Priesaginių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija

110 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI DALIA SVIDERSKIENĖ Instytut Języka Litewskiego Kierunek badań naukowych: onomastyka (badania słowotwórstwa, pochodzenia i motywacji nazw własnych). DOI: https://doi.org/10.35321/all81-05 MOTYWACJA PRZYWROŚNIKOWYCH HELONIMÓW POWIATU MARIJAMPOLSKIEGO Motywacja przyrostkowych helonimów powiatu marijampolskiego ADNOTACJA W artykule analizowana jest swoista i interesująca warstwa leksyki bezekwiwalentnej – helonimy sufiksalne. W celu ujawnienia umotywowanego związku ich struktury formalnej i znaczenia reprezentanci tej klasy nazw wodnych są badani lingwistycznymi metodami analizy strukturalnej, semantycznej i motywologicznej. Wykorzystuje się możliwie najbardziej wyczerpujące informacje o denotacie, dane dotyczące świadomości językowej informatorów badanego obszaru, zapisane w kwestionariuszach nazw ziem (1935–1937), odzwierciedlające ich poznanie, doświadczenie i wiedzę oraz zachowane informacje dodatkowe pomagające zrozumieć sytuację onomastyczną. Straipsnis vertingas leksikologijos mokslui ir kitiems jos skyriams: etnolingvistikai, sociolingvistikai, psicholingvistikai, kognityvinei lingvistikai, savos toponimikos praktikai, do ujęcia fenomenu słowa pospolitego. W kontekście globalizacji kulturowej istotna jest ujawniająca się w badaniu interpretacja fragmentu przyrody (miejsc podmokłych) w systemie językowym określonego obszaru. Wyniki przeprowadzonego badania mogłyby przyczynić się do rozstrzygania kwestii regionalnej samoświadomości i tożsamości. SŁOWA KLUCZOWE: nazwy miejscowości, nazwy wodne, helonimy, toponominacja, motywacja, zasady nominacji, sposoby nominacji, metafora, metonimia, elipsa, derywacja semantyczna. ANNOTATION Artykuł dotyczy helonimów sufiksalnych, które stanowią swoistą i interesującą warstwę tak zwanego słownictwa bezekwiwalentowego. Aby ujawnić motywowaną zależność między ich Straipsniai / Articles 111 Priesaginių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija strukturą formalną a znaczeniem, tych przedstawicieli klasy hydronimów analizuje się za pomocą językowych metod analizy strukturalnej, semantycznej i motywologicznej. Wykorzystuje się możliwie wyczerpujące informacje o denotacie; w artykule wykorzystano of the data about the linguistic consciousness of the informants from the area under analyrównież dane, które odnotowano w kwestionariuszach „Nazwy miejscowości” (1935–1937), a surviving additional information enabling us to grasp their knowledge and experience and także materiały pomocne w zrozumieniu sytuacji onomastycznej. Artykuł ma wartość dla nauki o leksykologii i jej innych gałęzi: etnolingwistyki oraz koncepcji zjawiska wyrazu tics, sociolinguistics, psycholinguistics, cognitive linguistics, the practice of local toponymy, własnego. Wynikająca z przeprowadzonych badań interpretacja fragmentu przyrody (miejsc podmokłych) w systemie językowym określonego obszaru jest istotna w kontekście globalizacji kulturowej. Wyniki badania mogą przyczynić się do rozwiązania problemów regionalnej samoświadomości i tożsamości. SŁOWA KLUCZOWE: toponimy, hydronimy, helonimy, toponimizacja, motywacja, zasady nominacji, sposoby nominacji, metafora, metonimia, elipsa, semantyczne słowotwórstwo. WSTĘP Poznawcza i komunikacyjna działalność ludzkości oraz istnienie nienazwanych obiektów ukazują jedno z głównych zadań języka, jakim jest „wypełnienie” wszystkich dziedzin działalności językowej nowymi nazwami1. Dlatego badania nominacji leksykalnej prowadzone są w dwóch kierunkach: poprzez wyjaśnianie struktury znaku językowego oraz procesu nominacji. Z dotychczasowych badań nominacji i motywacji (Mildy Norkaitienė (zoonimy), Aurelii Gritėnienė ryšius su įvardijamuoju objektu. Iš to, kas pasakyta, ir naujausių vykdytų pas- (fitonimy), Jūratė Lubienė (miktonimy), Dalii Sviderskienė (toponimy)) wynika, że podejście naukowe zwraca się ku wieloaspektowym opisom zjawisk językowych. Nazywanie rozumiane jest nie tylko jako proces tworzenia nowych jednostek językowych, lecz także jako rezultat złożonego procesu, dlatego jego rozwiązanie wiąże się z rozstrzygnięciem kilku kwestii: ustaleniem sposobów i środków nazywania, wyjaśnieniem różnych cech (aspekt lingwistyczny); rozstrzygnięciem kwestii związanych ze wzajemnym oddziaływaniem języka, myślenia i otaczającego środowiska (aspekt gnoseologiczny). W ostatnich dziesięcioleciach ubiegłego wieku znaczenia słów zaczęto badać w dwóch wzajemnie uzupełniających się kierunkach: semazjologii (kierunek badań od formy do treści) i onomazjologii (kierunek badań 1 