podmiotami są jednostki” (s. 121). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 124 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 64) Później pani Aldona jeszcze długo przeszukiwała pamięć, ale tak i nie udało jej się utożsamić tego dużego człowieka [dorosłego] z uczniem [dzieckiem] siedzącym w którejś ławce. Pamięć nie jest już w stanie pomieścić twarzy i imion uczniów, których przez pół wieku wprowadzała w życie. 65) Chłopiec musi mieć mężczyznę jako wzór. Z tym [mężczyzną, ojcem] dziecko [chłopiec] mogłoby nie tylko się przyjaźnić, lecz także się utożsamić. Oznacza to umocnić swoją tożsamość płciową. 66) Czule obchodzi się z zabawkami, całuje je, przytula... Dopiero później „odkrywa” tatę i stara się stać do niego podobnym. Od tego, jak ta sama osoba utożsamia się z matką i utożsamia się z ojcem, zależy jej stosunek do ojcostwa. 67) Ten mężczyzna postanowił zmienić nazwisko, ponieważ nie chciał być utożsamiany ze swoim bratem I. Achremowem47, który został skazany na karę už žurnalisto Vito Lingio nužudymą. Žmogaus tapatinimas(is) su kitu kaip mažesne ar didesne grupe – grupe (šeidożywotniego pozbawienia wolności ma, partią48, elitą, klasą średnią i tym podobnymi) resp. wspólnotą resp. społeczeństwem resp. narodem) – albo przedstawicielem tej grupy – jest aktualizowane w zdaniach 68–74. Społeczny kryterium tożsamości człowieka, jako jego istnienie i działanie osobno, wśród innych, razem z innymi (zob. zdania 75–78), splata się z kryterium miejsca w zdaniach 79–80. Utożsamianie( się) człowieka z miejscem jest aktualizowane w zdaniach 81–89. Ze względu na bliskość człowieka kryterium miejsca można podzielić na bliskie i odległe, mówiąc konkretniej, jest to miejsce zamieszkania (gdzie człowiek się urodził i (lub) mieszka; zob. zdania 81– 82) resp. region (zob. zdanie 83) resp. kraj (zob. zdanie 84), państwo (zob. zdania 85–86) resp. kontynent (zob. zdania 87–88, por. także zdanie 82) resp. świat (zob. zdanie 89, por. także zdanie 82). 68) Bet ar ne būtinybė išsiskirti iš minios lemia panašių eksperimentų pasisekimą? Kai buvau jaunas, visada norėjau su kuo nors susitapatinti. Pavydziękowałem rodzicom, że mogli uczestniczyć w ruchu studenckim lat 60., że mieli cel, że próbowali zmienić świat. 69) Nastolatkowie czasami wręcz utożsamiają się z grupą – ta ostatnia staje się wzorcem zachowania. Dlatego w procesie socjalizacji nastolatka grupy rówieśnicze odgrywają znaczącą rolę. 47 Por. także zdanie z DLKT: W rzeczywistości taka lituanizacja nie jest niczym innym jak vardė yra asmens tapatybės dalis. Todėl, kraipydami asmens vardą ir jo pavardę, mes tam asmeniui zniekształceniem nazwisk. Okazujemy brak szacunku. 48 Plg. DLKT pavyzdžius: Partija, kuri susitapatina su vienu lyderiu, yra pasmerkta žlugti, ji neturi przyszłości. Oprócz 19 proc. wyborców, którzy w rzeczywistości są apolityczni i bierni, 14 proc. utożsamia się z tradycyjnymi konserwatystami, którzy reprezentują interesy wielkiego biznesu, paradygmat wzrostu gospodarczego i globalizacji. Współcześni liberałowie lubią utożsamiać się z całym społeczeństwem zachodnim. Artykuły / Articles 125 70) Nie podobają mi się ludzie, którzy utożsamiają się Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje z tłumem49, zachowują się tylko tak, jak jest przyjęte, żyją według określonych zasad. Zawsze mam własne zdanie i niewiele osób mogłoby je zmienić. 71) „Jeśli człowiek zaczyna utożsamiać się ze wspólnotą, trafia do kręgu „wybranych“. Ten, kto nie zgadza się z tymi ideami, znajduje się wśród „wykluczonych“. 72) Odpowiedzi na pytanie, do jakiej warstwy społecznej się zaliczają, bardzo nas zaskoczyły: blisko 90 proc. wymieniło klasę średnią. Utożsamiali się z nią zarówno akademik, jak i były robotnik handlujący żelastwem na bazarze w Gariūnai, uważający się za przedsiębiorcę. 73) Za pośrednictwem córki narodu gruzińskiego Rolandas Paksas ponownie utożsamia się z „ludem“ i odcina od „elity“. Notowania prezydenta z powodu tej historii na pewno nie spadną. 74) Natomiast poczucie przynależności do narodu pozostaje dość silne: absolutna większość, 95 %, respondentów utożsamia się z narodem litewskim. 75% utożsamia się ze swoją wspólnotą, 72% – z mieszkańcami Unii Europejskiej50. 75) Podczas grania człowiek zapomina o sobie i tak się wczuwa, że postrzega siebie nie jako odrębne, odizolowane „ja”, lecz utożsamia się ze swoją działalnością. 76) Czy to prawda, że w Neryndze stanowisko mera utożsamiane jest z osobą mera S. Mikelisa? Tak, mówi, to prawda. 