Dviejų / trijų sakininių prieveiksmių vieta lietuvių kalbos sakiniuose

Straipsniai / Articles 17 VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA Lietuvių kalbos institutas mokslinių tyrimų kryptys: morfosintaksė, semantika, typologia, hierarchie gramatyczne. DOI DWÓCH / TRZECH ZDANIOWYCH MIEJSCE PRZYSŁÓWKÓW JĘZYKA LITEWSKIEGO W ZDANIACH The Position of Two/Three Sentence Adverbs in Lithuanian Sentences ADNOTACJA Przedmiotem badań niniejszego artykułu jest miejsce użycia przysłówków zdaniowych w zdaniu. Na podstawie znalezionych przykładów w artykule ustala się modele rozmieszczenia dwóch / trzech przysłówków w jednym zdaniu. Podjęto próbę ustalenia, czy rzeczywiście miejsce przysłówka w zdaniu jest całkowicie swobodne i czy dwa / trzy przysłówki mogą być użyte w jednym zdaniu w dowolnej pozycji tego zdania? Ustala się, gdzie najczęściej używane są przysłówki zdaniowe. W artykule opierano się głównie na przykładach z Korpusu współczesnego języka litewskiego, opracowanego przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie, oraz na przykładach znalezionych za pomocą wyszukiwarki internetowej Google. SŁOWA KLUCZOWE: przysłówki zdaniowe, kolejność rozmieszczenia przysłówków, modele zdań z dwoma przysłówkami. ANNOTATION Artykuł koncentruje się na pozycji przysłówków zdaniowych w zdaniu. Na podstawie przykładów znalezionych w badaniu artykuł ustala modele rozmieszczenia dwóch/trzech przysłówków w jednym zdaniu. Podjęto próbę ustalenia, czy przysłówek rzeczywiście może występować w zdaniu swobodnie oraz czy dwa lub trzy przysłówki mogą być użyte w dowolnej pozycji jednego zdania. Ustalono, w której pozycji przysłówki zdaniowe są używane najczęściej. Artykuł odwołuje się głównie do przykładów zaczerpniętych z Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXX opracowanego przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie, oraz do przykładów znalezionych za pomocą wyszukiwarki internetowej Google. SŁOWA KLUCZOWE: przysłówki zdaniowe, rozmieszczenie przysłówków, modele zdań z two adverbs. 1. WPROWADZENIE Do tej pory językoznawcy nie są zgodni co do tego, czy przysłówki w strukturze zdania są adjunktami (angl. adjuncts), czy też specyfikatorami (angl. specifiers)1. Zgodnie z tradycyjnym ujęciem przysłówki są adjunktami2, dlatego ich miejsce w zdaniu jest swobodne, np. : a) The situation suddenly changed ‘Okoliczności nagle się zmieniły’. b) The situation changed suddenly ‘Okoliczności zmieniły się nagle’. c) Suddenly, the situation changed ‘Nagle zmieniły się okoliczności’. Przysłówki zaczęto traktować jako specyfikatory3 po opublikowaniu książki Guglielma Cinqueʼego Adverbs and Functional Heads: A Cross-linguistic Perspective. Ustalił on, że przysłówki zdaniowe (ang. clausal, sentential advebs), które wyrażają tryb, modalność, czas, aspekt, stronę, występują w zdaniu w określonej kolejności. W książce przedstawił liczne przykłady kolejności dwóch przysłówków w zdaniu z różnych języków (zob. Cinque 1999). Jego zdaniem kolejność przysłówków we wszystkich językach jest ściśle określona: jeżeli w jednym zdaniu używa się co najmniej dwóch przysłówków, to ich kolejność zależy od uniwersalnej hierarchii przysłówków (ang. the universal hierarchy of clausal functional projections)4, którą determinują struktura samych zdań i semantyka przysłówków5. Hierarchię G. Cinque’a zastosowano do różnych języków6, nawet do przysłówków języka litewskiego (zob. Čižik-Prokaševa 2018). Veslava Čižik-Prokaševa ustaliła, że hierarchia przysłówków G. Cinque’a nie jest uniwersalna, dane języka litewskiego nie mogą jej potwierdzić, ponieważ w języku litewskim w pewnych przypadkach jedne przysłówki w zdaniu można 1 Erikas Zymanas (2011‒2012: 13) wskazuje cztery hipotezy wyjaśniające przysłówki: Adjunction Hypothesis, Extended Projection Hypothesis, Multiple Specs Hypothesis i AdvP-in-Spec Hypothesis. Więcej na ich temat zob. Čižik-Prokaševa 2018: 150. 2 Więcej o pojęciu adjunktów zob. : Holvoet, Pajėdienė 2005: 96; Holvoet 2009: 76t. 3 Więcej na temat pojęcia specyfikatora zob. Holvoet 2009: 86 i n. 4 Więcej na temat tej hierarchii zob. Čižik-Prokaševa 2018: 151 i n. 5 Krótko o podobnych i odmiennych poglądach zob. Čižik-Prokaševa 2018: 152 i n. oraz wskazaną tam literaturę. 6 Np. próbowano zastosować ją do przysłówków języka tureckiego (zob. Wilson, Saygin 2001), szwedzkiego (zob. Beijer 2002), hindi (zob. Bhatia 2006), angielskiego (zob. Zyman 2011–2012). Artykuły / Articles 19 W zdaniach języka litewskiego przysłówki zdaniowe składające się z dwóch / trzech członów mają tendencję do występowania przed innymi, jednak najczęściej kolejność dwóch przysłówków względem siebie w zdaniu jest swobodna i może się różnić. Oznacza to, że przysłówki języka litewskiego nie tworzą pod względem semantycznym żadnej hierarchii, co potwierdza, że G. Cinque’ės prieveiksmių hierarchija negali būti naudojama kaip argumentas, przysłówki w zdaniu są specyfikatorami7. Powstało pytanie: jeśli w języku litewskim kolejność przysłówków zdaniowych nie zależy bezpośrednio od ich semantyki, to może najczęściej jest ona określona, a nie swobodna, jak dotąd uważano? Šiame straipsnyje bus aprašyta lietuvių kalbos sakininių prieveiksmių išsidėsW zdaniach objętych badaniem zostanie ustalona kolejność oraz wszystkie występujące modele użycia dwóch / trzech przysłówków w jednym zdaniu. Na podstawie zebranych zdań zostanie podjęta próba ustalenia, czy rzeczywiście miejsce przysłówka w zdaniu jest całkowicie swobodne i czy dwa / trzy przysłówki mogą być użyte w jednym zdaniu w dowolnej pozycji tego zdania; gdzie najczęściej używane są przysłówki zdaniowe; którą pozycję można uznać za neutralną, podstawową. W artykule zastosowano opisową metodę analityczną oraz metody analizy porównawczej. Po ilościowym podsumowaniu danych badawczych zostaną