„Kretingos tarmės žodyne“ (2011) atsiskleidžiantys žemaitiško emocinio lauko kontūrai

80 Acta Linguistica Lithuanica LXXX JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas Kierunki badań naukowych: składnia, semantyka i pragmatyka dawnego i współczesnego języka litewskiego, historia kultury litewskiej i tekstów kościelnych. DOI W SŁOWNIKU DIALEKTU KRETYNGOS (2011) UJAWNIAJĄCE SIĘ KONTURY ŻMUDZKIEGO POLA EMOCJONALNEGO Zarys pola emocjonalnego Żmudzinów odzwierciedlonego w Słowniku dialektu kretyńskiego (2011) ADNOTACJA Artykuł jest kontynuacją badań nad najbardziej wyraźnie dostrzegalnymi w codziennej mowie odzwierciedleniami żmudzkiej tożsamości. Opierając się na Słowniku dialektu Kretyngos Juozasa Aleksandravičiusa (2011) jako źródle doskonale oddającym przejawy mentalności ludzi mówiących dialektem kretyngiskim północnych Żmudzinów, niniejsze badanie ma na celu ujawnienie powiązań między swoistością zdeterminowanych przynależnością etniczną Żmudzinów zjawisk psychicznych (por. Bliumas 1997) a modelami żmudzkiego mówienia (i mowy) w codzienności. Badanie fragmentów dyskursu codzienności pozwala dostrzec modele przejawiania się właściwego Żmudzinom zachowania emocjonalnego oraz zrozumieć, jak cechy określonego zachowania językowego mogą wpływać na emocjonalne zachowanie mówiących i je kształtować. SŁOWA KLUCZOWE: Żmudzini, tożsamość, autentyczność, dialogiczność, emocje. ADNOTACJA Artykuł kontynuuje badania nad odzwierciedleniem tożsamości Żmudzinów, które jest najbardziej widoczne w codziennej komunikacji. Odwołując się do Słownika dialektu kretyngi Juozasa Aleksandravičiusa (2011), który doskonale przedstawia przejawy mentalności użytkowników północnożmudzkiego dialektu kretyngskiego, niniejsze badanie ma na celu ujawnienie związków między swoistymi cechami uwarunkowanych etnicznie zjawisk psychicznych Żmudzinów (por. Bliumas 1997) a modelami żmudzkiego codziennego Artykuły / Articles 81 Kretingos tarmės žodyne (2011) atsiskleidžiantys žemaitiško emocinio lauko kontūrai mówienia/komunikowania się. Badanie fragmentów codziennego dyskursu pozwala dostrzec modele wyrażania zachowań emocjonalnych właściwych Żmudzinom oraz uświadomić sobie, jak osobliwości określonego zachowania językowego mogą wpływać na zachowania emocjonalne mówców i je kształtować. KEYWORDS: Samogitians, identity, authenticity, dialogicity, emotions. 1. ĮVADAS W artykule kontynuowane jest badanie najwyraźniej dostrzegalnych w codziennym mówieniu odzwierciedleń żmudzkiej tożsamości. Słownik dialektu kretyngskiego Juozasa Aleksandravičiusa1 (dalej – KTŽ), rejestrujący realizacje mentalności osób mówiących dialektem północnożmudzkim kretyngskim2 w sytuacjach codziennych, pozwala dostrzec związki między swoistością zjawisk psychicznych wiązanych z etnicznością (Bliumas 1997: 40, 48–49) a modelami żmudzkiego mówienia. Założenia metodologiczne zostały szerzej opisane we wcześniejszym badaniu analizującym związki między zjawiskami podobnego rodzaju (zob. Pajėdienė 2018), jednak tutaj ważne jest ponowne wspomnienie o autentycznej dialogiczności materiału językowego zarejestrowanego w KTŽ (s. 68–69). Właśnie ze względu na tę wyjątkowość całość ilustracji KTŽ, jako zbiór fragmentów tekstu ujawniających specyfikę mowy żmudzkiej, jest zdolna przekazać obraz MÓWIĄCEGO3, reprezentującego doświadczenia i wypowiedzi licznych odpersonalizowanych jednostek. Porządkowanie modeli wypowiedzi wywołanych takimi czy innymi sytuacjami codziennymi ujawnia właściwości określonego zachowania emocjonalnego, charakterystyczne dla osób pochodzenia żmudzkiego tylko dlatego, że myślą i mówią po żmudzku, czyli w określony sposób. O doborze materiału KTŽ zadecydowały modele fraz określonego typu strukturalnego, wyróżniające się swoistością semantyki, a niekiedy także struktury, i (lub) częściej się powtarzające; grupowano je, wykorzystując cechy aktywności psychicznej związane z żmudzkością, wyłonione we wspomnianym badaniu etnopsychologicznym (Bliumas 1997). W pierwszej części artykułu przedstawiono swoistość zjawisk psychicznych charakterystycznych dla Żmudzinów, ujawnioną we wskazanym badaniu etnopsychologicznym, natomiast w drugiej części uwagę skupiono na określonych modelach zachowań emocjonalnych, ujawniających również wypowiedzi związane z etnicznością. 1 Juozas Aleksandravičius zbierał materiał do tego słownika i opracowywał kartotekę od połowy lat 5. XX wieku do 2004 roku (por.: Mikulėnienė 2011: XII; Vaišnienė 2011: XX). 2 Rzeczywisty obszar gwary kretyngiskiej Żmudzinów jest większy niż terytorium, którego reprezentantów mowa stanowi podstawę KTŽ (por.: Aleksandravičius 2011: 5; Lubienė, Pakalniškienė 2015: 76). 3 Pojęcia mówiącego i mówcy są w artykule używane jako synonimy. Rodzaj męski wybrano jako uogólniający, mogący reprezentować mówiących obu płci, gdy z fragmentu nie wynika jasno płeć adresanta. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 82 Acta Linguistica Lithuanica LXXX W artykule fragmenty ilustracji mowy żmudzkiej przedstawiono, starając się jak najdokładniej powtórzyć transkrypcję fonetyczną stosowaną w KTŽ4 (więcej na jej temat zob.: Aleksandravičius 2011: 17–18; Vaišnienė 2011: XXIII–XXIX). 