77) Dzieła V. Kisarauskasa są dramatyczne, bolesne. A jaki był sam jako człowiek? Twórczość często utożsamia się z człowiekiem. Vincas był mężczyzną raczej drobnej budowy, bardzo spokojnego usposobienia, na wszystko reagował wrażliwie, subtelnie. 78) Informacje o swoich zbieramy sami. Ludzie utożsamiają nas z KGB. 79) Nie oznacza to, że próbuję utożsamiać się z „Domus galerija” ani z jakąkolwiek inną firmą. 80) Z Litwą i narodem litewskim bardziej utożsamiają się mieszkańcy miast, zwłaszcza dużych. Jednak spośród mieszkańców miast kaunasy wyróżniają się, zdaniem ekspertów, „dość negatywnym podejściem do własnego obywatelstwa“. 81) Ludzie, tracąc miejsca, z którymi się utożsamiali, które świadczyły o ich pochodzeniu i tworzyły poczucie bezpieczeństwa, tracą punkty orientacyjne, możliwe tylko w przypadku nieprzerwanych więzi. 49 Por.: „Tłum – to ludzie bez kulturowego kręgosłupa, bez większego wykształcenia […]. Dlatego nie rozumieją przemiany społeczeństwa i boją się jej” (Morkūnienė 2012: 165). 50 Por. przykład DLKT: Najpierw i najbardziej utożsamiamy się z własnym narodem. „O narodzie litewskim, podobnie jak o każdym innym, można mówić dwojako – jako o masie liczącej trzy i pół miliona jednostek oraz jako o całości wyróżniającej się swoistymi cechami, którą, podobnie jak każdą inną ogólność, można omawiać abstrakcyjnie, nazywając ją pojęciem tożsamości i odróżniając ją od innych analogicznych ogólności, wyróżniających się odmiennymi swoistymi cechami” (Kuzmickas 2008: 168t). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX 82) Reikšmingai išaugo lietuvių tapatinimasis ne su Europa ar pasauliu, lecz z najbliższym otoczeniem zamieszkania. W 1990 r. z własnym miastem lub miejscowością utożsamiało się około 25% ludzi, natomiast w 2005 r. – już dwa razy więcej, czyli 49%. 83) Litwini z południowej i północno-wschodniej części Wileńszczyzny nie mogą być tożsami już choćby dlatego, że geograficznie się nie stykają. Dzieli ich nieudany pod względem narodowym element, który stanowi środek Wileńszczyzny. 84) Litwini do tej pory utożsamiają się wyłącznie z terytorium 85) Todėl, kad tai buvo nepamirštamieji 1988-ieji – atgimimo pradžia, kuomet bene kiekvienas save, savo viltis, lūkesčius tapatinome su Lietuva, galvojome apie ją, jautėme ją, troškome bent kažką vardan jos padaryti. 86) Esu lietuvis, save tapatinu su laisva valstybe. Ar turėčiau daryti kažką dėl kitų žmonių kurie šios sąlyginės laisvės neturi? etnograficznej Litwy51. 87) W rzeczywistości nigdy nie będziemy ani mentalnie, ani społecznie, ani politycznie tacy sami jak Europa Zachodnia, dlatego zmusimy zarówno Wschód, jak i Zachód, by potraktowały nas poważnie, dopiero wtedy, gdy zdołamy pokazać, że jesteśmy inni, ale istniejemy. 88) Mimo wszystko, czy Japończycy utożsamiają się z kontynentem azjatyckim. 89) W 1990 r. z Europą utożsamiało się 1 %, w ubiegłym roku – 3 % ankietowanych. W latach 90. z całym światem utożsamiało się 4 %, a w 2005 roku – 6 % mieszkańców Litwy. Kryterium miejsca obejmuje rzeczywistą i (lub) wyobrażoną przyrodę albo przedmiot, z którymi człowiek utożsamia się lub z którymi jest utożsamiany w zdaniach 90–97. W tym miejscu trafniej byłoby mówić nie tyle o utożsamianiu człowieka z konkretnym przedmiotem lub zjawiskiem przyrodniczym, ile z treścią określonych właściwości kryjących się za nimi – abstrakcją, ideą, symbolem itp. Wyraźnie widać to w zdaniach 98–100. 90) Bawiłbyś się słowami, próbując rozstrzygnąć, czy utożsamia człowieka z naturą, czy uczłowiecza naturę. 91) Dni się skracają, słodkawy zapach zanikania niczym tlące się łęty ziemniaczane. Zmęczona natura uczy przygotowywać się do zimy. Och, patinu su rudeniu! Su šita skaidria, neryškia šviesa, su paskutiniąja šigdybyś mógł powiedzieć: ciepło, niespodziewanie osiadające na ramionach, z ramybe. 92) J. Degutytės lyrikoje, panašiai kaip ir piemenų dainose, saulę vaikas tatak wyraźnie i boleśnie wyczuwalną patyną wraz z matką. 93) Przestrzeni zasypanej śmieciami, stwarzającej środowisko sprzyjające rozprzestrzenianiu się szkodliwych dla zdrowia kleszczy. Taki las jest człowiekowi obcy, niebezpieczny, niemiły, a chce się utożsamić z takim, który daje wiele możliwości, rodzi wiele natury 51 Por. także DLKT: Problemów ziem etnicznych nie mieli również Rzymianie, dlatego ojczyznę utożsamiali nie z narodem i bogactwem, jos žemėmis, o su visa respublika – kartu su nukariautomis kitų tautų teritorijomis. Straipsniai / Articles 127 Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje wiecznie bezpiecznym, potężnym, a zarazem zachowującym tajemnice wieków, mistycznym lasem. 