ustalone tendencje użycia przysłówków w zdaniu. W drugim rozdziale tego artykułu krótko przedstawiono koncepcję przysłówka zdaniowego (okolicznika); w trzecim rozdziale krótko omówiono przypisywane przysłówkom języka litewskiego miejsca w zdaniu; w czwartym rozdziale dokonano przeglądu znalezionych wśród zebranych zdań modeli rozmieszczenia w zdaniu dwóch / trzech przysłówków; w ostatnim, piątym, rozdziale wszystko podsumowano. W artykule opierano się głównie na przykładach z Korpusu współczesnego języka litewskiego (dalej – DLKT8), opracowanego przez Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego w Kownie, oraz na przykładach znalezionych za pomocą wyszukiwarki internetowej Google (w niniejszej pracy podano je wraz z odnośnikiem do strony internetowej9); kilka przykładów pochodzi z drugiego tomu Gramatyki języka litewskiego (Ulvydas, red., 1971), a kilka – ze Słownika języka litewskiego (wydanie elektroniczne, dalej – LKŽe). Przeanalizowano 1000 przykładów10. 7 O wadach hierarchii G. Cinque’a zob. także : Bobaljik 1999; Wilson and Saygin 2001; Wenger 2009. 8 Dostęp online: http://donelaitis.vdu.lt [dostęp: koniec 2014 r., początek 2015 r., 2017 r.]. 9 Niektóre przytaczane zdania są zapisane litewskimi literami. 10 Zebrano różne zdania: pojedyncze, złożone, niepełne. Podstawowym warunkiem są dwa przysłówki zdaniowe o różnej semantyce w tym samym zdaniu lub członie zdania. Klasyfikacja omawianych przysłówków G. Cinqueʼego. Przy ustalaniu sakininių prieveiksmių sąrašas yra pateiktas straipsnio pabaigoje, 1 priede. Tas sąrašas remiasi częstotliwości liczy się także poszczególne przypadki użycia tych samych przysłówków. Do opisu nie włączono zdań z dwoma przysłówkami, gdy jeden z nich obejmuje drugi. A może wcale veiksmis modifikuoja kitą, pvz.: Kartais išvysdavo ją einančią greta ir tarsi atsitiktinai paslystančią, nieprzypadkowo? DLKT; Tak właśnie jest! Ciekawe, co sobie przypomniał, a może zupełnie przypadkiem tak wyszło, może tylko taki się nawinął DLKT. Nie uwzględniono również zdań z wtrąceniami, VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 20 Acta Linguistica Lithuanica LXXX 2. PRZYSŁÓWEK ZDANIOWY (OKOLICZNIK) POJĘCIE W pracach dotyczących gramatyki języka litewskiego przysłówek analizowany jest według znaczeń semantycznych i gramatycznych, omawia się jego tworzenie oraz stopniowanie (zob.: Kruopas, red., 1957: 505 i n.; Stundžia, red., 1997: 189 i n.; Schleicher 1856: 218 i n.; Kuršaitis 2013: 241 i n., 271 i n., 273 i n., 399 i n., 422; Palionis, oprac., 1957: 138 i n.; Otrębski 1956: 282 i n.). Pierwszą definicję przysłówka podał Jonas Jablonskis w swojej gramatyce z 1922 r.: „Przysłówek jest nieodmienną (niedeklinowaną i niekoniugowaną) częścią mowy, która w zdaniu pełni funkcję określenia okolicznikowego” (Jablonskis 1997: 162). Najpełniejszą definicję przysłówka przedstawiono w Gramatyce języka litewskiego II: „Przysłówek jest niedeklinowaną i niekoniugowaną samodzielną częścią mowy, wyrażającą jakościową lub ilościową cechę czynności, stanu, właściwości, a niekiedy także przedmiotu, oraz różne okoliczności przejawiania się czynności lub stanu (miejsce, czas, przyczynę, cel itd.)” (Ulvydas, red., 1971: 425)11. W przybliżeniu przysłówki związane z czynnością możemy podzielić na przysłówki predykatu i przysłówki zdaniowe12. Porównajcie następujące przykłady: a) On z pewnością się przywitał. b) On ładnie się przywitał. W zdaniu (a) przysłówek tikrai modyfikuje całe zdanie jis pasisveikino, a w zdaniu (b) przysłówek modyfikuje predykat zdania – wskazuje, że czynność została wykonana w określony sposób. Przysłówek zdaniowy (okolicznik) – to przysłówek (okolicznik) modyfikujący nie predykację, lecz całe zakończone zdanie13, mające własną modalność, czas, ponieważ przyjmuje się, że opisują one akt mowy wykonywany przez mówiącego, a nie samo zdanie (por. „wtrącenie – słowo, wyrażenie lub człon zdania wyrażający stosunek mówiącego do omawianej kwestii lub związane z nią dodatkowe uwagi” (Morkūnas, red., 2008: 227); „gramatycznie niezwiązanych wtrąceń nie bardzo można nazywać częściami zdania, ponieważ nie są one prawdziwymi członami gramatycznymi zdania, lecz jedynie znaczeniowymi, należącymi do innego planu uzupełnieniami treści zdania” (Labutis 1998: 348). 11 Krótko mówiąc, przysłówek – to część mowy pełniąca funkcję któregoś z okoliczników (części zdania). Natomiast wyodrębnianie okoliczników opiera się na ich semantyce i przynależności do określonej części mowy (zob.: Ulvydas, red., 1976: 479; Ambrazas, red., 1985: 561; Ambrazas, red., 1996: 487; Ambrazas 1997: 489; Morkūnas, oprac., 2008: 27). Wynika z tego, że kryteria wyodrębniania okoliczników nie są syntaktyczne. Axel Holvoet uważa, że najcelowiej byłoby rozróżniać kategorie okoliczników i obiektów na podstawie związku syntaktycznego. Szerzej na ten temat i o pojawiających się problemach zob. Holvoet 2009: 12 Plg. „iš tikrųjų nėra griežtos ribos tarp predikato ir sakinio aplinkybių, o aplinkybės išsidėsto tam tikroje skalėje“ (Holvoet, Pajėdienė 2005: 96). 