2. CECHY PSYCHICZNE ZWIĄZANE ZE ŻMUDZKOŚCIĄ REIŠKINIŲ SAVITUMAI Prieš porą dešimtmečių atlikto aukštaičių ir žemaičių etnine priklausomybe Wnioski z badania swoistości zdeterminowanych zjawisk psychicznych (zob. Bliumas 1997) Cechy buvo užfiksuotos kaip išeities taškas išsamiems, ilgalaikiams etninės psichologijos tyrinėjimams (p. 49). Siekiant nustatyti, kuriuos etninei grupei būdingesekspresji aktywności psychicznej i zachowań emocjonalnych można wiązać z wpływem języka ojczystego, oceniając go nie tylko jako sposób ujawniania modeli zachowań emocjonalnych, lecz także jako przyczynę i impuls powstawania zjawisk psychicznych właściwszych wybranej grupie etnicznej oraz kształtowania określonych modeli zachowania; celowe jest oprzeć się na ujawnionych w trakcie tego badania cechach aktywności psychicznej Żmudzinów i Auksztotów, uwarunkowanych etnicznością, jako współrzędnych odniesienia. Za punkt odniesienia przyjęto badanie etnopsychologiczne oparte na dwuczłonowym podziale subetnicznym – na Auksztotów i Żmudzinów5. Etniczność badanych powiązano z trzema czynnikami: stałym zamieszkiwaniem przez daną osobę terytorium przypisywanego grupie subetnicznej, subiektywnym przypisywaniem siebie do Żmudzinów albo Auksztotów oraz gwarą. W badaniu wzięło udział 120 osób: 60 badanych z grupy żmudzkiej urodziło się w miasteczku Seda (rej. możejkijski), według gwary – Żmudzini północni; 60 badanych z grupy auksztockiej było mieszkańcami miasteczka Balninkai (rej. malacki), według gwary – Auksztoci wschodni. Skład obu grup pod względem płci, wieku i wykształcenia był bardzo podobny. Ogólna średnia wieku badanych w obu grupach wynosiła około 71 lat (por. Bliumas 1997: 28–29). W trakcie tego badania etnopsychologicznego osiadli badani z Auksztoty i Żmudzi zostali przepytani 4 Należy zwrócić uwagę, że nazwy własne na ilustracjach zapisywane są małą literą i oznaczane gwiazdką (o poprawkach w transkrypcji KTŽ zob. Vaišnienė 2011: XXIII). 5 Argumenty dotyczące wyboru podziału obszaru zajmowanego przez język litewski na dwie części (Żmudzini / Auksztocini) w badaniu wyboru zob. Bliumas 1997: 28. Najnowsze badania (zob. Aliūkaitė et. al. 2017) pokazują, że przy subiektywnej konceptualizacji gwar taka binarna klasyfikacja gwar jest jedną z dominujących (por. Pakalniškienė 2018: 261). Artykuły / Articles 83 Kretingos tarmės žodyne (2011) atsiskleidžiantys žemaitiško emocinio lauko kontūrai z wykorzystaniem metody plam atramentowych Hermanna Rorschacha6 (oraz przeznaczonego do jej interpretacji systemu Johna Exnera7) i testu kolorów Maksa Lüschera8. Po usystematyzowaniu i podsumowaniu danych badawczych (s. 37–40) ujawniło się różne nasilenie ekspresji cech zachowania psychicznego charakterystycznych dla badanych. Pozwoliło to powiązać odmienny charakter procesów poznawczych, przeżyć emocjonalnych i cech osobowości oraz relacji z otoczeniem rzeczowym i społecznym badanych z dwóch grup z ich etnicznością (por. Bliumas 40, 48–49). Z ekspresji przeżyć emocjonalnych kumu. Z tendencjami skirtumų paminėtina, kad žemaičių imties tiriamųjų nerimo išgyvenimai labiau siejosi su šios grupės tiriamiesiems labiau nei aukštaičiams būdingu intravertišosobowości ku introwersji–ekstratensji powiązano także niektóre inne różnice w cechach osobowości badanych: „[W]ysokoitom bardziej przypisywalny jest ekstratensyjny, a żmudzinom – introwersyjny kierunek osobowości. [...] Żmudzini byli bardziej powściągliwi, bardziej niezależni, zamknięci, pasywni i wrażliwi. Badani z tej grupy przejawiali się jako więksi optymiści, charakteryzowało ich silniejsze Ego” (s. 49). Wyniki wykazały także większe zdolności empatyczne Żmudzinów (s. 42, 49). Wskazane badanie ujawniło intensywniejszą i skuteczniejszą aktywność intelektualną osób badanych z grupy żmudzkiej – „z większym powodzeniem wykorzystywały one zdolności abstrahowania i integrowania doświadczenia. Myślenie osób w podeszłym wieku pochodzenia żmudzkiego miało bardziej teoretyczny charakter. Procesy wyobraźni osoby badane pochodzenia żmudzkiego również wykorzystywały aktywniej” (s. 48–49). W interakcji ze środowiskiem materialnym i społecznym dla Żmudzinów „charakterystyczne były szersze aspiracje życiowe, swoje zachowanie skłonni byli planować z wyprzedzeniem. Relacje tych osób badanych ze środowiskiem społecznym nie były częste ani różnorodne, natomiast umiejętności komunikacyjne były szczególnie dobrze rozwinięte” (s. 49); Żmudzini bardziej interesowali się innymi ludźmi, kontakty społeczne wydawały im się ważniejsze, lecz osoby badane z grupy żmudzkiej wyróżniały się wyraźnym krytycyzmem wobec środowiska społecznego, charakterystycznym dla ludzi introwertycznych (s. 42, 49). Takie wyniki przeprowadzonego badania z subiektywnego punktu widzenia mogą wydawać się Żmudzinom akceptowalne albo nieakceptowalne (zależy to od typu osobowości), właśnie dlatego mogą być szczególnie użyteczne w dążeniu do bardziej obiektywnej oceny żmudzkich tekstów 6 Metoda plam atramentowych szwajcarskiego psychologa Hermanna Rorschacha (The Rorschach Inkblot Method) została po raz pierwszy opisana w 1921 r. w książce Psychodiagnostik (zob. Rorschach 1951), lecz szczególną popularność zyskała w połowie XX wieku. Zob. więcej. : Bliumas 1997: 29–31; Myers 2008: 739–740. 7 O systemie J. Exnera (The Comprehensive System) zob. Bliumas 1997: 31–32. 8 Teoria testu kolorów M. Lüscher (The Lüscher Color Test), która zadebiutowała w 1947 r., zyskała popularność nieco później. O psychologii funkcjonalnej i podstawowych znaczeniach kolorów, odpowiednikach koloru i głębi odczuwania (Depth of Feeling) zob. Lüscher 1971: 27–30, 33–37. Wiarygodność tego testu można ocenić subiektywnie, korzystając z wersji testu zamieszczonych na stronach internetowych (np. https://kahome.eu/cgi-bin/lschr.pl?data=45123067; https://onlinetestpad.com/en/test/987-the-luschercolor-test itp.). O teście zob. także Bliumas 1997: 32–35. JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 84 Acta Linguistica Lithuanica LXXX materiał zawarty w kompendiach. Integracja danych empirycznych w wielowarstwową (por. Coulson 2001: 33). Wybierając žinojimo lygmenų reprezentavimo visumą padeda juos teisingiau interpretuoti uwidocznione w omawianym badaniu etnopsychologicznym cechy aktywności emocjonalnej, intelektualnej i społecznej związane z żmudzkością jako określone dominanty