94) Przecież utożsamiają cię z towarem, korzystają z twojej twarzy i twojego fachu – mówi V. Martinaitis. – Ale proponują tyle, a jeśli się nie zgadzasz, możesz odmówić. 95) A utożsamianie kobiety z komputerem (naciśniesz przycisk – nastąpi reakcja seksualna) jest głupie... 96) Obiad ma w sobie coś jasnego, umownie świątecznego, jakbyśmy symbolicznie zakopywali w ustach swoje wspomnienia. Jedzenie to my albo to, z czym wkrótce się utożsamimy52. 97) Ten, kto utożsamił się z bogactwem albo sam się wzbogacił, miał coraz większe znaczenie także w polityce. 98) Ludzie muszą utożsamić się ze znakiem, jego ideą i uwierzyć w głoszone hasło. 99) Z czym ma utożsamić się człowiek, który być może chciałby utożsamić się z ideałem posiadania bogactwa, ale już wie, że nigdy go nie będzie miał? 100) Su moterimi tapatinama tai, kas giliausia, slapčiausia. Ir tai – kas paviršutiniškiausia. 101) Zmęczeni skandalem w Pałacu Prezydenckim ludzie coraz częściej zwracają się ku premierowi Algirdasowi Brazauskasowi, którego wielu utożsamia z powrotem stabilności. Ze zdań DLKT wynika, że utożsamianie (się) człowieka z miejscem, szczególnie mu bliskim, splata się z kryteriami języka (zob. zdania 102–103) jako cechy odrębności narodu (Morkūnienė 2012: 140), obywatelstwa (zob. zdania 104–105), kultury (sztuki, literatury, nauki; zob. zdania 106–107), historii (zob. zdania 108–109), wyznania53 (por. zdania 110–112). Jak pisze Vytautas Rubavičius, „wszystkie wspólnoty ludzkie żyją w określonych miejscach, które również chronią określoną kulturę i właściwą jej pamięć kulturową, tożsamości etniczna i narodowa są przede wszystkim lokalne, ponieważ podtrzymuje je współżycie z innymi ludźmi i z konkretnym miejscem” (Rubavičius 2014: 96). Przyjmując taki pogląd (zob. także Rubavičius tį. [...] Vietovė kildina ir palaiko žmogaus socialinę aplinką. [...] Pirminė tapatumo savikūros medžiaga yra vietovės vaizdai ir pasakojimai, gimtinės vaizdas ir garsas. [...] Drįstu teigti, kad visokie socialiniai tapatumai, taip pat etnokultūri2014: 9454), tj. pierwszeństwo miejsca w określaniu tożsamości człowieka, ważne stałoby się zdanie 113, w którym, rozstrzygając 52 Por. także zdanie z DLKT: Asymilujesz wątrobianą kiełbasę, następnie nieco jej dysymilujesz, a wszystko, co pozostaje, nosisz w sobie jako istotną część swojej tożsamości. Masa kiełbasy, która stała się tożsamością, jakby porasta pewnymi myślami i uczuciami – i tak żyjesz. 53 Por.: „Przynależność wyznaniowa również może kształtować ogólną tożsamość kulturową jednostkiti aplinkybė“ (Kuzmickas 2012: 15). 54 „Kultura – to historycznie ukształtowana na podstawie języka ojczystego całość sposobów zapewniających żyjącym w określonym miejscu ludziom i wspólnotom współżycie z tym miejscem, jego przyrodą, z LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 128 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX z rozwoju człowieka (dziecka) wydawałoby się, że naturalne jest przede wszystkim utożsamianie się z tym, że jest on istotą sa aplinka55. Kitokios nuomonės laikosi Jūratė Morkūnienė (dar plg.: Kuzmickas 2012: 16, 24, Ramonienė, red., 2015: 152). Ji teigia, kad žmogus, „kaip społeczną, dlatego „uważa się go za system otwarty”, a zatem „tylko relacja ze środowiskiem, to znaczy ze społeczeństwem i światem, jest przesłanką jego życia i istoty” (Morkūnienė 2012: 100, zob. także s. 137). Za pierwotne uznaje się kryterium społeczne. Z punktu widzenia języka (struktury) ważniejsza wydaje się wspomniana wcześniej relacja między stanem a stawaniem się tożsamości, korelująca ze wspomnianym poglądem P. Aleksandravičiusa, natomiast „pierwszeństwo” odrębnego kryterium (miejsca, społecznego czy innego) wiąże się z jego znaczeniem w komunikacji – w zdaniu. 102) Jeżeli tylko mówią „douna” i nic więcej nie robią, to jedynie informują o swoim pochodzeniu, utożsamiają się z regionem, dialektem, identyfikują siebie ze specyficznym doświadczeniem zbiorowym. I sami, „od siebie”, nie robią nic więcej. 103) Ponieważ zwykle komunikujemy się z innymi tylko wtedy, gdy szukamy potwierdzenia własnej tożsamości (kulturowej, językowej i innej), poczucia bliskości. Jeśli nie chcemy utożsamiać się z rodzimymi użytkownikami języka, rodakami mieszkającymi za granicą, oznacza to, że czymś się różnimy. I to nawet bardzo. Albo niepostrzeżenie oddaliliśmy się, wyobcowaliśmy...56 104) Obywatele WKL nazywali siebie Litwinami. Zgodnie ze światopoglądem feudalnym język nie był wyznacznikiem narodu. Naród utożsamiano z obywatelstwem. To prawda, ponieważ Re105) W państwie nesanso įtakos kilo susidomėjimas savo istorija, kalba. żyją ludzie różnych narodowości, którzy, będąc obywatelami tego państwa, przede wszystkim utożsamiają się z nim – określa się to pojęciami tożsamości obywatelskiej lub utożsamiania się z narodem politycznym. 