81nn., 146nn. 13 Por.: „niektóre przysłówki odnoszą się do całej wypowiedzi, a nie tylko do jej części“ (https://en.oxforddictionaries.com/grammar/sentence-adverbs); „przysłówek zdaniowy to Artykuły / Articles 21 Miejsce dwu- / trójsłownych przysłówków zdaniowych w zdaniach języka litewskiego oraz cechy trybu, jak i właściwe dla zdania warunki prawdziwości14 (zob. : Holvoet: „mogą modyfikować jednostki językowe, które nie mają Čižik-Prokaševa 2005: 66; Holvoet, Pajėdienė 2005: 99). Predikato aplinkybės samodzielnych cech zdaniowych (np. okolicznik predykatu meniškai może modyfikować strukturę deklamuoti Maironio eilėraščius, pozbawioną cech czasu i trybu), natomiast okoliczniki zdaniowe mogą modyfikować wyłącznie takie jednostki, które mają samodzielne cechy zdaniowe (np. galbūt może modyfikować deklamavo Maironio eilėraščius, lecz nie deklamuoti Maironio eilėraščius)” (Holvoet, Pajėdienė 2005: 115)). Okoliczniki zdaniowe „modyfikują główną predykację zdania w szerokim znaczeniu, tzn. wprowadzana przez nie dodatkowa predykacja specyfikuje całą sytuację implikowaną przez główną predykację, włącznie z jej koniecznymi uczestnikami (por. Tėvas jau pavalgė), albo modyfikują samą propozycję dotyczącą tej sytuacji, na przykład oceniają tę propozycję pod względem prawdopodobieństwa (por. Galbūt tėvas jau pavalgė)” (Holvoet, Mikulskas 2009: 8). W literaturze zagranicznej wskazuje się następujące ograniczenia dotyczące przysłówków zdaniowych15: a) przysłówki zdaniowe nie mogą być używane w zdaniach pytających, np. *Will John probably / certainly / evidently come? Por. *Czy Jonas najprawdopodobniej / prawdopodobnie / być może przyjdzie? ; b) przysłówki zdaniowe nie mogą być używane w zdaniach warunkowych, np. *If the socialists probably / possibly / evidently / undoubtedly win the elections, the rich will worry about a luxury tax. Por. *Jeśli socjaliści najprawdopodobniej / prawdopodobnie / być może wygrają wybory, bogaci będą płacić podatek od luksusu; c) przysłówki zdaniowe nie mogą być używane w zdaniach rozkazujących, np. *Probably / certainly / evidently go away! Por. *Jonaszu, najprawdopodobniej / prawdopodobnie / być może odejdź! przysłówek, który d) nie mogą zostać zaprzeczone i nie wchodzą w zakres negacji, np. Prawdopodobnie / być może / najwyraźniej / niewątpliwie socjaliści wygrali wybory lub *Nieprawdopodobnie / niemożliwie / nie najwyraźniej / wątpliwie socjaliści wygrali wybory. Por. : Petras greičiausiai / tikriausiai / galbūt užmigs ir *Petras ne greičiausiai / ne tikriausiai / ne galbūt užmigs; Konserwatyści prawdopodobnie / być może / najwyraźniej / niewątpliwie nie wygrali wyborów lub *Konserwatyści nie prawdopodobnie / być może / najwyraźniej / niewątpliwie wygrali wyborów. modyfikuje całe zdanie lub zdanie podrzędne“ (https://www.cambridge.org/grammarandbeyond/ grammar-practice-activities/2017/06/teaching-sentential-adverbs-and-adverbials). 14 Por. „przysłówki modalne (zdaniowe) należy interpretować jako predykaty dotyczące prawdziwości propozycji wyrażonej przez dane zdanie oraz że zdania z przysłówkami modalnymi wyrażają dwie propozycje“ (Bellert 1977: 345). 15 Należy zauważyć, że niektórzy autorzy w tytułach swoich artykułów i książek używają terminu sentential adverbs, a w samym tekście posługują się terminem modal adverbs (np.: Bellert 1977; Cruschina 2010). VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 22 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Plg. Konservatoriai greičiausiai / tikriausiai / galbūt nelaimės ir *Konservatoriai ne greičiausiai / ne tikriausiai / ne galbūt laimės. Szerzej zob. por.: Bellert 1977; Piñόn 2006; Cruschina 2010 oraz literaturę tam przywołaną. Takie ograniczenia nie odnoszą się do wszystkich przysłówkowych składników zdania omawianych w niniejszym artykule16. 3. MIEJSCE PRZYSŁÓWKÓW W ZDANIU Jak wiadomo, szyk wyrazów w języku litewskim zależy przede wszystkim od syntaktycznych związków i relacji znaczeniowych wyrazów w zdaniu, a także od tego, czy zdanie podlega rozczłonkowaniu aktualnemu, czy też nie, oraz od tego, czy chce się w nim coś podkreślić lub uwydatnić. Jądro zdania w języku litewskim zazwyczaj tworzą orzeczenie, podmiot i dopełnienie, czasami – okolicznik. W trójczłonowych modelach języka litewskiego neutralnym i dominującym w języku ogólnym szykiem jest SVO, np. Vaikas skaito knygą, chociaż ze względów pragmatycznych wszystkie wyrazy tego zdania mogą zajmować dowolne miejsce w zdaniu (poprawnych może być wszystkich sześć wariantów tego zdania). Dlatego twierdzi się, że szyk wyrazów w języku litewskim jest swobodny17, zależy on w głównej mierze od relacji znaczeniowych wyrazów w zdaniu, od rozczłonkowania aktualnego i kontekstu; determinuje go sytuacja oraz chęć uwydatnienia i podkreślenia określonych części zdania (więcej zob.: Balkevičius 1963: 25 i n.; Sirtautas, Grenda 1988: 194 i n.; Ambrazas, red., 1996: 645 i n.; Labutis 1998: 24 i n.; Ambrazas 2006: 66 i n.). W rozdziałach Gramatyki języka litewskiego i Współczesnej gramatyki języka litewskiego poświęconych przysłówkom nie omawia się ich miejsca w zdaniu (zob.: Ulvydas, red., 1971: 425 i n.; Ambrazas, red., 1996: 410 i n.). Nieco informacji można znaleźć w rozdziale o szyku członów grupy wyrazowej. W rozdziale o grupach czasownikowych wskazuje się, że „neutralne i dominujące miejsce przysłówków znajduje się przed czasownikiem (AdvV)”, że „jest ono najbardziej typowe dla przysłówków sposobu oraz form przypadkowych i konstrukcji przyimkowych o odpowiednim znaczeniu, a także dla przysłówków miejsca, czasu i przyczyny, nieodpowiadających formom rzeczownikowym”, takie przysłówki „występują po czasowniku tylko wtedy, gdy mają główny ciężar znaczeniowy” (Ambrazas, red., 1996: 653; zob. także Ambrazas 2006: 75 i n.). 16 Przypominam, że lista omawianych przysłówków zdaniowych Apie kitų prieveiksmių vietą rašoma, kad ji labiau įvairuoja, o didesnį reikšmės została zamieszczona na końcu artykułu, w załączniku 1. 