selekcji i analizy materiału dotyczącego żmudzkiej mowy zawartego w KTŽ, można dostrzec związki właściwych Żmudzinom przeżyć psychicznych z realizacją grupy mowy – przeżyć emocjonalnych – o określonej semantyce (a jimo modeliais. Šiame straipsnyje bus aptariama, kaip KTŽ kalbančiojo pasisakymuose atsiskleidžia žemaičiams būdingesnių psichikos reiškinių pirmosios niekiedy nawet strukturze)9, przedstawiając swoistość semantyczną przypadków reprezentowania wskazanych zachowań emocjonalnych w żmudzkiej mowie, a przy prawidłowych powtórzeniach omawiając również cechy strukturalne fraz pełniących funkcję reprezentacji emocjonalnej. Przyjmując założenie, że doświadczenie jest przekazywane z pokolenia na pokolenie na podstawie uczenia się przez obserwację oraz przejmowania (por. Gage, Berliner 1994: 205 i n.), a także ustaliwszy frazy mowy najwyraźniej przekazujące emocje, można powiązać takie modele wyrażania pola emocjonalnego w języku z wyrażaniem tożsamości żmudzkiej. Analiza wyrażeń takich modeli językowych, które najczęściej przekazują czynności psychiczne, pozwala ustalić przyczyny bardziej swoistego zachowania Żmudzinów. 3. ODZWIERCIEDLENIA EKSPRESJI EMOCJONALNEJ W KTŻ W WYPOWIEDZIACH MÓWIĄCEGO Uwzględniając to, że każdy aspekt znaczenia lingwistycznego powinien być objaśniany i identyfikowany na podstawie zdolności osób (por. Weigand 2010: 58), niektóre, ujawnione podczas wcześniej omówionego badania osobliwości zdeterminowanych etnicznością zjawisk psychicznych, częściej właściwe Żmudzinom cechy zachowania pozwalają wykorzystać jako dominanty skupienia uwagi podczas lektury Słownika gwary kretyngoskiej Juozasa Aleksandravičiusa. Ten bogato i różnorodnie reprezentujący odcinki autentycznej mowy północnożmudzkich Kretyngoszczan zbiór jest bardzo dogodnym źródłem do powiązania cech zachowania bardziej właściwych grupie badanych Żmudzinów (którzy również byli północnożmudzkimi Kretyngoszczanami), ujawnionych podczas wspomnianego badania etnopsychologicznego, z codzienną mową oraz do ustalenia, jak język ojczysty może nie tylko odzwierciedlać, lecz także wpływać na sposób myślenia mówiącego, jego przeżycia emocjonalne i cechy osobowości oraz je kształtować. 9 W jaki sposób działalność intelektualna i system wartości Żmudzinów ujawniają się w wypowiedziach mówiącego KTŽ, ze względu na bogactwo materiału dostarczanego przez ten słownik zostanie omówione w innych publikacjach. Straipsniai / Articles 85 Kretingos tarmės žodyne (2011) atsiskleidžiantys žemaitiško emocinio lauko kontūrai Odcinki wypowiedzi najwyraźniej reprezentujące pole emocjonalne i zachowanie mówiącego KTŽ (tj. najczęściej powtarzające się i (lub) bardziej swoiste struktury) zostaną omówione według wymiarów cech osobowości badanych z grupy żmudzkiej ujawnionych w przywołanym badaniu, przy ocenie przejawiania się najbardziej charakterystycznych aspektów ekspresji emocjonalnej w codziennej mowie Żmudzinów. 3.1. Silne ego Mówiący KTŽ ukazuje siłę własnego ego, nie pozwalając naruszyć najważniejszych dla wyrażania tożsamości osobowej i poczucia własnej wartości parametrów – imienia, przestrzeni osobistej i / lub bezpieczeństwa (oraz należytej oceny) przestrzeni zamieszkania10. Mówiący KTŽ o silnym ego nie pozwala innej osobie nazywać siebie w niewłaściwy sposób. Taką postawę można obronić bezpośrednio – nakazem lub fizyczną reakcją wywołaną przez drwiny i dokuczanie – albo wstępnie – pytaniem lub uwagą, ostrzegając inną osobę o możliwościach przezwyciężenia nieakceptowalnego sposobu nazywania. Osoba naruszająca te zasady może spotkać się z zakazami, moralizatorskimi pytaniami, groźbami lub fizyczną reakcją (należy zwrócić uwagę na zdanie 4, pokazujące, że taktyka obrony wybranych parametrów / atrybutów tożsamości osoby okazała się skuteczna, ponieważ omawiany podmiot wyśmiewał się tylko do momentu wykonania działania wskazanego w zdaniu ograniczeniem czasowym), por.: 73) tọ‿napràmaûok11 mnẹs vẹsúokês várdãs // 227 74) vọ‿kãp ẹšruodtọ tâu / ka‿tàv pràmauotọ // 227 75) jukis / jukis /ẹr‿ẹšdgs pukis // 326 76) ns mn vsãp pràmaûoj / pàkl sọ‿šaukštọ i‿kkta nagva // 227 Mówca KTŽ również bacznie strzeże swojej przestrzeni osobistej i broni adekwatności swojej przestrzeni życiowej, nierzadko podkreślając także bezzasadność niedostatków wskazywanych przez samego rozmówcę, por. : 77) narúuok12 mnẹs // 353 78) naprzavûok13 mna trúobũos / t ẹ‿túoũos ntọri // 310 O silnym ego świadczą również wyznania mówiącego, ujawniające takie poglądy na wczesne rozpoczynanie dnia, mėgius ir elgsenos būdus, kurie tradicinėje kalbančiojo bendruomenėje nėra kotiruojami teigiamai, plg.: deramo standarto neatitinkantį kalbančiojo pobezcelowe włóczenie się lub faktyczność podróżowania 10 Więcej o obrazie siebie przedstawianym rozmówcy przez mówiącego KTŽ zob. Pajėdienė 2018: 73–78. 11 prãmanioti – ‘przezywać, nazywać inaczej’ KTŽ 227 12 rūšioti, ~ioja, ~ioja (sl.) – ‘dotykać’ KTŽ 353 13 pliuzavoti, ~oja, ~ojė (hibr.) – ‘niekinti, peikti, koneveikti’ KTŽ 310 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 86 Acta Linguistica Lithuanica LXXX deklarujące twierdzenia (należy zwrócić uwagę, że w nich wybory predykatów o negatywnej konotacji łączą się z wyborem stopnia intensywności działań lub doświadczeń opisywanych przez te czasowniki bądź z wyborem parametrów hiperbolizowanych): 79) tûoks nksti kelẹmûos mộn nà‿pri‿šẹrdi // 154 80) mộn ddlê tnk dīglẹnetẹ14 // 76 81) aš‿ès apsẹdãužẹs15 pọ‿vsa sveta // 71 82) àš ès išmauȓûojẹs16 vsa sveta // 230 Oczywiście najwyraźniej siła ego mówiącego KTŽ ukazywana jest poprzez demonstrowanie pewności siebie i dumy ze swoich możliwości. W tym celu najczęściej wybierane są konstrukcje wyrażające i uwydatniające wyjątkowo pozytywną ocenę siebie ‘mnie łatwo to zrobić’, realizowane