106) Przystosowani do wymagań stawianych obywatelom przez państwo lub w pewien sposób związani z jego kulturą, Litwa nazywana jest ojczyzną, w życiu kierują się podobnymi tais yra suaugę su etnine tauta – bendrauja jos kalba, turi bendrų papročių, wartościami, czują się związani historycznie. 107) I stosunek do malarstwa od tamtego czasu całkowicie się zmienił. – „Wpuszczono was”? – Tak. Zniknęła gra – no, mniej więcej coś wymyślasz, jeśli nie to, to coś innego... ze sobą jako wspólnotą, jej historycznym dziedzictwem kulturowym oraz ze środowiskiem sąsiednich wspólnot, plemion lub narodów” (Rubavičius 2014: 94). 55 Por. także Zdanie DLKT: Trzy wymiary, którymi człowiek jest: miejsce pobytu, czas pobytu i sposób pobytu. Choć może się to wydawać dziwne, miejsce jest rzeczą pierwotną, pierwotnym wymiarem ludzkiej tożsamości. Dopiero przychodząc do tego czy innego miejsca, dopiero „lokalizując się”, można tworzyć kulturę – wzmacniać własną albo przejmować inną. Osoby niebędące Litwinami nawet w rodzinie porozumiewają się w kilku językach. 56 Dar žr. DLKT pavyzdžius: Romos imperija, pvz., niekada nebuvo tapatinama su tauta ar netgi su kalba. Vilniaus nelietuviams kalba rečiau yra tapatinimosi su aplinkiniais požymis, nes trečdalis Artykuły / Articles 129 Utożsamiłem się z kimś. Czy znany jest wam stan, kiedy Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje stapiasz się, patrząc108) Komponent tożsamości kulturowej może się nie damas? O čia susilieji dar labiau, nei žiūrėdamas. zmienić nawet podczas życia na terytorium innego narodu, na przykład wielu Litwinów, którzy stali się Amerykanami, historycznie utożsamia się z Litwą i jej historią. 109) Można już nie znać języka, nie mieszkać na swojej ziemi, ale pozostać Litwinem – dopóki utożsamiasz siebie z historią narodu. 110) Chociaż praktykujących katolików na Litwie zapewne nie zebralibyśmy nawet 30 proc., prawie 80 proc. nadal utożsamia się z Kościołem katolickim. 111) W historii bywały okresy, gdy rodzinę chętnie utożsamiano z państwem, Kościołem lub nauką. Państwo tworzyło dla rodziny projekty kontroli i gwarancji socjalnych, Kościół troszczył się o program zbawienia. Odgradzając się od pozostałości dawnej wiary, M. Valančius utożsamia katolicyzm z litewskością, dostrzega już ukształtowane tradycje i stara się je tworzyć: czyni obowiązkowym śpiewanie „Pulkim ant kelių” przed Mszą. żylis utożsamia się z otoczeniem i nie określa siebie 113) Jei virtuvėje pavojingų daiktų nėra, vaikas saugus, tegul sau pilsto kruopas, – pataria Viktorija Grigaliūnienė. „Aš pats!“ Maždaug iki 3 m. majako osoby. Dlatego mówi: „Piotruś pójdzie na dwór”, „Onutė uszyje buciki”. Jak można było zobaczyć na przykładach, kryterium społeczne i kryterium miejsca często są ze sobą splecione. Innymi słowy, gdy człowiek się rodzi, jednocześnie zaczyna kształtować swoją tożsamość w rodzinie mieszkającej w określonym miejscu. A zatem ważne staje się również kryterium czasu. Relacja człowieka i czasu (przeszłości, względnie teraźniejszości, względnie przyszłości) albo wydarzenia, które miało miejsce, ma miejsce lub będzie miało miejsce w określonym okresie, mniej lub bardziej w tle splatająca się z kryterium miejsca, aktualizowana w zdaniach 114–120. 114) Partia rządząca jest odpowiedzialna za to, że znaczna część młodzieży, którą utożsamiamy z przyszłością narodu, może zostać bezpowrotnie utracona dla Litwy57. 115) Virgilijus Čepaitis aimanavo, kad lietuviai virsta „Žalgirio“ sirgalių tauta. Su kuo dabar tapatintis? Su nesugrįžtamai išnykusia praeitimi? Su vis z bardziej karykaturalną teraźniejszością? Z jasną przyszłością Unii Europejskiej i NATO? 116) Przeszłość staje się główną siłą napędową, wzywającą do dalszej podróży, do coraz większego oddalania się i zbliżania do siebie, do innych. W ten sposób staję się tym, czym było, utożsamiam się ze wszystkimi wydarzeniami historii i kultury, z ludźmi – którzy żyli, myśleli, tworzyli. I czuję, że 57 Plg. dar DLKT pavyzdį: Tapatinti Vytautą Žalakevičių su septintuoju, „atšilimo“ dešimtmečiu – zgromadziłem w sobie wszystko. czy „ocieplenie” nie otrzymałoby zbyt wiele zaszczytu. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 136 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX posługuje się imieniem i nazwiskiem innej osoby, numerem ubezpieczenia społecznego oraz innymi informacjami na czekach i otwartych kartach kredytowych). Cokolwiek przydarzy się człowiekowi, zawsze ma on możliwość zmiany tożsamości: można potwierdzić, że tożsamość człowieka atgaivinti, susikurti ar atkurti ir ją „pasimatuoti“ (žr. 172–178 sakinius). Taigi, remiantis predikatais, kurių vienu iš argumentų eina daiktavardinis tapatus vejest nieustanną przemianą. Innymi słowy, tożsamość człowieka jako całość nie jest tylko tym, co człowiek przez całe życie „ma” w status quo, lecz także tym, co w ciągu życia, odczuwając i pojmując na swój sposób, tworzy jako prawdziwe i możliwe. Wszystko to, co dokonuje się poprzez subiektywną (własną), mniej lub bardziej bliską wzajemną relację z sobą i (lub) z innym: osobą, miejscem, czasem i Bogiem, uzasadnia odrębność każdej osoby. Poprzez różne identyfikacje widać wyjątkowość każdego człowieka. Z tego wszystkiego, co powiedziano, wynika, że odrębność człowieka tworzy zarówno jego wrodzona, zwłaszcza wewnętrzna – dana przez Boga – tożsamość, jak i tożsamość subiektywnie odczuwana i stworzona przez niego samego (por. zdanie 179). 172) Na przykład w książce Anne Cassidy „W poszukiwaniu Džeja Džeja” dziewczyna, która ma zaledwie siedemnaście lat, musi całkowicie zmienić swoją tożsamość, przez co najmniej dziesięć lat nie kontaktować się z żadną wcześniej poznaną osobą, a nie jest to głupi kaprys, lecz samoobrona. 173) Analitycy obserwują tak zwany proces retraibalizacji społeczeństwa irackiego, gdy odradza się tożsamość klanowo-plemienna, w której osoba szuka zarówno bezpieczeństwa, jak i środków do życia w grupach powiązanych więzami pokrewieństwa. 174) Aby zakorzenić się historycznie właśnie jako intelektualiści, są zmuszeni na nowo stworzyć zarówno tożsamość moralną, jak i kulturową tłumu. 175) Szukając wyjścia, przede wszystkim należałoby odrzucić właściwy czasom nowożytnym styl myślenia – przekonanie, że tożsamość uda się przynajmniej częściowo zaprojektować z wyprzedzeniem. 176) Gdyby obywatele zaczęli konstruować swoją tożsamość moralną, opierając się na twierdzeniu Benthama, że nie ma wspólnoty, szybko straciliby wszelkie wyraźniejsze rozumienie kwestii moralnych. 177) Nasi najpopularniejsi historycy Alfredas Bumblauskas i Edvardas Gudavičius już niemal od dwóch dekad starają się kształtować nowoczesną litewską tożsamość, nie patrzeć na przeszłość Litwy wyłącznie przez pryzmat paradygmatu stworzonego przez historyka Adolfasa Šapokę i swoiście zaadaptowanego w czasach sowieckich. 178) Opowiadając historie, w które sam nie wierzy i których nie rozumie, Nienazwany „przymierza” różne tożsamości, dopóki nie upewni się, że nie ma to sensu. Tożsamość ojca, mężczyzny, Litwina itp. działa jak części składowe lalki, ale nie są one istotne. Pionowa relacja z Bogiem ustawia wszystkie koncepcje, paradygmaty i tożsamości na swoim miejscu, wyznacza im pomocniczą rolę. Kiedy uchwyciłeś swoją pionową relację? Około 2000 roku. O osi, wertykali i tożsamości. Straipsniai / Articles 137 Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje Tożsamość, czyli tożsamość, jest zgodnością z własną istotą, która jest wspólna wszystkim. To także zgodność z istotą innego. Ta istota – to twój wspomniany Bóg, wertykala. 6. PODSUMOWANIE I WNIOSKI W zdaniach publicystycznych DLKT, w których używane są różne formy przymiotnika tapatus, -i oraz jego derywatów czasownikowych (tapatinti, tapatintis) i rzeczownikowych (tapatybė, tapatumas), rozpoznawalne jest również to, że poprzez subiektywne utożsamianie się ze sobą narzuca ono ir kitu matyti apibendrintas tapataus žmogaus vaizdinys. Pats žmogus sakiniuose aktualizuojamas kaip patientas ir (arba) percipientas, agentas arba beneficientas. Čia, publicistikoje, reikšminga tai, kad kontekstas arba tekstas, kuris leidžia „girdėti“ rašančiojo mintį, t. y. tai, ką ir kaip jis norėjo apie save ar aplinką pasakyti, nors ir palieka skaitančiajam daugiau laisvės vertinti, jį suprasti subjektyviai, vis czytającemu rozumienie tożsamości osoby piszącej (por. Oczywiste jest, że opowieść nie może odbywać się w ciszy. Do tego potrzebny jest język. Nasza tożsamość – to nasza artykulacja językowa DLKT). Komunikując się pośrednio, osoba pisząca nie tylko reprezentuje siebie, tj. „wpisuje w tekst” własne rozumienie tożsamości – komunikując się, wpływa ona na tożsamość czytającego, kształtuje ją, tworzy lub zmienia62. Zatem podobny koncept spójnej tożsamości człowieka ma, jak się wydaje, każdy aktywniejszy czytelnik publicystyki; na podstawie swoistego konceptu tożsamości istniejącego w świadomości pojedynczego człowieka można dostrzec cechy konceptu grupowego. Z zebranych do badań zdań publicystycznych DLKT tożsamość człowieka „rozwinęła się” jako swoista całość