17 W języku litewskim wyróżnia się tylko kilka gramatycznie określonych przypadków szyku wyrazów, np.: miejsce przyimków przed przypadkami rzeczowników lub zaimków, miejsce przeczenia przed dalelyčių vieta sakinio pradžioje, pažymimojo sakinio šalutinio dėmens vieta po pažymimojo žowyrazem przeczącym, miejsce wyrazów pytajnych (zob.: Ambrazas, red., 1996: 646; Sirtautas, Grenda 1988: 196 i n.). Artykuły / Articles 23 Przysłówki mające główny ciężar znaczeniowy są przesuwane po czasowniku albo przenoszone na początek zdania (zob. Ambrazas, red., 1996: 653 i n.). W rozdziale o grupach przymiotnikowych wskazuje się, że „zwykłe i neutralne miejsce przysłówków znajduje się przed przymiotnikami (AdvAdj)” (zob. Ambrazas, red., 1996: 656). W rozdziale dotyczącym połączeń przysłówkowych stwierdza się, że „przysłówki występują przed tymi przysłówkami, których znaczenie określają (Adv1Adv)” (Ambrazas, red., 1996: 657). Można również znaleźć informację, że „w pewnych przypadkach (np. w nagłówkach) przysłówki mogą łączyć się nawet z rzeczownikami, por. : Wilno dzisiaj; Nasza wieś wczoraj (jutro)” (Ambrazas, red., 1996: 410). W gramatykach tych wspomina się również o przypadkach, gdy w zdaniu występują dwa lub więcej przysłówków o różnym znaczeniu: w przypadkach neutralnych przysłówki sposobu występują bezpośrednio przed czasownikiem, a pozostałe przysłówki – przed przysłówkami sposobu. Podaje się trzy przykłady: On zawsze spokojnie śpi. Żyto w tym roku pięknie się zieleni. My wczoraj umyślnie długo czekaliśmy18 (Ambrazas, red., 1996: 654). Wskazuje się również, że „podkreślające lub związane z kontekstem przysłówki sposobu mogą występować także na początku zdania przed innymi przysłówkami: Skokami prawie nigdy nie biegał” (Ambrazas, red., 1996: 654; Ambrazas 2006: 76). Istnieją przypadki, w których pozycja przysłówków nie może zostać zmieniona; są to połączenia, których członem nadrzędnym jest nieporównawcza forma przysłówka jakościowego, a członem zależnym – przysłówek ilościowy o znaczeniu stopnia i intensywności; wskazują one na relacje ilościowe (np.: całkowicie głupio, niezwykle miło, bardzo dobrze); połączenia złożone z dwóch przysłówków ilościowych (np.: bardzo dużo, niewiarygodnie mało); połączenia, których członem nadrzędnym jest przysłówek w stopniu wyższym (np. dwukrotnie szybciej, zauważalnie krócej); połączenia złożone z dwóch przysłówków jakościowych, wskazujące na relacje określające (np.: ciemnoniebiesko, błyskawicznie szybko, bajecznie pięknie) (szerzej zob. Valiulytė 1976: 271 i n.). Takie przypadki nie zostały uwzględnione w opisie. Z tego, co powiedziano, jasno wynika, że w języku litewskim przysłówek może być użyty w różnych pozycjach19, ale podstawową i neutralną pozycją przysłówka jest pozycja przed wyrazem, który on modyfikuje. Ponieważ w pracach dotyczących składni i gramatyki języka litewskiego nie wyróżnia się przysłówków zdaniowych20, o ich pozycji w zdaniu18 Należy zauważyć, że w trzecim przykładzie w ogóle nie ma przysłówka sposobu, podano dwa przysłówki czasu i jeden przysłówek celu. 19 Nie przeprowadzono specjalistycznych badań poświęconych opisowi miejsca przysłówków w zdaniu. Można znaleźć tylko jedną kitą darbą, skirtą prieveiksmių semantikai tirti, pvz.: Burov 2011; Judžentytė 2013; Butkevičiūtė 2015. 20 J. Jablonskis w gramatyce z 1922 r., mówiąc o zwykłych okolicznikach, używa połączenia okolicznik zdania (zob. Palionis, red., 1957: 475). W gramatyce współczesnego języka litewskiego zauważa się, że „formy wyrazów i konstrukcje o znaczeniu okolicznikowym, syntaktycznie zależne od orzeczenia, VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 24 Acta Linguistica Lithuanica LXXX nie ma informacji. W literaturze zagranicznej wskazuje się, że „przysłówkom zdaniowym rzeczywiście przyznaje się pewien zakres swobody dystrybucyjnej w odniesieniu do ich umiejscowienia w zdaniu“ (Cruschina 2010: 5); „gramatyka przysłówków zdaniowych jest elastyczna, ponieważ większość z nich można umieścić w dowolnym z kilku miejsc w zdaniu bez zmiany znaczenia“ (https://www. cambridge.org/grammarandbeyond/grammar-practice-activities/2017/06/ teaching-sentential-adverbs-and-adverbials). Przeanalizujmy te przypadki w języku litewskim, gdy w jednym zdaniu używane są dwa lub trzy przysłówki zdaniowe. 4. ZDANIA Z DWOMA / TRZEMA MODELE Z PRZYSŁÓWKAMI Ponieważ w języku litewskim do zbudowania zdania najczęściej wystarczą tylko dwa człony – podmiot i orzeczenie, przy ustalaniu używanych w języku litewskim modeli zdań z dwoma / trzema przysłówkami w pierwszej kolejności uwzględniano miejsca przysłówków względem orzeczenia i podmiotu – człony te uznaje się za główne. Następnie sprawdza się, czy między tymi czterema głównymi członami nie występuje jakaś inna część zdania. Jeżeli orzeczenie wymaga jeszcze jednej lub kilku części zdania, ale są one używane po tych czterech głównych członach modelu lub przed nimi, te części zdania uznaje się za rozbudowane człony zdania i nie mają one wpływu na użycie przysłówków zdaniowych. Te części zdania najczęściej można pominąć, a zdanie pod względem znaczeniowym na tym nie traci, dlatego nie włącza się ich do modelu. Ustalono, że wszystkie napotkane modele można podzielić na pięć typów z podtypami. Pierwszy typ tworzyłyby cztery człony: dwa przysłówki, podmiot i orzeczenie; podtyp tego typu tworzyłyby trzy przysłówki, podmiot i orzeczenie. Drugi typ tworzyłoby pięć członów: dwa czteroczłonowe; podtyp tego typu – trzy przysłówki, podmiot, orzeczenie i człon prieveiksmiai, veiksnys, tarinys ir penktas narys, kuris įsiterpia tarp pagrindinių wtrącony. Trzeci typ tworzyłoby sześć członów: podmiot, orzeczenie, dwa przysłówki oraz dwa przysłówki, podmiot, orzeczenie i dwa dodatkowe człony wtrącone. Czwarty typ papildomi nariai, kurie įsiterpia tarp pagrindinių narių; šio tipo potipį – trys tworzyłyby zdania bezosobowe: dwa przysłówki i orzeczenie (jego podtyp ‒ trzy przedrostki tworzyłyby tylko dwa przysłówki. Wszystkie typy opisano w pięciu rozdziałach. ze względu na veiksmiai ir tarinys) bei du prieveiksmiai, įsiterpęs narys ir tarinys. Penktą tipą swoje znaczenie mogą być związane z całym zdaniem” (Ambrazas, red., 1996: 626). W wydanej w języku angielskim Gramatyce języka litewskiego wyróżniono grupę przysłówków modalnych (Ambrazas, ed., 1997: 377). Artykuły / Articles 25 Miejsce dwu- / trzyzdaniowych przysłówków w zdaniach języka litewskiego 4.1. Pierwszy typ Jak już wspomniano, pierwszy