w mającej możliwości kontrastywne amplitudzie znaczeń od kàs mộn (mûms) tàs r / ter ‘co to dla mnie znaczy’ do tàs mộn neka ner ‘to dla mnie nic nie znaczy’. Pewność siebie pobudza i wzmacnia także świadomość posiadanych umiejętności oraz doświadczenia (zob. zdanie 11), która przy projektowaniu nowej działalności często nazywana jest za pomocą wyboru konstrukcji czasu dokonanego (zob. zdanie 12), a także poprzez podkreślanie istnienia wcześniejszego doświadczenia i możliwości jego zastosowania w przyszłej działalności, por. : 83) t kpẹta mâlku par‿dina sọrešêm17 / kas‿tas‿ter mûms // 341 84) àš ès na‿tûous sọkapûojẹs / klebẹùs18 / drũkâuus / vọ‿tùs / lngvâ // 168 85) kàs‿tàs mộn r / tûoks gȓovks tk nusẹspjâutẹ // 117 86) lig‿pitu ẹ‿sọkrmpûoọ19 t krũva / tàs mộn neka ner // 183 Ego mówiącego ujawnia się również w ocenie zachowania lub działań innych osób; ocena ta może być przedstawiana dwojako – poprzez ukazywanie własnej narcystycznej wyższości albo poprzez usiłowanie podkreślenia większych zdolności innych, por.: 87) túoũos dệrbsẹnas20 kãp àni ka‿dệrb / àš napripažstọ // 77 88) pàvīdess jêm ‿kẹtùs véizộnt / ka‿tẽp gràžẽ mûok šûoktẹ // 288 89) vọji tok muokesena kabetẹ! // 241 Siłę ego mówiącego ukazuje także podkreślanie własnej wiedzy, a także nie14 dyglinėti, ~ėja, ~ėjė – ‘spacerować, włóczyć pritarimas pašnekovo nuomonei. Tam paprastai pasitelkiami žymėto modalumo się, wałęsać się’ KTŽ 76 15 apsidaužti, apsidaũžo, apsidaũžė – ‘rozbijać się’ KTŽ 71 16 išmaurióti, ~iója, ~iójė – ‘obchodzić (zwykle w poszukiwaniu czegoś)’ KTŽ 230 17 surėžti, ~a, ~ė – ‘pociąć, posiekać’ KTŽ 341 18 klėbnis, ~ė – 1. ‘grubości objęcia’ KTŽ 168 predykatów, na przykład wystąpienia imperatywów z negacją lub deklarowanie warunkowych (ponieważ niemożliwych do wykonania) zamiarów 19 sukrapoti – ‘negražiai, su iškartomis sukapoti’ KTŽ 183 20 drbsena – ‘dirbimas, dirbimo būdas’ KTŽ 77 Artykuły / Articles 87 Kretingos tarmės žodyne (2011) atsiskleidžiantys žemaitiško emocinio lauko kontūrai wyrażonych trybem przypuszczającym, por.: 90) napīzavûok21 mnẹs / aš‿pàts vskû žẹnâu // 301 91) nasakk / ns  bjurs / tùjãu kerštâu // 157 92) ka‿mna kûojẹs nàbûtọ prikâltas / deûo tâu ‿dọnts // 74 Ego mówiącego uwydatniają również wyznania dotyczące zmian emocji i samopoczucia po znalezieniu się w sytuacjach krytycznych lub odznaczających się pewną wyjątkowością bądź odrzuceniem, por. : 93) tûoks pàjem pkis / ka‿pagtava bọvâu dộutẹ anâm sọ‿šâukštọ i‿kkta // 126 94) ni‿skãudi najọtâu š‿tã báimê // 127 95) ẹ‿pakâušis pranža š‿tã báimê // 271 96) bva sọjẹ tk rnktẹnẽ / mnẹs tn ẹ‿narẽkej // 344 3.2. Postawa optymistyczna Optymistyczne nastawienie ujawniają odcinki wypowiedzi mówiącego z KTŽ, podkreślające radość i zadowolenie z chwilowych momentów oraz wrażeń dostarczanych przez proste codzienne otoczenie, którymi dzieli się on z rozmówcą, por.: : 97) mộn vskas čè mlọ // 238 98) pasẹsedau ọn‿kresla ẹ‿sedọ kãp pũons // 185 99) kãp gràžẽ snigs čršk pọ‿kúojems / ka‿êt // 65 100) kãp gràžẽ nârsta plẹs // 252 101) veizek / kãp gràžẽ kt mrksa prisẹmêrksi // 245 102) veizek / kãp gràžẽ sâu vštas pọrnas22 pọ‿dãrža // 327 103) kûoks gràžs pàdârs ta‿kanârka // 267 Optymistyczne nastawienie mówiącego z KTŽ wskazuje również częste bezpośrednie lub przekeltinio alkanumo įvairiems pojūčiams, tarp jų ir norui gražiai atrodyti, akcentavimas, plg.: 104) mệrštọ mệrštọ kãp nûoȓọ vágtẹ // 240 105) pašelọsê23 nûoȓọ vágtẹ // 285 106) vi kãp nûoȓọ grbnẹs! // 116 107) kãp nûoȓọ rûgọu vagrklu / sâlstọ / sâlstọ24 // 355 21 pyzavóti, ~ója, ~ójė (hibr.) – ‘lżyć, znieważać’ KTŽ 301 22 purnti, ~na, ~no – ‘spulchniać, rozgrzebywać’ KTŽ 327 23 pašėlęs, ~usi – ‘niebywały, ogromny’ KTŽ 285 24 sálti, ~sta, sãlo – ‘labai norėti, geisti’ KTŽ 355 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 88 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 108) lèmẹnàds mộn bvẹs pabûk / ẹ‿mrdâms àš ànũo nuoreọ // 211 109) nusẹnérdnọ grži nêrtẹni ẹ‿pasẹstràjọ // 254 Optymizm mówiącego z KTŽ i jego najbliższego otoczenia (stosowanie wariantów zaimków aš i mes25) wskazuje również deklarowanie intensywności i znaczenia pewnych działań związanych z wesołością, por.: 110) mûms pningã ni‿pọ‿kâm / b mès lnksmã gīvènâm // 256; 297 111) àš ọnt‿tuo šúokma bọvâu patrksi (‘skłonna’) // 58 Optymizm jest widoczny również w twierdzeniach mówiącego z KTŽ, zdradzających wiarę, że wydarzenia potoczą się w lepszym kierunku. Takie podejście ujawniają różne, na przykład, opisy korzyści płynących z nabycia technicznych drobiazgów lub niektórych działań podjętych w sytuacjach krytycznych, por.: 112) džãugiemûos / ka‿ọntj cẹlẹndrnẹs lệmpas / daug‿šviãu gīvêntẹ // 60 113) knngas par‿kra bvûom ọžksẹ i‿žmẹ // 178 Optymizm mówiącego może być przekazywany rozmówcy poprzez wybór dwojakiej taktyki: pozytywnej albo bardziej negatywnej. Po wybraniu pierwszej rozmówca jest opisywany jako zdolny do pokonania powstałej przeszkody lub nieprzyjemnej sytuacji, a jego pewność siebie wzmacniają bezpośrednie wskazówki i zachęty, skłaniające rozmówcę do zmiany, por. : 114) ko‿čè baukštẹns / jọg‿tâu neks naatstẹks // 41 115) ko‿t úrâ kāp‿ris / bûk kp‿vẹs / lnksmọs // 259 116) nasi26 / prigsi27 / vọ‿ka‿prigsi / kãp skst sksi // 121 117) ẽk drsê ẹ‿praẽsi // 79 118) mâuk28 tẹiâu / neka naveizek // 230 119) nabûk apãutẹs29 // 159 Wybierając drugą – taktykę „zimnego prysznica” – mówiący stara się pokazać, że bierność, rozczarowanie lub brak zapału rozmówcy są oczywiste, oraz zapytać, czy takiemu nastawieniu istnieją poważniejsze przyczyny (a może i / lub w ten sposób ostrzec o możliwych przyszłych konsekwencjach). Dlatego rozmówcę próbuje się „obudzić” bezpośrednim pytaniem (zob. zdania 48–51) albo przez zaprzeczanie powadze i wyjątkowości powstałej przeszkody lub nius), arba tiesiog formuluojant imperatyvus, plg.: zaistniałej sytuacji (zob. zdania 52–54 saki120) a‿tọ‿srg /kàs r / ka‿tûoks papežẹs30? // 294 25 Więcej o strategiach mówiącego KTŽ i ich znaczeniach zob. 26 siùsti, siuñta, siùto – ‘niršti įtūžus, labai pykti’ KTŽ 362 Pajėdienė 2018. 