osoby, od urodzenia odczuwana, uświadamiana i (lub) tworzona według dualizmu: jako mniej lub bardziej bliska wzajemna relacja człowieka z częściowymi tożsamościami (wrodzoną, wzgl. niewrodzoną, boską, wzgl. ziemską). Prawdziwa wewnętrzna tożsamość człowieka – dusza – jest „otrzymywana” od Boga przy narodzinach. Jest ona stałą częścią tożsamości człowieka. Według podobieństwa, tj. zasady lustra, oraz ziemskich kryteriów (innej osoby, miejsca, czasu) człowiek warstwy tożsamości. Z natury otrzymywana jest zewnętrzna warstwa tożsamości (płeć, wrodzony. Zmienność wiąże się z wyrażaniem w różnych (susi)kūrė, (susi)kuria arba dar (susi)kurs labiausiai kintančius neprigimtinės formach być tożsamym wzgl. utożsamiać (się). Wybór wyrażeń być identycznym wzgl. utożsamiać się bendrieji išorės bruožai) yra tarp prigimtinio vidinio ir neprigimtinio tapatybės sluoksnių. Laiko atžvilgiu prigimtinis tapatybės sluoksnis yra pastovesnis už newzgl. utożsamiać 62 Por.: „Identity is constantly interactively constructed on a microlevel, where an individual’s identity is claimed, contested and re-constructed in interaction and in relation to the other participants“ (Norris 2007: 657). LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 138 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX sakinyje iškelia į avansceną paties žmogaus skirtingą (artimą resp. tolimą) santykį su savimi arba kitu (plg. būti tapačiam sau / kitam resp. tapatintis su savimi / ze swoimi iluzjami / z innym wzgl. utożsamiać siebie ze swoimi iluzjami / z innym). Użycie rzeczownikowych derywatów od tapatus, które występują jako aktanty predykatów percepcyjnych i czynnościowych, pozwala stwierdzić, że człowiek odczuwa, postrzega i tworzy albo odtwarza swoją tożsamość na swój własny sposób. Potwierdza to swoistość tożsamości każdego człowieka. Uwzględniając fakt, że przymiotnik tapatus ma dwa różne cechy semantyczne: „podobny” i „swoisty”, które są wspólne dla wyrazów taki sam, równoważny oraz inny, swoisty, oryginalny, słownikowa definicja tapatus wymaga, jak się wydaje, doprecyzowania. Pomimo że człowiek, mówiąc (pisząc) o tożsamości, często poszukuje, znajduje i podkreśla w zdaniu podobieństwo swoje i innego lub dwóch innych, podobieństwo to zawsze jest częściowe i mniej lub bardziej zmienne. W istocie każdy człowiek, ze wszystkimi swoimi aktualnymi i możliwymi podobieństwami, jest swoisty (tożsamy ze sobą) – różny od wszystkich, do których był, jest lub będzie podobny pod jakimś względem. ŠALTINIAI BLKŽe – Bendrinės lietuvių kalbos žodynas: elektroninis variantas, vyr. red. Danutė Liutkevičienė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015. Prieiga per internetą: http:// bkz.lki.lt. DLKt – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas, sud. Kauno Vytauto Didžiojo universiteto Kompiuterinės lingvistikos centras. Prieiga per internetą: http://donelaitis.vdu.lt. DLKŽe – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas: elektroninis variantas. 7-asis patais. ir papild. leid. Vyr. redaktorius Stasys Keinys. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2015: Prieiga per internetą: lkiis.lki.lt. LKŽe – Lietuvių kalbos žodynas 1–20, 1941–2002: elektroninis variantas, red. kolegija: Gertrūda Naktinienė (vyr. redaktorė), Jonas Paulauskas, Ritutė Petrokienė, Vytautas Vitkauskas, Jolanta Zabarskaitė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. Prieiga per internetą: www.lkz.lt. Straipsniai / Articles 139 Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje LITERATURA Aleksandravičius Povilas 2012: Ontologia tożsamości człowieka: między substancją a osobą. – Tożsamość jednostki, red. Jūratė Morkūnienė. Wilno: Uniwersytet Michała Romera, 189–274. Ambrazas Vytautas 1999: Styl funkcjonalny. – Encyklopedia języka litewskiego, oprac. Kazys Morkūnas. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii, 204–205. Bitinienė Audronė 2007: Styl publicystyczny. Wilno: Wileński Uniwersytet Pedagogiczny. Bucholtz Marry, Hall Kira 2006: Language and identity. – A companion to the phiozofia edukacji, red. Randall Curren. Cornwall: Blackwell Publishing, 369–394. Cruse David Alan 2001: Semantyka leksykalna. Cambridge: Cambridge University Press. De Laguna Grace A. 1927: Speech. Its function and development. New Haven: Yale University Press. Drukteinis Albinas 2009: Semantyczne struktury zdań o synkretycznym znaczeniu predikatais. – Res Humanitariae 6, 24–41. Evans Vyvyan, Green Melanie 2006: Cognitive linguistics: An introduction. Edinburgh: Edinburgh University press. Gaivenis Kazimieras, Keinys Stasys 1990: Słownik