typ tworzą cztery główne człony – dwa przysłówki oraz podmiot i orzeczenie21. Z tych czterech członów można utworzyć jedenaście modeli: V-pr-pr-T22, V-pr-T-pr, V-T-pr-pr, pr-V-pr-T, pr-pr-V-T, pr-pr-T-V, pr-V-T-pr, T-V-pr-pr, T-pr-V-pr, T-pr-pr-V, pr-T-pr-V. Przykłady znaleziono tylko dla pierwszych siedmiu modeli. Nie znaleziono natomiast zdań, w których orzeczenie występowałoby przed przysłówkami i podmiotem. Znaleziono 918 zdań pierwszego typu (z 1000). Są one omawiane z uwzględnieniem częstotliwości ich użycia. V-pr-pr-T Najczęściej w języku litewskim dwa przysłówki występują po podmiocie i przed orzeczeniem. Podmiot może być wyrażony (zob. zdanie 1) lub domyślny23 (zob. zdanie 2): 1) Biedne dziecko! Prawdopodobnie bardzo zgłodniałeś. DLKT 2) Zrozumiałem, że nigdy nie będę mógł tak śpiewać, dlatego do tej pory prawie nie śpiewam. DLKT Znaleziono 752 takie przykłady (na 1000), stanowią one 75,2 proc. wszystkich omawianych przykładów. pr-pr-T-V Znacznie rzadziej w języku litewskim stosowany jest model, w którym dwa przysłówki występują bezpośrednio przed orzeczeniem i podmiotem, np.: 3) Przygotowaliśmy dla Państwa kilka propozycji przedłużenia terminu niezmieniania profilu aptek przynajmniej na jakiś czas, a potem prawdopodobnie ustali się prawo rynku: jeżeli jedna się zamknie, to otworzy się inna. DLKT 4) Uczestnicy wyprawy nocowali w tych miasteczkach, w których niegdyś zwykle zatrzymywali się również posłańcy pocztowi. (http://klaipeda.diena.lt/naujienos/klaipeda/miesto-pulsas/pasto-kelyje-nuotykiai-633510#.VKEBBzSUc5s) 21 Między nimi czasami występują wtrącone określenia części zdania lub inne części zdania, np.: przydawka (zob. zdania 3, 4, 36, 37), spójnik (zob. zdania 4, 5), wtrącenie (zob. zdanie 18) lub zdanie wtrącone (zob. zdanie 34). Jednak nie są one uwzględniane w modelu ze względu na swoją drugorzędną rolę w zdaniu oraz z tego powodu, że pierwszy człon orzeczenia złożonego lub kad jie neturi jokios įtakos prieveiksmių vietai sakinyje. 22 Straipsnyje vartojami tokie sutrumpinimai: pr – prieveiksmis, V – veiksnys, T – tarinys, T1 – zespolonego, T2 – drugi człon orzeczenia złożonego lub zespolonego, P – dopełnienie, Apl – okolicznik. Chociaż w przykładach badane przysłówki pełnią funkcję okolicznika, we wszystkich analizowanych modelach przysłówki zdaniowe oznaczane są skrótem pr, a nie Apl – w ten sposób odróżnia się je od innych okoliczników używanych w zdaniu. 23 Dzieje się tak najczęściej w przypadkach, gdy przysłówki są używane w drugim członie zdania złożonego, a podmiot wskazany jest w pierwszym członie zdania złożonego. VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 32 Acta Linguistica Lithuanica LXXX w którym użyto orzeczenia zespolonego, a między jego formami wtrącono dopełnienie (model V-pr-pr-T1-P-T2, zob. zdanie 51), oraz zdanie 1, w którym między formy orzeczenia zespolonego wtrącone są dwa przysłówki i dopełnienie (model V-T1-pr-pr-P-T2, zob. zdanie 52), takie zdania należy zaliczyć do drugiego typu: 49) Zastanawia się, jak znów się z nim spotkać. Zapytać Siuniewę, czy nie zamierzają tam wkrótce znów jechać, niezbyt się da. DLKT 50) Jeśli nie pojawią się niepożądane objawy, możecie znów normalnie spożywać taki produkt spożywczy. (http://www.mpe.lt/lt/FoodDetective/13_Food Detective) 51) Nauczycielowi udaje się lepiej poznać dzieci. W piątki, kiedy przychodzą rodzice, najczęściej koniecznie proszę ich o udział w lekcji. To jest bardzo ważne dla dzieci. DLKT 52) Ze wspaniałym zwycięstwem :), szkoda, że nie widziałem, trzeba będzie chyba koniecznie pobrać ten mecz, kto się ze mną zgadza, ten lub ta niech kliknie „Lubię to”! (https:// www.facebook.com/15min/posts/200713199941359) 4.2.1. Ten podtyp składa się z modeli zawierających trzy przysłówki, podmiot, orzeczenie oraz dopełnienie lub okolicznik. Znaleziono tylko 5 takich zdań. V-pr-pr-P-pr-T: człony tego modelu układają się w następującej kolejności: podmiot, dwa przysłówki, dopełnienie, jeszcze jeden przysłówek i orzeczenie. Znaleziono tylko 2 zdania tego modelu: 53) Pokazuje się, jak jedna matka najpierw brutalnie chwyta dziecko, a następnie wkrótce znów zaczyna tulić je do siebie. DLKT 54) Mutują i nabierają cech potwora, trzymają się kurczowo świadomości i potem już nigdy się ich nie pozbędziesz. DLKT V-pr-pr-pr-P-T: człony tego modelu układają się w następującej kolejności: podmiot, trzy przysłówki, dopełnienie i orzeczenie. Trafiło się tylko 1 zdanie tego modelu: 55) Ona chyba już nigdy go nie zobaczy i nie będzie mogła tego przeżyć... DLKT pr-pr-pr-V-P-T: rozmieszczenie członów tego modelu jest następujące: trzy przysłówki, podmiot, dopełnienie i orzeczenie. Trafiło się tylko 1 zdanie tego modelu: 56) Nie, chyba już nigdy nikt nas w ten sposób nie pocałuje! DLKT pr-pr-pr-Apl-(T)-V: człony tego modelu układają się w następującej kolejności: trzy przysłówki, okolicznik, domyślny orzecznik i podmiot. Znalazło się tylko 1 zdanie tego modelu: 57) Ale może już od dawna przy tej ulicy jedynie siedziba smutnych zjaw. DLKT Straipsniai / Articles 33 Dviejų/trijųsakininiųprieveiksmiųvieta lietuviųkalbossakiniuose 4.3. Trečias tipas Jak już wspomniano na początku rozdziału, trzeci typ tworzy sześć członów: podmiot, orzeczenie, dwa przysłówki i dwa dodatkowe człony, które są wtrącone między człony główne, natomiast podtyp – trzy przysłówki wraz z wymienionymi wcześniej członami. Tymi dodatkowymi członami mogą być dwa dopełnienia albo jedno dopełnienie i jeden okolicznik. Znaleziono tylko 3 takie zdania. pr-P-P-V-T-pr Model jednego zdania byłby następujący: jeden przysłówek, dwa dopełnienia, podmiot, orzeczenie, drugi przysłówek: 58) Zwykle zostawiają dziewczynkę dziadkom rzadko – tylko wtedy, gdy sami gdzieś zamierzają wspólnie wyjść. (http://www.15min.lt/zmones/naujiena/lietuva/viesumoje-retai-matoma-- karolina-liukaityte-su-mylimuoju-arnu-jurskiu-atvyko-i-labdaros-rengini-3-461944) V-pr-pr-Apl-P-T