27 prigùsti, priguñda, prigùdo – ‘przyzwyczaić się’ KTŽ 121 28 máuti, ~na, móvė – 2. ‘iść, jechać w pośpiechu’ KTŽ 230 29 apkiaũsti – ‘zaniedbać się, stać się nieudolnym, nieodpowiednim’ KTŽ 159 30 papėžti – ‘osłabnąć, podupaść, zblednąć’ KTŽ 294 Artykuły / Articles 95 Kretingos tarmės žodyne (2011) atsiskleidžiantys žemaitiško emocinio lauko kontūrai 196) ẹ‿nûosẹs nuknba š‿tũo sọsẹrúpẹnma // 178 197) ta‿mûsa sọsed bàsiedọnt gâlva nulédọss / àš sọpratâu / ka‿kas‿nûors atsẹtka // 210 Mówiący KTŽ skłania się wiązać własny niepokój ze wspomnieniami wywoływanymi przez wydarzenia z przeszłości, np. : 198) ka‿prasẹdej nàgộndas67 / tẽp vinà p‿kẹtã ẹr‿j // 248 Negatywne doświadczenia z przeszłości nie pozwalają mówiącemu KTŽ być pewnym swojego stanu i możliwości w danym momencie ani wierzyć w pomyślny przebieg przyszłych wydarzeń, por. : 199) dàbãr ès ne‿pakârts/ ne‿nulêsts // 210 200) pakọl‿kàs nekộu nàsêrgọ / bèt gà sọsrgtẹ // 254 201) àš tkrã atẽọ / nèbệnt kàs‿atsẹtktộm // 254 202) nažẹnâ / kũ rītuo‿dinà gâl pagẹidûotẹ // 346 203) sọ‿rītuo‿rtọ nažẹnâu kãp bûs // 346 Mimo to niekiedy mówca KTŽ może opisać osobę ogarniętą niepokojem także sarkastycznie (może to być również przedstawione jako samoironiczna ocena), np.: 204) jọsi i‿miestli / atsẹmnọsi / ka‿šieplis naọždarts // 237 Przyjmując sarkastyczny punkt widzenia, jako wyjście z sytuacji wywołującej niepokój może zostać zaproponowana obojętność, por.: 205) gèȓãu nusẹspjâuk / vọ‿gȓáužẹmûos68 če‿neka nabipades // 116 3.7. Wrażliwość Wrażliwość mówiącego KTŽ na różne zakłócenia ukazują jego uwagi określające ruchliwość i (lub) hałas osoby znajdującej się obok jako irytujące, rozpraszające uwagę lub uniemożliwiające sen. Osoba czyniąca wyrzuty stara się obronić swoją wrażliwość pytaniem albo uwagą, w której wskazane są parametry określoności irytującego, zakłócającego zachowania (np.: čia, tas, ta, tas tavo, tas mūsų, su tuo savo / su tais savo, toks, su tokiu i in.) lub nieokreśloności (por. wskazanie dowolnego zakłócenia w zdaniu 142), uwydatnienia intensywności czynności (np. za pomocą połączeń kas per lub kiek gãli), zbyt długiego trwania (np. całych / niekończących się dni lub nocy) albo nieustannej działalności, a nierzadko nazywane są również konsekwencje zamierzonego lub niezamierzonego zachowania bądź działalności wywołującej rozdrażnienie, takie jak zmiana emocji, zaburzenia uwagi i / lub pamięci itp., por.: 67 nãganda – ‘wielki kłopot, nieszczęście, trud, strach, przestrach’ KTŽ 248 68 griáužimos – ‘męczenie się, żałowanie’ KTŽ 116 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 96 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 206) ko‿čè pȓâusi69 pr‿ausũ! // 319 207) ko‿t krnk70 vsa dina ba‿párstûoji? // 184 208) tas‿tva nũognọs kọšejems71 mn i‿zlsti vèd // 199 209) sọ‿tọu‿sva ộrlẹnẹmọ72 ẹš‿prũota ẹšvsi // 219 210) ài / kà‿t s‿tãs sva kvaitolèvẹmâs nàbệngi // 200 211) namàtarộuk s‿rọnk mộn pr‿aks // 229 212) prarẹjâu73 s‿tãs vákãs / k‿čè pàsakuojâu // 346 213) ka‿t kš74 / àš ngaọ ọžmgtẹ // 199 214) bški kàs brkš / ẹr‿aš‿gvs! // 52 215) vãks kvekš / àš ju gvs // 201 216) vsa nkti áurmệiọ mẹigúojâu // 159 217) sọ‿tûoọ knrk gọledâms naẹšmẹigûosi / ba‿nẽrvu palksi // 176 218) tûoks biss ãulẹs kvīkệms / ẹr‿ãusis bj // 202 219) kàs‿pãr parpệms tuo‿màtûra / ẹr‿ãusis skd // 279 220) kệik ti macakletâ gâl pãrptẹ / ikīrej lig‿gva kâula // 280 221) nagrgždnk tũ‿vartu / tẽp ẽt par‿gâlva // 108 Wrażliwość mówiącego KTŽ widoczna jest również w jego relacji z otaczającymi go osobami – dostrzega on i omawia wrażliwość innych oraz ich emocjonalne reakcje na jego własny bezpośredni sposób mówienia, który wiąże on z koniecznością wyrażenia uwag lub opinii, ocenianej jako prawda lub słuszność, por.: 222) kàs‿pãr lepnb ànũos / žũodi pasaâu / ẹr‿apskȓûok // 212 223) ànà ẹr‿ọžsdeg / ka‿pasaâu tisa // 137 Dążąc do zdobycia zaufania, mówiący KTŽ podkreśla wypracowaną przez siebie spostrzegawczość i zdolność rozpoznawania prawdziwych znaczeń mowy ciała drugiej osoby, por.: 224) bẹn‿tọ‿malộuji / jọg‿nûosẹs kũmpst? // 196 225) *žûobak / jau‿tọ‿breži75 / matâu š‿aũ // 52 226) š‿aũ mattệis ka‿malộuji / ẹš‿mãiša la vsumèt šlênd // 227 69 priáusėti, priáusa, ~ėjė – ‘kaszleć’ KTŽ 319 70 krañkti, ~a, ~ė – 2. ‘kaszleć’ KTŽ 183–184 73 prarti – 2. ‘nagle zapomnieć’ KTŽ 346 74 kušėti, kùša, ~ėjė 71 kušėjimas – ‘krutėjimas’ KTŽ 199 72 liùrlinimas – ‘nelabai tikęs griežimas’ KTŽ 219 – 1. ‘poruszać się, ruszać się’ KTŽ 199 75 brėžti, ~a, ~ė (hibr.) – 2. ‘kłamać’ KTŽ 52 Artykuły / Articles 97 Kretingos tarmės žodyne (2011) atsiskleidžiantys žemaitiško emocinio lauko kontūrai 3.8. Wyraźna introwertyczność76 Skłonność własną lub innych do zamykania się w sobie mówiący KTŽ ocenia jako brak odwagi. Materiał fragmentów dyskursu przedstawiony w KTŽ pokazuje, że wyrażanie nieśmiałości, lękliwości, niekiedy określanej również jako strach, lub wstydu wynika ze zderzenia z nieznanymi rzeczami – obcą przestrzenią, nieznajomymi ludźmi i nieznanymi modelami porządku. Mówiący KTŻ takie zachowanie najczęściej rozpoznaje w zachowaniu dzieci, por. : 227) mûsa vákã nàdrês pr‿svetẹmũ // 81 228) palàbnk tū‿vãka / ns pàts nàdrês // 203 229) vèsk tū‿vãka / ns nàdrês ijẽtẹ // 81 230) ddlê gedngs tas‿vaiklis // 102 Mówiący KTŻ określają własną bojaźliwość i nieśmiałość jako cechę utrudniającą im komunikowanie się z innymi ludźmi, por. : 231) nadrusọ bva lstẹ ‿aks // 79 232) àš nadrēsâu ànũo klâustẹ // 81 233) àš nàdrêsọ vinà ẽtẹ // 81 Przezwyciężenie