terminów językoznawczych. Kowno: Šviesa. Greimas Algirdas Julius 2005: Semantyka strukturalna. Wilno: Baltos lankos. Grigas Romualdas 2016: Tożsamość litewska i Europa. Aspekt historiozoficzny. Wilno: Versmė. Gudavičius Aloyzas 2007: Semantyka porównawcza. Szawle: Bibliotheca actorum humanitaricorum universitatis Saulensis. Gudavičius Aloyzas 2009: Etnolingwistyka (Naród w języku). Szawle: Bibliotheca actorum humanitaricorum universitatis Saulensis. Gudavičius Aloyzas 2011: Znaczenie, pojęcie, koncept i sens. – Res Humanitariae 10, 108–119. Haspelmath Martin 2007: Dalsze uwagi na temat konstrukcji wzajemnych. – Reciprocal Construction 4, red. Nedjalkov Vladimir P. John Benjamins Publishing Company: Amsterdam, Filadelfia, 2087–2116. Hjelmslev Louis 1995: Język. Wprowadzenie. Wilno: Baltos lankos. Jakaitienė Evalda 2010: Leksykologia. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 140 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Joseph John E. 2004: Język i tożsamość: narodowa, etniczna, religijna. Basingstoke: Palgrave Macmillan. Jurgaitis Nedas 2015: Koncept kryzysu w językach litewskim i niemieckim. Rozprawa doktorskacija. Šiauliai. Karaliūnas Simas 1997: Język i społeczeństwo (Psychologiczne i komunikacyjne cechy użycia języka). Wilno: Instytut Języka Litewskiego. Knjazev Jurij P. 2007: Leksykalne wzajemniki jako środek wyrażania sytuacji wzajemnych. – Konstrukcja zwrotna 1, red. Nedjalkov, Vladimir P. John Benjamins Publishing Company: Amsterdam/Filadelfia, 115–l46. Kuzmickas Bronislovas 2008: Tożsamość litewska: kultura i państwo. – Ciągłość tożsamości narodowej i samokreacja w warunkach integracji europejskiej, red. Antanas Andrijauskas, Vytautas Rubavičius. Wilno: Kronta, 166–183. Kuzmickas Bronislovas 2011: Tożsamość kulturowa jednostki. – Problemy 80, [jej] i innowacje). – Tożsamość jednostki, red. Jūratė Morkūnienė. Wilno: Uniwersytet Michała Römera, 11–94. 65–74. Kuzmickas Bronislovas 2012: Individo kultūrinio tapatumo sklaida (tarp tradiciKvašytė Regina, Papaurėlytė Silvija 2013: Kai kurie koncepto liga bruožai Lietuvos viešajame diskurse. – Filologija 18, 107–117. Mayers David G. 2008: Psychologia społeczna. Wilno: Poligrafia i informatyka. Marcinkevičienė Rūta 2008: Žanro ribos ir paribiai. Spaudos patirtys. Vilnius: Versus aureus. Markus Hasel Rose, Nurius P. 1986: Możliwe ja. – American Psychologist 41, 954–969. Matonytė Irmina, Morkevičius Vaidas 2013: Europa elit: kalejdoskop tożsamości i interesów. Wilno: Firidas. Mickūnas Algis 2012: Globalizacja i nowoczesny podmiot. – Tożsamość jednostki, red. Jūratė Morkūnienė. Wilno: Uniwersytet im. Mykolasa Romerisa, 291–311. Morkūnienė Jūratė 2012: Tożsamość społeczna: przesłanki, zmiany, destrukcje. – Tożsamość jednostki, red. Jūratė Morkūnienė. Wilno: Uniwersytet im. Mykolasa Romerisa, 95–188. Morkūnienė Jūratė, red., 2012: Tożsamość jednostki. Wilno: Uniwersytet im. Mykolasa Romerisa. Straipsniai / Artykuły 141 Norris Sigrid 2007: Mikropolityka osobistej, narodowej i Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje etnicznej tożsamości. – Dyskurs i Społeczeństwo 18(5), 653–674. Oosterwegel Annerikie, Oppenheimer Louis 1993: System Ja: Zmiany rozwojowe między koncepcjami Ja i w ich obrębie. Hillsdale, NJ, US: Lawrence Erlbaum Associates, Inc. Papaurėlytė Silvija 2013: Niektóre cechy konceptu wolności w językowym obrazie świata Litwinów. – Acta humanitarica universitatis Saulensis 16, 222–231. Partee Barbara H. 2008. Symetria i predykaty symetryczne. – Lingwistyka komputerowa i technologie intelektualne: materiały z Międzynarodowej Konferencji „DIALOGUE“, red. Kibrik Aleksandr E. i in. Moskwa: Institut Problem Informatiki, Pikčilingis Juozas 1971: Stylistyka 606–611. Prieiga internete: https://udrive.oit.umass.edu/partee/Semantics_Readings/ SymmetryHandoutPentusSeminarCorrectedPlusNotes.pdf. języka litewskiego 1. Wilno: Mintis. Ramonienė Meilutė, red., 2016: Emigranci: język i tożsamość. Wilno: Uniwersytet Wileński. Rubavičius Vytautas 2014: Spóźniona tożsamość. Studia i artykuły. Wilno: wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy. Ruškys Algirdas 2011: Koncept ziemia we frazeologii litewskiej. – Res Humanitariae 10, 120–140. Rutkovska Kristina, Smetonienė Irena, Smetona Marius 2017: Wartości Savicka lietuvio pasaulėvaizdyje. Vilnius: Akademinė leidykla. Aida 2004: Tożsamość osoby w okresie przemian: między losem a wyborem. – Kulturologia 11, 77–94. Savicka Aida 2008: Wyzwania globalnej rzeczywistości dla tożsamości jednostki. – Ciągłość tożsamości narodowej i samokreacja w warunkach eurointegracji, red. Antanas Andrijauskas, Vytautas Rubavičius. Vilnius: Kronta, 184–195. Sližienė Nijolė 1994: Lietuvių kalbos veiksmažodžių junglumo žodynas 1. Vilnius: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Sližienė Nijolė 2004: Słownik łączliwości czasowników języka litewskiego 2 (2). Wilno: Wydawnictwo Instytutu Języka Litewskiego. Taylor John R. 2006: Semantyka kognitywna. – Encyklopedia języka i lingwistyki, red. Brown Keith. Oxford: Elsevier, 569–582. Tekorienė Dalija 1990: Przymiotniki rodzaju nijakiego. Wilno: Mokslas. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ 142 Acta Linguistica Lithuanica LXXIX Vykypĕl Bohumil 2005: Hjelmslevo glosematika ir baltų kalbų fonologija. Vilnius: Wyspa snów. Župerka Kazimieras 1983: Stylistyka języka litewskiego. Wilno: Mokslas. Župerka Kazimieras 2012: Stylistyka. Szawle: Biblioteka Uniwersytetu Szawelskiego. Лакан Жак 1998: Семинары. Книга 1. Москва: Гнозис, Логос. Маслова Валентина А. 2001: Лингвокультурология. Москва. Степанов Юрий С. 1981: Имена. Предикаты. Предложения. Москва: Наука. Степанов Юрий С. 1997: Константы: словарь русской культуры. Москва. Тер-Минасова Светлана Г. 2000; Язык и межкультурная коммуникация. Москва. Concept of Human Identity on the Basis of tapatus, -i and Its Derivatives in Contemporary Lithuanian Opinion Journalism STRESZCZENIE Artykuł omawia treść tożsamości człowieka na podstawie przymiotnika tapatus oraz jego pochodnych czasownikowych (tapatinti, tapatintis) i rzeczownikowych (tapatybė, tapatumas). Łączy podejścia strukturalne i kognitywne do znaczenia. Istota ludzka jest punktem wyjścia badań. Odnosi się to do materiału zebranego z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego, opracowanego w Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie Uniwersytet Magnusa. Materiał z zakresu publicystyki opiniotwórczej dostępny w CCLL pozwala rozpoznać i dostrzec obraz identycznej istoty ludzkiej, wspólny dla każdego bardziej aktywnego czytelnika publicystyki opiniotwórczej poprzez subiektywną identyfikację z samym sobą i z inną istotą ludzką. Cechy pojęcia grupy można dostrzec na podstawie swoistego pojęcia tożsamości istniejącego w świadomości pojedynczej istoty ludzkiej. W omawianych zdaniach istota ludzka jest aktualizowana jako pacjent i/lub percypient, agens lub beneficjent. Badanie ujawniło, że tożsamość ludzka jest swoistą całością osoby, która jest sensed, perceived and/or created on the basis of duality right from birth: as a more or less Artykuły / Articles 143 bliską relacją między istotą ludzką a częściowymi tożsamościami Žmogaus tapatybės konceptas pagal tapatus, -i ir jo vedinius dabartinės lietuvių kalbos publicistikoje (wrodzonymi lub niewrodzonymi, niebiańskimi lub ziemskimi). Prawdziwa wewnętrzna tożsamość człowieka – dusza – jest „otrzymywana” od Boga przy narodzinach. Jest to stabilna część (warstwa) ludzkiej tożsamości. Na podstawie podobieństwa (zasady lustra) oraz kryteriów ziemskich (innej osoby, miejsca, czasu) człowiek stworzył, tworzy lub stworzy najbardziej zmienne warstwy tożsamości nieimmanentnej. Zewnętrzna warstwa tożsamości otrzymana w birth (gender, general external traits) is between the inherent inner layer and the non-inherent identity layer. From a temporal perspective, inherent identity is more stable than non-inherent. Variability (dynamism) correlates with expression by different forms of yra tapatus and tapatinti(s). Użycie derywatów nominalnych od tapatus jako argumentów predykatów percepcji i działania prowadzi do wniosku, że człowiek odczuwa, postrzega i (od)twarza swoją tożsamość na swój własny sposób. Potwierdza to osobliwość tożsamości każdego człowieka. Biorąc pod uwagę, że przymiotnik tapatus ma dwie różne cechy semantyczne – „podobny” i „osobliwy” – które są również wspólne odpowiednio dla słów toks pat, tolygus oraz kitoks, savitas, originalus, definicja słownikowa słowa tapatus powinna najwyraźniej zostać zaktualizowana. Niezależnie od tego, że mówiąc (pisząc) o tożsamości, człowiek często próbuje znaleźć i znajduje tożsamość własną, innego człowieka lub dwóch innych ludzi jako podobieństwo, które wysuwa na pierwszy plan w zdaniu, podobieństwo to zawsze jest częściowe i zmienne. W istocie człowiek, ze wszystkimi swoimi właściwymi i/lub potencjalnymi podobieństwami (tj. częściową tożsamością z samym sobą lub innym człowiekiem), jest osobliwy – różni się od każdego, z kim był, jest lub będzie podobny pod jakimś względem. Otrzymano 8 czerwca 2018 r. LORETA VAIČIULYTĖ-SEMĖNIENĖ Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa loret[email protected]