Inny model zdania tego typu byłby następujący: podmiot (domyślny), dwa przysłówki, okolicznik, dopełnienie, orzeczenie: 59) Liczy na to, że może czasami mocno obniżymy ceny. DLKT pr-V-pr-pr-P-Apl-T Kolejne zdanie należałoby do podtypu tego typu. Jego model byłby następujący: przysłówek, podmiot, dwa przysłówki, dopełnienie, okolicznik i orzeczenie: 60) – Nie, to potem on już czasami rozmawiał ze mną po litewsku. DLKT Znaleziono 1 zdanie, którego model jest jeszcze bardziej złożony – składa się ono z 8 członów. Ponieważ zdanie tego typu było jedyne, umownie przyporządkowano je do tego podtypu. Jego model byłby następujący: trzy przysłówki, dopełnienie, dwa okoliczniki, orzeczenie, podmiot, tj. pr-pr-pr-D-Ok-Ok-O-P: 61) Chyba jeszcze nigdy wrogość nie popychała nauki naprzód tak szybko i skutecznie. DLKT 4.4. Ketvirtas tipas Czwarty typ tworzą zdania bezosobowe. Ich modele składają się albo tylko z trzech członów: dwóch przysłówków i orzeczenia (podtyp – trzy przysłówki i orzeczenie), albo z czterech członów: dwóch przysłówków, dopełnienia i orzeczenia. Ponieważ znaleziono tylko 8 takich zdań, połączono je w jeden typ zdań bezosobowych. VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 34 Acta Linguistica Lithuanica LXXX pr-pr-O Jeden z modeli tych zdań składa się tylko z trzech członów: dwóch przysłówków i orzeczenia. Znaleziono tylko 1 takie zdanie: 62) […] słowo nie jest tylko pustą łupiną bez jądra, tylko metaforą, za pomocą której próbuje się przywrócić z nicości to, co utraciło żywotność i rzeczywistość, czego w rzeczywistości być może już nawet nie ma. DLKT pr-T1-pr-T2 Kolejny model zdania tworzą cztery słowa, ale trzy człony. Układ jest następujący: jeden przysłówek, jedna część orzeczenia złożonego lub zespolonego, drugi przysłówek i druga część orzeczenia złożonego lub zespolonego. Znaleziono 2 zdania tego modelu: 63) Do tej pory nie jest dobrze zrozumiałe, jak cząstki nanometryczne oddziałują z innymi materiałami, tym bardziej z tkankami ciała. (http://rtn.elektronika.lt/ mi/0304/kiek.html) 64) Wkrótce trzeba na krótko się zatrzymać. (http://www.vilkobroliai.lt/2013/ 12/01/pasakojimas-apie-ekspedicija-rusvavandene-pelkynu-ir-misku-upele-%E2%80%93-viesvile-2-dalis/) pr-pr-P-T Ten model składa się z dwóch przysłówków, dopełnienia i orzeczenia. Znaleźć 2 zdania tego typu: 65) I jeśli spieszymy się kupić nową dyskietkę z grami, żeby tylko nie zawracali nam głowy, wkrótce już ich nie wystarczy. DLKT 66) Możesz iść, tylko nie za daleko, wkrótce znów będę cię potrzebować. DLKT pr-pr-pr-T Ten podtyp obejmuje zdania z trzema przysłówkami i orzeczeniem. Znaleźć 2 takie zdania: 67) Być może to tymczasowe, być może wkrótce znów będą potrzebni intelektualiści obsługujący struktury władzy, jednak jedno jest jasne – stosunki z władzą będą stawać się coraz bardziej skomplikowane… DLKT 68) Pocieszajcie się przynajmniej tym, że po bankructwie spółki być może czasem jeszcze pozostanie jakiś majątek. DLKT pr-pr-T1-P-T2 Ostatni model przypisywany temu typowi składa się z dwóch przysłówków, orzeczenia złożonego i dopełnienia wtrąconego między czasownikową część orzeczenia a bezokolicznik. Znaleziono tylko 1 takie zdanie: 69) Ale może już niedługo pozostało mi cierpieć. DLKT Artykuły / Articles 35 Miejsce dwóch / trzech przysłówków zdaniowych lietuviųkalbossakiniuose 4.5. Typ piąty Typ piąty obejmuje tylko dwa człony – dwa przysłówki (model pr-pr). Są one używane jako wtrącenia24 lub zdania niepełne25. Takie dopowiedziane zdania przysłówkowe przypisano do odrębnego typu, ponieważ nie można dokładnie kia tvarka šie prieveiksmiai būtų pavartoti kartu su veiksniu ir tariniu. Pvz., przewidzieć, jakie zdanie to było: Toks sakinys Tai buvo tokia gyvensena. Czasy i kraje się zmieniają, tylko nie zawsze szybko można to „odtworzyć” na kilka sposobów, np. : a) Czasy i kraje się zmieniają, tylko nie zawsze zmieniają się szybko. b) Czasy i kraje się zmieniają, tylko nie zawsze zmieniają się szybko. c) Czasy i kraje się zmieniają, tylko nie zawsze szybko się zmieniają. d) Czasy i kraje się zmieniają, tylko zmieniają się nie zawsze szybko. Znaleziono 13 zdań piątego typu: 70) Prawdopodobnie każdy z nas kogoś zabił, najczęściej nieumyślnie, prawda? DLKT 71) Zdarzały się małżeństwa mieszane, zachodziła migracja − jedni ludzie wyjeżdżali z plemienia − czasami na krótko, czasami na długo, inni wracali. DLKT 72) Jednak wszystko zaczęło się zmieniać, nie odczuwał już żadnego wstydu, a nad ranem oboje znali się tak doskonale, jak gdyby zawsze tak robili i zawsze byli razem. DLKT 5. PODSUMOWANIE I WNIOSKI Po przeanalizowaniu 1000 zdań z dwoma / trzema przysłówkami zdaniowymi wyodrębniono 43 modele użycia. Podzielono je na pięć typów. Pierwszy typ składa się z czterech członów: dwóch przysłówków, podmiotu i orzeczenia; podtyp tego typu składa się z trzech przysłówków, podmiotu i orzeczenia. Drugi typ składa się z pięciu członów: dwóch przysłówków, podmiotu, orzeczenia i piątego członu, który wtrąca się między cztery główne człony; podtyp tego typu składa się z trzech przysłówków, podmiotu, orzeczenia i wtrąconego członu. Trzeci typ składa się z sześciu członów: podmiotu, orzeczenia, dwóch przysłówków i dwóch dodatkowych członów, które są wtrącone między główne człony; podtyp tego typu składa się z trzech przysłówków, podmiotu, orzeczenia i dwóch veiksmiai ir tarinys) bei du prieveiksmiai, įsiterpęs narys ir tarinys. Penktą tipą dodatkowych wtrąconych członów. Czwarty typ składa się ze zdań bezosobowych: dwóch przysłówków i orzeczenia (jego podtyp — trzy przy24 Więcej na temat wtrąceń zob. Ambrazas, red., 1996: 645. 