bojaźliwości i skrępowania przez mówiącego KTŻ jest oceniane jako gwarancja sukcesu, por. : 234) drsêm žmũogộu vsr sẽnkas // 79 Pojawiwszy się konieczność rozwiązania jakichś problemów i porozumiewania się z obcymi ludźmi, mówiący KTŽ stara się przezwyciężyć swoją nieśmiałość za pomocą wewnętrznych przekonań albo prosząc o pomoc inną osobę, por. 235) apsẹdrsnẹs77 ẹ‿nuējâu pr‿anũo skúolũos praštẹ // 79 236) ka‿dvjâu nuẽsê / bûs drãu // 87 Osobę mało komunikującą się, unikającą rozmów i starającą się trzymać na uboczu, mówiący KTŽ skłonny jest opisywać za pomocą konstrukcji przeczących – osoba jest uznawana za niezauważalną i (lub) nieudzielającą żadnych informacji, nieodzywającą się ani słowem itp., por. : 237) tuo‿vãka kãp jê ‿ner / ddlê tks vãks // 139 238) š‿tũo vãka nkumèt neka naẹškũosi / neka nasọžẹnûosi // 202 76 W badaniu Remigijusa Bliumasa opiera się na przedstawionym przez Hermanna 239) ns gâl cela dina ẹšọrksûotẹ78 kọr‿nûors ẹ‿žũodi napratãrtẹ // 166 Rorschacha rozumieniu introwersji jako procesu charakteryzującego się elastycznymi możliwościami osoby i skłonnością do zamykania się w sobie zależnie od okoliczności i warunków otoczenia (por. Bliumas 1997: 42–43). 77 apsidrsinti – ‘odważyć się, nabrać odwagi, zdecydować się’ KTŽ 79 W KTŽ wyraźnie dostrzegalna jest skłonność mówiącego i (lub) wybór życia na uboczu, unikania 78 iškiurksóti – ‘wyleżeć się’ KTŽ 166 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 98 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 3.9. Zamknięcie się w sobie KTŽ kalbančiojo frazės rodo, kad žemaičiams uždarumas labiausiai siejasi su privačios erdvės ir asmens privatumo apsauga. Visoje KTŽ teikiamoje medžiacudzych spojrzeń, niedopuszczania do swojej przestrzeni niepożądanych ludzi albo przynajmniej pewność kontroli nad własną prywatnością. W celu uniknięcia nieoczekiwanego i / lub ukrytego obserwatora wykorzystywane są drzwi i zamki, okiennice i (lub) zasłony, tworzone są przeszkody (np. zaorywana jest droga, mieszka się w odosobnionym miejscu), wybiera się ludzi, którym nie pozwala się wejść do domu itp., por.: 240) kũ‿čè baknpûoji79 ọžsẹdrẹs / ka‿neks naijẽtọ // 178 241) jau‿têmst / ọždarẹnek lọngẹnčẹs // 206 242) ọžsẹdesêm pirânkas80 / ẹ‿nabšvẹisộus nkti prọ‿lộngus // 299 243) rẽk i‿šẹkẹnnka kũobẹni81 idetẹ / ka‿galetọ ijjọs ọžskabntẹ // 179 244) tọ‿kli ọžãrọ / ka‿neks navažộutọ // 31 245) mûms ddẹle lẹngvẹnb / ka‿nabvažộu par‿kima vsuoki pẹjũokâ // 211 246) gīvènâm túoũo nùšaũo vitûo / neks nkumèt ẹ‿nàọžẽt // 263 247) tuoũ prisẹsprúogeu àš ẹr‿i‿trûoba nalêdọ // 320 Zamknięcie się w sobie mówiącego KTŽ odzwierciedla się także w sposobach komunikowania się: nie ma on skłonności do zwierzania się, zwłaszcza natrętnym ciekawskim, a unikanie otwartej rozmowy z innymi uzasadnia odpowiedzialnością za własny los i niechęcią do użalania się nad sobą ani oczekiwania współczucia, por. : 248) mộn nàtnk / ka‿ddlê ọnstúojọsệs kamọntẹne // 142 249) snks mna gīvènệms / àl neks napades / kọu‿prides ẹ‿bedavuotệis // 74 W KTŽ znajdują się wypowiedzi wskazujące, że osoby chcące naruszyć zasady zamknięcia mogą być kontrolowane, natomiast osoby mające skłonność do nieprzestrzegania tej zasady są opisywane za pomocą negatywnej konotacji i (lub) określeń wyrazistości / wyjątkowości zachowaniačiais epitetais, plg.: 250) vákũ nalêdọ ẽtẹ p kẹimùs // 312 251) mûsa vāks tkrọs patvâiskis / pàrẽt ẹš‿muokklâ ẹr‿štres82 // 287 79 knpoti, ~oja, ~ojė – ‘pracować przy jakiejś drobnej pracy w napięciu’; knburiuoti – ‘coś wykonywać’ KTŽ 178 80 piránka / firánka (sł.) – ‘zasłona okienna’ KTŽ 96, 299 81 kobins – ‘hak’ KTŽ 179 82 ištrėsti, ištrẽsa, ~ė – ‘wybiec’ KTŽ 454 Artykuły / Articles 99 Kretingos tarmės žodyne (2011) atsiskleidžiantys žemaitiško emocinio lauko kontūrai Zamknięcie może być również wynikiem złego samopoczucia. Powiązaną z nią niechęć do komunikowania się mówiący KTŽ określa jako rozpoznawalną z mowy ciała, por.: 252) pamuosẹkva s‿rọnk ẹ‿vel sọsrệit i‿kamūlâti // 242 253) àks panarna ẹ‿neka nabsk // 251 254) ànà gâlva panarnọss ẽt // 251 Czasami unikanie komunikowania się bywa wiązane / związane z pewnymi tajemnicami, np. : 255) tas‿vãks lèptẹlej vsa tisa // 212 256) nikâm napàsakûok kū‿gẹrdejẹs // 257 W KTŽ występują także przykłady dyskursu pokazujące, że przestrzeganie postawy zamknięcia może być również wymuszone, natomiast zaufanie i chęć zwierzenia się najczęściej pojawiają się podczas rozmowy i przebywania razem, por.: 257) nbtọȓọ pinâusu83 / del‿tũo ẹ‿knt nmi // 297 258) ka‿šgeri / atsrộnd ẹ‿plèpess84 // 304 259) mès basiededamis i‿plpesi ijèjem // 304 3.10. Bierność W KTŽ jest wiele fraz, za pomocą których mówiący zachęca innych lub wyjaśnia własną bierność, pogodzenie się i uległość. Uległości od rozmówcy można wymagać lub jej sobie życzyć za pomocą bezpośrednich wskazówek, wyjaśnień i rad, por. : 260) nagnčkis / jê gèrâ nažẹnâ // 107 261) kok tâu bedà / ọn‿gâlvọ mita neks natša // 24 262) nabûk pr‿salds / nurs / nabûk pr‿karts / ẹšspjâus // 345 Mówiący KTŽ stara się przyjmować faktyczny stan swój lub innych oraz niezadowolenie z uległością, podkreślając zrządzenie losu albo próbując powiązać bierność (lub lenistwo) ze swoimi powściągliwymi pragnieniami i filozoficznym podejściem, por.: 263) n neka napašksi85 žmọgs / tẽp ju bva žadeta86 // 495 264) rẽk bûtẹ kntẹnâm87 sva lkẹm // 144 265) mộn n‿kuoũ štâigu nàrẽk / kãp‿r / tẽp ẹ‿gèrã // 129 83 pináusai (sv.) – ‘finansai, pinigai’ KTŽ 297 84 plepess – ‘šnekučiavimasis, pašnekesys’ KTŽ 304 86 žadėti, žãda, ~ėjė – 2. ‘skirti, lemti’ KTŽ 495 87 kañtenas, ~a (sl.) – ‘patenkintas’ KTŽ 144 85 negalėti pašikti – ‘negalėti padaryti’, plg. KTŽ 495 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 100 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Stosunek