25 Szerzej o zdaniach niepełnych zob.: : Balkevičius 1963: 153 i nast.; Labutis 1998: 138 i nast. VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 36 Acta Linguistica Lithuanica LXXX składają się tylko z dwóch przysłówków. Najwięcej jest zdań pierwszego typu – 918, dużo mažiau antro tipo sakinių – 57, trečio tipo sakinių pasitaikė tik 4, ketvirto – tik 8, a zdań piątego typu – tylko 13. Ustalono, że przysłówki mogą być użyte przed orzeczeniem, ale wraz z wtrąconym członem (członami) (15 modeli), przysłówki mogą być użyte jeden po drugim i bezpośrednio przed orzeczeniem (10 modeli), mogą być użyte bezpośrednio przed orzeczeniem i po nim (4 modele), bezpośrednio przed pierwszym członem orzeczenia złożonego lub zespolonego i po nim (3 modele), między częściami orzeczenia złożonego lub zespolonego (3 modele), przysłówki mogą być również użyte bezpośrednio po orzeczeniu (2 modele), bezpośrednio przed podmiotem i orzeczeniem (2 modele), przed podmiotem z orzeczeniem i po nim (1 model), przed podmiotem z pierwszym członem orzeczenia złożonego / zespolonego i po nim (1 model), przed wtrąconymi członami, podmiotem z orzeczeniem i po podmiocie z orzeczeniem (1 model), a także mogą być użyte samodzielnie (1 model). Nie było ani jednego zdania, w którym orzeczenie zostałoby użyte przed innymi głównymi członami. Najczęściej używane są zdania, których model ma postać V-pr-pr-T: stanowią one aż 75,2 proc. wszystkich omówionych zdań. Zdania o innych modelach są używane znacznie rzadziej. Aż 22 modele zostały użyte tylko po 1 razie (zob. tabelę 1). W 34 modelach (z 4226) przysłówki zostały użyte przed orzeczeniem, co stanowi 97,3 proc. wszystkich omówionych zdań. W 6 modelach jeden przysłówek został użyty przed orzeczeniem, a drugi – po nim. W 2 modelach oba przysłówki zostały użyte po orzeczeniu. Oznacza to, że prawdopodobieństwo, iż przysłówek zdaniowy zostanie użyty w zdaniu przed orzeczeniem, jest większe niż 97 proc.27 W 24 modelach dwa / trzy przysłówki występują obok orzeczenia, w 8 modelach – jeden przysłówek występuje obok, a drugi jest oddzielony innym członem (innymi członami) modelu, w 11 modelach dwa / trzy przysłówki są oddzielone od orzeczenia innym członem (innymi członami) modelu. Wskazuje to na „ściślejszy” związek przysłówków z orzeczeniem. Z 43 modeli 27 modelach dwa / trzy przysłówki występują obok siebie, natomiast w 16 modelach między nimi znajduje się jeden lub kilku członków modelu. Zatem jeśli w zdaniu występują dwa / trzy przysłówki, najprawdopodobniej (prawdopodobieństwo 62,79 proc.) będą występować obok siebie. 26 Z 42, a nie z 43, ponieważ model piątego typu składa się wyłącznie z przysłówków. 27 Przypomnę, że za neutralną pozycję przysłówka uważa się pozycję przysłówka między predykatem a dopełnieniem bliższym (zob. Ambrazas 1997: 698). Artykuły / Articles 37 Miejsce dwóch / trzech przysłówków zdaniowych w zdaniach języka litewskiego 1 T A B E L A . Modele użycia zdań z dwoma / trzema przysłówkami zdaniowymi TIPAS MODELIS PAVYZDŽIŲ SKAIČIUS PROCENTOWA IŠRAIŠKA Typ 1 V-pr-pr-T 752 75,2 % pr-pr-T-V 37 3,7 % pr-pr-V-T 36 3,6 % V-pr-T-pr 13 1,3 % V-T-pr-pr 6 0,6 % pr-V-pr-T 50,5 % pr-V-T-pr 2 0,2 % V-T1-pr-pr-T213 1,3 % pr-V-T1-prT21 0,1 % V-T1-pr-T2-pr 1 0,1 % V-pr-pr-pr-T 41 4,1 % pr-pr-pr-T-V 4 0,4 % V-pr-pr-T-pr 2 0.2 % pr-pr-pr-V-T 2 0,2 % V-pr-T-pr-pr 1 0,1 % V-pr-pr-T1-pr-T21 0,1 % V-pr-T1-pr-pr-T21 0,1 % Typ 2 V-pr-pr-P / Apl-T 34 3,4 % pr-pr-P / Apl-T-V 50,5 % V-P-pr-pr-T / T1T23 0,3 % V-pr-P-pr-T 1 0,1 % V-T-P-pr-pr 1 0,1 % pr-pr-T-P-V 1 0,1 % pr-P-pr-T-V 1 0,1 % pr-pr-V-P-T 1 0,1 % pr-P-V-pr-T 1 0,1 % V-T1-P /Apl-pr-pr-T22 0,2 % V-pr-pr-T1-P-T21 0,1 % V-T1-pr-pr-P-T21 0,1 % V-pr-pr-P-pr-T 2 0,2 % V-pr-pr-pr-P-T 1 0,1 % pr-pr-pr-V-P-T 1 0,1 % pr-pr-pr-Apl-(T)-V 1 0,1 % VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 38 Acta Linguistica Lithuanica LXXX TIPAS MODELIS PAVYZDŽIŲ SKAIČIUS PROCENTOWA IŠRAIŠKA 3 typ pr-P-P-V-T-pr 1 0,1 % V-pr-pr-Apl-P-T 1 0,1 % pr-V-pr-pr-P-Apl-T 1 0,1 % pr-pr-pr-P-Apl-Apl-1 0,1 % T-V 4 typ pr-pr-T 1 0,1 % pr-T1-pr-T22 0,1 % pr-pr-P-T 2 0,2 % pr-pr-pr-T 2 0,2 % pr-pr-T1-P-T21 0,1 % 5 typ pr-pr 13 1,3 % Ze względów pragmatycznych przysłówki mogą być używane w różnych pozycjach zdania. Czasami dzieje się tak, gdy sam przysłówek otrzymuje większy ładunek znaczeniowy i zostaje przeniesiony ze zwykłej pozycji na inną, czasami zaś, gdy większy ładunek znaczeniowy otrzymuje podmiot lub dopełnienie / okolicznik zdania. Jednak, jak wykazało badanie, są to pojedyncze przypadki. Gdybyśmy przyjrzeli się modelom typu 1, 2 i 3 (stanowią one 97,9 proc. wszystkich omówionych zdań), zauważylibyśmy, że przysłówki zdaniowe najczęściej występują po podmiocie i przed orzeczeniem (stanowi to 85,4 proc. wszystkich omówionych zdań). Pozycję tę należy uznać za neutralną i podstawową pozycję przysłówków zdaniowych. Zatem przysłówki zdaniowe pod względem swojej pozycji niczym nie różnią się od przysłówków predykatywnych. Wszystko to wskazuje, że swoboda szyku wyrazów w języku litewskim jest tylko względna, nie absolutna28, natomiast miejsce przysłówków zdaniowych jest dość stałe i najczęściej nierozerwalnie związane z orzeczeniem. LITERATŪRA Ambrazas Vytautas 2006: Lietuvių kalbos istorinė sintaksė. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Ambrazas Vytautas, ed., 1997: Lithuanian Grammar. Vilnius: Baltos lankos. Ambrazas Vytautas, red., 1985: Грамматика литовского языка. Vilnius: Mokslas. 28 Žr.: Balkevičius 1963: 26; Sirtautas, Grenda 1988: 194tt. Straipsniai / Articles 39 Dviejų/trijųsakininiųprieveiksmiųvieta lietuviųkalbossakiniuose Ambrazas Vytautas, red., 1996: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika. Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla. Balkevičius Jonas 1963: Dabartinės lietuvių kalbos sintaksė. Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla. Beijer Fabian 2002: On the Relative Order of IP-adverbials. Prieiga internete: http:// citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.13.1511&rep=rep1&type=pdf. Bellert Irena 1977: On semantic and distributional properties of sentential adverbs. – Linguistic Inquiry 8, 337–351. Bhatia Archna 2006: Testing Cinque’s hierarchy: Adverb Placement in Hindi. – LSO working papers in linguistics. Vol. 6. Madison: University of Wisconsin. Linguistics Student Organization, 10‒25. Prieiga internete: http://vanhise.lss.wisc.edu/ling/files/ ling_old_web/lso/wpl/6/bhatia.pdf. Bobaljik Jonathan David 1999: Adverbs: The Hierarchy Paradox. – Glot Intenational 4.9/10, 1‒6. Prieiga internete: http://www.bobaljik.uconn.edu/papers/adverbs.pdf. Burov Aleksej 2011: Laiko prieveiksmis – leksinė priemonė laiko suvokimo modeliams reikšti. Tarpdalykinė Nybelungų giesmės (B rankraštis) analizė. Daktaro disertacijos santrauka. Vilnius. Prieiga internete: https://www.google.lt/url?sa= t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=50&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwi478WxnqTgAhUV8uAKHaISDcU4KBAWMAl6BAgAEAI&url=http%3A%2F%2Ftalpykla.elaba.lt%2Felaba-fedora%2Fobjects%2Felaba%3A1997426%2Fdatastreams%2FMAIN%2Fcontent&usg=AOvVaw0YF0FJsD3EkCpbdXZHUwcH. Butkevičiūtė Beata 2015: Dėl vietos prieveiksmių bura-, orair şuravartosenos turkų kalboje. – Taikomoji kalbotyra 7. Prieiga internete: https://taikomojikalbotyra.lt/ ojs/index.php/taikomoji-kalbotyra/article/view/68. Cinque Guglielmo 1999: Adverbs and Functional Heads: A Cross-linguistic Perspective. New York: Oxford University Press. Cruschina Silvio 2010: On the syntactic status of sentential adverbs and modal particles. Prieiga internete: https://www.academia.edu/20975028/On_the_syntactic_status_ of_sentential_adverbs_and_modal_particles_2010_. Čižik-Prokaševa Veslava 2018: Cinqueʼs prieveiksmių hierarchija ir lietuvių kalbos duomenys. – Acta Linguistica Lithuanica LXXVIII, 149–215. DLKT – Kauno Vytauto Didžiojo universiteto Kompiuterinės lingvistikos centro sudarytas Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://donelaitis.vdu.lt/ Holvoet Axel 2009: Bendrosios sintaksės pagrindai. Vilnius: Sapnų sala. VESLAVA ČIŽIK-PROKAŠEVA 40 Acta Linguistica Lithuanica LXXX Holvoet Axel, Čižik-Prokaševa Veslava 2005: Dopełnienia i okoliczniki. – Badania funkcji gramatycznych (Prace gramatyki języka litewskiego 3), red. Holvoet Axel, Judžentis Artūras, Mikulskas Rolandas. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 65‒92. dostęp online: Holvoet Axel, Mikulskas Rolandas 2009: Laisvieji antriniai predikatyvai. Priold.lki.lt/LKI_LT/images/Padaliniai/Gramatikos_skyrius/Laisvieji%20 antriniai%20predikatyvai.pdf. Holvoet Axel, Pajėdienė Jūratė 2005: Okoliczniki i ich typy. – Badania funkcji gramatycznych (Prace z gramatyki języka litewskiego 3), red. Axel Holvoet, Artūras Judžentis, Rolandas Mikulskas. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 93‒116. Jablonskis Jonas 1997: Gramatyka języka litewskiego (z 1922 r.). Trzecie wydanie fototypiczne. Wilno: Wydawnictwo Nauki i Encyklopedii. Judžentytė Gintarė 2013: Przegląd badań semantycznych nad litewskimi przysłówkami miejsca. – Język litewski 7. Dostęp w internecie: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/ lietuviu-kalba/article/view/49. Kruopas Jonas, red. odp., 1957: M. Danielis Kleinii „Pierwsza gramatyka języka litewskiego“ (1653). Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Kuršaitis Frydrichas 2013: Gramatyka języka litewskiego 1876. Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego (opracowała B. Kabašinskaitė). Labutis Vitas 1998: Składnia języka litewskiego (drugie poprawione wydanie). Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego. LKŽe – Słownik języka litewskiego, 1‒20 (1941‒2002), wydanie elektroniczne, red. nacz. Gertrūda Naktinienė. Wilno: Instytut Języka Litewskiego, 2005. Dostęp w internecie: www.lkz.lt Morkūnas Kazys, oprac., 2008: Encyklopedia języka litewskiego. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Otrębski Jan 1956: Gramatyka języka litewskiego. Nauka o formach III. Warszawa: Państwowe wydawnictwo naukowe. Palionis Jonas, oprac., 1957: J. Jablonskis „Rinktiniai raštai“ I. Wilno: Państwowe Wydawnictwo Literatury Politycznej i Naukowej. Piñόn Christopher 2006: Modal adverbs again. Prieiga internete: http://pinon.sdfeu.org/work/pinon_maa_ho.pdf. Schleicher Augustas 1856: Gramatyka litewska. Praga: J. G. Calveʼsche Verlagsbuchhandlung. Artykuły / Articles 41 Miejsce dwu- / trzyzdaniowych przysłówków lietuviųkalbossakiniuose Sirtautas Vytautas, Grenda Česys 1988: Składnia języka litewskiego. Wilno: Mokslas. Stundžia Bonifacas, red. nauk., 1997: Gramatyka Sapūnasa i Šulcasa Compendium Gramāticæ Lithvanicæ. Wilno: Instytut Wydawniczy Nauki i Encyklopedii. Ulvydas Kazys, red. naczelny, 1971: Gramatyka języka litewskiego 2. Morfologia. Wilno: Myśl. Ulvydas Kazys, red. nacz., 1976: Gramatyka języka litewskiego 3. Składnia. Wilno: Nauka. Valiulytė Elena 1976: Połączenia przysłówkowe. – Gramatyka języka litewskiego 3. Składnia, red. Kazys Ulvydas. Wilno: Mintis, 271‒275. Wenger Neven 2009: Hierarchia funkcjonalna Cinque’a. Notatki z Syntax Reading Circle (SRC) (2009/02/09). Heidelberg: Uniwersytet w Heidelbergu. Dostęp w internecie: http:// www.iwo-iwanov.info/mediapool/36/361457/data/SRC_Part_I_/Neven_-_Cinque_s_ Functional_Hierarchy.pdf. Wilson Stephen, Saygin Ayşe Pinar 2001: Przysłówki i głowy funkcyjne w języku tureckim: szyk linearny i zakres. – Materiały konferencyjne WECOL 2001: Western Conference on Linguistics. Seattle, WA, USA. Dostęp online: http://crl.ucsd.edu/~saygin/papers/WECOLpaper.pdf. Zyman Erik 2011‒2012: Dwa badania nad przysłówkami i strukturą zdania w języku angielskim. Praca licencjacka, Uniwersytet Princeton. Dostęp online: http://people.ucsc.edu/~ezyman/adverbs_clause_structure.pdf.