mówiącego w KTŽ do sporu często ukazuje również rzeczywiste przyczyny żmudzkiej bierności, którymi może być niechęć do wyjaśniania spraw z osobą bardziej impulsywną i bardziej upartą od siebie lub podporządkowanie się cudzej opinii, por.: 266) bẹjâu bártệis s‿anu / ka‿nagáuûo piérũos88 // 292 267) bẹjûok ànũ ẹr‿ọžkàbavûotẹ89 // 137 268) údk naúdjẹs / kãp i‿sệina // 463 269) tûoks jau‿ ànũo karàktûoȓọs / neka nabipadarsi // 146 270) ns mònệi paplekšnûoj par‿pti ẹ‿lip nusẹlêstẹ // 304 Materiał ilustracyjny KTŽ pokazuje, że osoby bierne i uległe nieustannie wysłuchują pouczeń i wskazówek mówiącego, zachęcających do bardziej aktywnego działania, obrony siebie lub wyjaśniających, jakie mogą być konsekwencje uległości, por.: 271) mkis kûoki ọžsẹjiemma / draibstâs90 ba‿rẽkala / ẹ‿vskas // 79 272) ẽk mklê91 / vọ‿pavielộusi // 237 273) a‿jau‿apdrnkâ92 / ka‿nàb‿tẽp bskọbi? // 81 274) nabûk rbis / dộuk i‿marmũzẹ / ka‿ẹ‿kta ski žẹnûotọ // 219 275) par‿ddli sva nulaidma pàtê ẹ‿ràgùs dv // 262 Mówiący w KTŽ krytycznie ocenia swoją niecodzienną obecność poza domem, charakteryzującą się brakiem zwykłych zajęć: czas spędzony bez pracy i nieprzynoszący wymiernych rezultatów użyteczności oceniany jest jako bierna, bezcelowa działalność, w którą dał się wciągnąć. Taka ocena najczęściej ujawnia się w zdaniach o określonej strukturze, których trzon stanowi orzeczenie określone czasownikiem ruchu z przedrostkiem par-, często bardzo obrazowym, wraz ze wskazaniem lokalizacji w czasie i (lub) przestrzeni, a niekiedy obok podaje się również niezrealizowany cel włóczenia się lub charakterystykę odpowiedniej, lecz pominiętej działalności, por.: 276) páruokẹniejâu93 vsa dina pọ‿*pàlộnga // 162 277) vsa dina párkramẹniejâu94 pọ‿mesta // 183 278) páruomẹniejâu95 psi dinũos / vọ‿naradâu ni‿vệina dũora grba // 163 88 pėrà – ‘bicie, lanie’ KTŽ 292 89 užkãbavoti, ~oja, ~ojė (hybryd.) – ‘zaczepić’ KTŽ 137 90 draibstties, drabstos, drabstės – ‘nie znajdować sobie miejsca; siedzieć, leżeć, błąkać się itp.’ KT 79 91 mklus, ~i – ‘zwinny’ KTŽ 237 92 apdrnkti, ~sta, ~o – ‘stać się nieaktywnym, leniwym, rozleniwić się’ KTŽ 81 93 kiokinėti, ~ėja, ~ėjė – ‘powoli spacerować, wlec się’; párkiokinėti – ‘spacerować powoli przez jakiś czas’ KTŽ 162 94 kraminėti, ~ėja, ~ėjė – ‘powoli spacerować’; párkraminėti – ‘spędzać czas na spacerowaniu’ KTŽ 183 95 párkiominėti – ‘spacerować powoli przez jakiś czas’ KTŽ 163 Straipsniai / Articles 101 Kretingos tarmės žodyne (2011) atsiskleidžiantys žemaitiško emocinio lauko kontūrai 279) zawsze był nierozmowny / niczego nie chciało mu się robić // 181 KTŽ mówiący za pasywność uważa także działania własne lub innej osoby, niewyróżniające się optymizmem i szybkością, por.: 280) kiedy ktoś pracuje szybko / ale naturalnie nie robi postępów97 // 263 281) staremu człowiekowi nic się nie udaje / ani nie wychodzi98 // 263 3.11. Adekwatne relacje wzajemne Adekwatne, równorzędne relacje dla mówiącego KTŽ wiążą się z ograniczeniem własnego ego, uporu i niezależności, por.: 282) z człowiekiem żyjąc trzeba ustępować // 262 283) ja żadnemu człowiekowi nie chcę ustępować99 // 320 Dlatego przy ocenie możliwości zgodnego porozumienia się i uzgodnienia czegoś zwykle podkreśla się konieczność życzliwości (zob. zdania 212–214), natomiast tych, którzy bez oglądania się na nic dowodzą swojej racji, chętnie opisuje się jako nierozgarniętych i nieustępliwych (zob. zdania 215–217), por. : 284) jeśli będzie chciał / to pogodzi się // 131 285) z gniewem100 niczego nie osiągniesz // 295 286) z dobrym człowiekiem zawsze można się dogadać // 104 287) jeśli chcesz / zachowuj się jak człowiek / a nie jak gaduła // 137 288) on niczego nie rozumie, naturalnie rozmawiając z człowiekiem / zaraz obraża / sprzeciwia się // 263 289) z nieżyczliwym101 człowiekiem ani nie porozmawiasz dobrze / ani się nie dogadasz // 251 W ilustracjach KTŽ wyraźnie reprezentowane jest także przekonanie, że dla sukcesu komunikacji nie wystarcza sama życzliwość, choćby wzajemna – naturalna chęć komunikowania się jest możliwa tylko wtedy, gdy osobowości są wzajemnie zestrojone, a także gdy następuje wymiana tematów i zainteresowań komunikacji, por.: 290) dawniej z *Marią w żaden sposób nie można było porozmawiać102 / a teraz z *Wierą bardzo dobrze rozmawia // 325 96 korinėti, ~ėja, ~ėjė – ‘chodzić jakby czegoś szukając, włóczyć się’; párkorinėti – ‘spędzać czas, nic nie robiąckiant’ KTŽ 181 97 nužangùmas – ‘spartumas’ KTŽ 263 98 ukatà (sl.) – ‘chęć, zapał’ KTŽ 464 99 prklytis, ~ijas, ~ijės (sl.) – ‘kłócić się, gniewać się, przeszkadzać innym’ KTŽ 320 100 pktas – ‘złość, gniew’ KTŽ 295 101 narãvas, ~à (sl.) – ‘uparty, szybko się irytujący’ KTŽ 251 102 supùlti, ~a, supúola – ‘sutapti, susiderinti’ KTŽ 325 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 102 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 291) ọns i naẹlgus103 žmuogọs / sọ anọu nuores būtẹ i būtẹ // 124 O sukcesie dobrych relacji decyduje również zrozumienie, że każdy musi być odpowiedzialny za siebie oraz że pośrednictwo w pewnych sytuacjach może być także niezbyt użyteczne, np. : 292) ka‿s‿pat sọlgâ104 / s‿an ẹ‿ruokộukis // 215 Materiał ilustracyjny KTŽ pokazuje, że dla Żmudzinów dobre wzajemne relacje opierają się na możliwości dzielenia się na równych zasadach nie tylko sprawami związanymi z przyjemnościami, lecz także zadaniami i obowiązkami. Taki podział zadań i możliwości odnotowuje również leksyka żmudzka – dla nazwania równorzędnych możliwości wykonywania czynności Żmudzini posługują się przysłówkami uwydatniającymi ten aspekt: padaliu, paeliuo, padieniu, padienesiu, panakčiu, pakaitms, pakaitas, lub nieosobowymi formami czasowników itp., por.: 293) saldâiu dv vẹsệms pàdau105 // 267 294) napộkẹt / vs paẽiộu gâusẹt pọ‿sáldâini // 268 295) rpọts mes‿sktâm pàdẹineu // 268 296) pànaku mès sũodna sérgiejêm // 275 297) drbsêm pàkaitũoms / núorêm bngtẹ // 270 298) mès ãulẹ sérgiejem pàkaitãs / ka‿tọrej parutệis // 270 299) tū‿pũngọli nèšem paskêisdamis // 325 Adekwatność relacji determinuje również dotrzymywanie danego słowa, dlatego mówiący w KTŽ podkreśla, że obietnicy należy dotrzymać, ponieważ osoba kłamiąca traci zaufanie, por. : 300) nagdnk vãkộu šrdis / jê ngali / ta‿ẹ‿nažadek // 107 301) tûokẹs vīũonẹs tik šệrdi gệlda // 107 302) àš tvẹs nbtẹkọ / t vsumèt malộuji // 227 303) àš sọ‿makũorês naprasệdedọ // 225 KTŽ kalbėtojui lygiavertis bendravimas – pagrįstas dėmesingumu ir būtinybe kalbantis žiūrėti pašnekovui į akis, plg.: 304) rọkudamûos veizek tisê ‿aks / vọ‿nanairkis106 ‿šals // 249 103 ilgus, ~ – ‘nuobodus, ilgesingas, liūdnas’ KTŽ 124 104 sulýgti – ‘suderėti, sutarti’ KTŽ 215 105 padaliu – ‘iš eilės, visiems po lygiai, dalimis’ KTŽ 267 106 nairýties, naros, narės – 305) rọkujẹntệis rẽk ‿aks veizetẹ / vọ‿na‿žvagtệis // 348 ‘sukinėtis, dairytis iš paniūrų, padilbų’ KTŽ 249 nius) skirtino dėmesio bei pagarbaus elgesio poreikį ir (ar) jo trūkumą, plg.: 306) kệik t gàl tū‿vãka kalevûotẹ107 / kãp kûoki šni! // 141 307) del‿kũo tū‿vãka tẽp kộnkẹnat? // 144 308) nakûok108 tẽp tū‿vāka / matâ / kûoks ju ẹšblẹs / ssrgs // 194 309) kp‿anà Artykuły / Articles 103 Kretingos tarmės žodyne (2011) atsiskleidžiantys žemaitiško emocinio lauko kontūrai 3.12. Przejawy empatii KTŽ kalbančiojo empatiškumas ryškiausiai atsiskleidžia frazėse, apibūdinančiose vaikams (žr. 234–243 sakinius) ir seniems žmonėms (žr. 243–244 sakiẹ‿gedas natộr tẽp mūčtẹ tū‿sva vãka // 243 310) tū‿vãka àni ội ẹ‿ội109 // 463 311) ti vákã nabagútê knt pr‿anũ // 248 312) kàs bva par‿klkms110 tū‿vákũ / kãp gvuolâus klk ž‿niekùs // 171 313) tas‿vãks mizrẹj vãrgst âuras dinàs / v ni‿vágtẹ kãp rẽkệnt nagâun // 241 314) ju tûoki tuo‿vãka plikma par‿namera / ẹ‿šrds skãud véizộnt // 306 315) vákã / načdīkẹtes ẹš‿sna žmúogãus // 64 316) tûoki čdẹjẹmûos / vọ‿dàbâ ẹš‿sna žmúogãus / nabọvâu mtẹs // 64 KTŽ mówiący wyraża współczucie osobie, z którą postępuje się nieadekwatnie lub z brakiem szacunku, uwydatniając je za pomocą zdrobniałych określeń osoby, o której się mówi, predykatów wskazujących na agresywne oddziaływanie podmiotu (lub podmiotów), otwartego nazwania własnej oceny emocjonalnej, por. : 317) anâm nàbagộu vẹsûokẹs bedas nkrmt111 // 188 318) vs pộl ọnt‿vršọ / vọ‿ns žmuoglis namûok atsẹgûotẹ // 108 319) ọnt‿*megali vs kãp šnis pộl // 324 320) ta‿mergk  tok klaikšl / mộn gãilọ ànũos // 167 321) ta‿mergk tkrà klọikšl / gãilọ ànũos mộn // 175 KTŽ mówca ujawnia swoje empatyczne zdolności (a zarazem staje się ich przykładem), demonstrując spostrzegawczość wobec otwartych lub usiłujących zostać ukrytymi emocjonalnych reakcji bliskich, np. : 322) pàrẽt abdọ tevọ kȓũokdamọ // 21 323) ko‿t dúksâuji / a‿skãud kàs?// 83 324) a‿nažẹnâ / kũo ànà kȓũok isẹkãusọsi112 i‿pũodẹška? // 178 107 kaliavóti, ~ója, ~ójė (hibr.) – ‘besztanie, prześladowanie, naśmiewanie się’ KTŽ 141 108 kulkioti, ~ioja, ~iojė – ‘ciągle besztać, bić’ KTŽ 194 109 ùiti, ùja, ùjė – ‘besztać, prześladować’ KTŽ 463 110 klkymas – ‘klikanie, zawodzenie’ KTŽ 171 111 ankrsti – 2. ‘spaść, zwalić się (na nieszczęścia, niedole)’ KTŽ 188 112 įsikniaũsti, ~a, ~ė – 2. ‘wcisnąć się’ KTŽ 177–178 JŪRATĖ PAJĖDIENĖ 104 Acta Linguistica Lithuanica LXXX W wypowiedziach mówcy KTŽ wyraźnie podkreśla się, że każda istota żywa zasługuje na szacunek i nie powinna być ani drażniona, ani dręczona, por. 325) nagdnk tâm šnệi šrdis / jē‿dộudi / dộuk tū‿kâula // 107 326) nàrẽk knkntẹ nkuoũ gvuolu // 144 327) namūčk / vs gvuolātê nûor gīvêntẹ // 110 Zauważywszy naruszenia tej zasady, mówca KTŽ stara się określać poszkodowane stworzenie zdrobnieniami, natomiast dla sprawców krzywdy znajduje różne określenia uwydatniające bezlitosność (np.: bezsercowy, bezduszniak, końskie serce itp.), por. 328) kam‿sọtráiškê tū‿kẹrmẹnli / àš ni‿veizetẹ ngaọ // 451 329) tẹi‿kemikàlâ  dug nùstũoli pridrẹ paukštèlêms // 155 330) àni tkr badũšninkâ / ka‿ni‿sva vákũ nàgâilệs // 37 331) ès bašrdis / ka‿gàl vrls skrûostẹ // 41 332) a‿ni‿gãilesi ntọri / ka‿tẽp mũčẹji tū‿ârkli // 97 333) tọ‿esi‿arklašrdis113 / ka‿tẽp galejê dartẹ // 30 Skłonność do opisywania konieczności współczującego zachowania mówca KTŽ przejawia w uogólnieniach podkreślających absolutną wartość życia, por. 334) kuožnâm vabalèộu brộngi gvasta // 109 335) jọg‿kũožnọs gvs dâkts nûor gīvêntẹ // 182 336) kũožnọs gvs pàdârs nûor gīvêntẹ // 267 337) dẹâusis dàlks žmũogộu r gvba // 109 4. WNIOSKI Analiza materiału ilustracyjnego KTŽ, wybranego według dominujących emocji opartych na etniczności, wykazała, że w całym dyskursie KTŽ przejawy i kształtowanie emocji pozytywnych – silnego ego, zaufania, wytrwałości – częściej ujawniają się w sytuacjach obronnych niż w sytuacjach przechwalania się sobą. W wypowiedziach mówiącego KTŽ wyraźnie widoczne są starania, aby od najmłodszych lat i nieustannie kształtować w swoim otoczeniu osobę wytrwałą, odpowiedzialną za swoje działania i aktywność. Niezależność dla mówiącego KTŽ najbardziej wiąże się z bezpiecznym przebywaniem we własnym domu. Stworzenie własnego mieszkania jest oceniane jako gwarancja niezależności i bezpieczeństwa, dlatego w pewnym momencie życia poświęca się na jego tikrumu ir pasitenkinimu įvardijant ją teigiamą rezultatą pabrėžiančia fraze – ir stworzenie wszelkie wysiłki, a stan doświadczany po zamieszkaniu w nim chętnie opisuje się jako związany z gyvenu. Pozytywnie oceniane emocje równoważą nieco bardziej negatywne (lub zasługujące na negatywną ocenę) aspekty ekspresji emocjonalnej – niepokój, wrażliwość, introwertyzm, 113 arkliašidis – ‘kietos širdies, negailestingas’ KTŽ 30