Kazys Alminauskis w Instrukcji spisywania litewskiego nazewnictwa geograficznego stwierdził: „Setki tysięcy nazw miejscowych są ukryte wśród ludzi” (Alminauskis 1934: 4). DALIA SVIDERSKIENĖ 112 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI od treści do formy). Jak twierdzi Evalda Jakaitienė, celem semazjologicznego badania znaczenia było udzielenie odpowiedzi na pytanie „Co oznacza dane słowo?”, natomiast celem badania onomazjologicznego – „Jakim słowem wyraża się dane pojęcie, nazywa rzecz lub określa ocenę?” (por. Jakaitienė 2010: 42). Zatem analiza zasobu leksykalnego w aspekcie onomazjologicznym oznacza proces nominacji od poznania nazywanego obiektu do rezultatu nominacji – nazwania, czyli nadania nazwy. Oznacza to, że analiza procesu nominacji w aspekcie onomazjologicznym daje pierwszeństwo analizie jednostek języka od strony nazywającego, varforma. Ponadto aktualność badań procesu nominacji w aspekcie dų „kūrėjo“ pozicijos – tam tikro nekalbinio turinio raiškai tam tikra kalbine onomazjologicznym polega na tym, że aby przeprowadzić pełnowartościową analizę pasireiškia ne tiek kalbinių formų ãtranka tam tikram turiniui išreikšti, kiek šių kalbinių formų (ženklų) sandaros būdams ir principams išaiškinti. Taigi, norint procesów nazywania, należy ustalić zasady, sposoby i środki nominacji. Według Olgi I. Blinowej (Tomska szkoła motywologii) zasady nazywania są punktem wyjścia, regułami, które kształtują się na podstawie uogólnienia cech motywacyjnych członków wspólnoty językowej określonego obszaru, a jednocześnie same stanowią punkt wyjścia do powstawania nowych nazw (Блинова 1984: 77)2. Lietuvių priesaginių vietovardžių darybos ir kilmės analizei skirta daugiausia vietos savoje toponimikoje: helonimų – Laimučio Bilkio, oikonimų – Marijos Razmukaitė, oronimów – Dalia Kačinaitė. Spośród nich najdokładniej pod względem słowotwórczym zbadano helonimy (Bilkis 2008). Badanie motywacji regionalnej helonimii uzupełnia dotychczasowy stan badań i zachęca do studiów nad omawianą tematyką. Badania motywacji helonimów złożonych i zestawień helonimicznych okręgu mariampolskiego zostały już przeprowadzone (Sviderskienė 2016; 2017). Nie ograniczono się w nich wyłącznie do wyjaśnienia motywów powstania helonimów, wyodrębniono także zasady nominacji obiektów wodnych – dostarczyło to dodatkowego kryterium semantycznego przy wyjaśnianiu motywacji helonimów. Siekiant aktualizuoti priesaginių helonimų motyvacijos tyrimo naujumą, atkreiptinas dėmesys į tai, kad helonimai, kaip ir kiti toponimai, yra antrinės nominacijos reprezentantai. Tarpusavyje jie nėra vienodi – vieni antrinės tiesioginės, kiti – antrinės netiesioginės nominacijos rezultatai. „Antrinė netiesioginė nominacija nuo tiesioginės antrinės skiriasi savo rezultatu: šiuo atveju sukuriamas ne savarankiškas naujas žodis, bet tos pačios formalios sandaros žodžiui tam tikrame junginyje su kitais žodžiais suteikiama nauja reikšmė. Tokios nominacijos keliu formuojasi vadinamieji semantiniai dariniai“ (Jakaitienė 2010: 22). Šį apibrėžimą paaiškina Jūratės Lubienės mikonimų nominacijos ir leksinio motyvatoriaus formalioji pusė tapatūs, o reikšmės susiję asociaciniu ir motyvacijos tyrimų praktika paremtas pastebėjimas: „Semantinės nominacijos atveju nominatemos 2 Dėl įvardijimo principų dar žr. Гoлев 1972a. Straipsniai / Articles 113 Priesaginių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija ryšiu“ (Lubienė 2015: 62). Nie można pominąć z pola widzenia także innej ważnej obserwacji badaczki dotyczącej eliptycznego sposobu nominacji: „Taki proces nominacji można rozumieć następująco: z nazwy dwuwyrazowej tworzy się nazwę jednowyrazową, formalnie pomijając główny człon kolokacji, a jant į buvusio determinacinio nario semantiką“ (ten pat). semantycznie – inkorporując jego znaczenie Reprezentantów zarówno derywacji semantycznej, jak i eliptycznego sposobu nominacji w toponimii innych krajów wyróżnia się już od dawna. Ukraiński onomasta Jurij A. Karpenko zauważa genetyczną zależność toponimów od przymiotników określających nazwy miejsc. todėl būdvardžiai paprastai vartosenoje išreiškia įvardijamų vietų požymius, o Ponieważ toponimy są specyficznymi znakami wyróżniającymi miejsc, oznacza to, dijimo būdas toponimijoje, atitinkantis schemą „terminas – toponimas“, gana że gramatycznie są one określeniami terminów fizjograficznych i taki jest zwyczajny. Twierdzenie to potwierdzają także zapisy źródeł historycznych, wyraźnie utrwalające, jak wiele złożonych nazw miejscowości uległo skróceniu, a przymiotnik uległ substantywizacji (szerzej zob. Карпенко 1966)3. Eliptyczny sposób nominacji, który ukształtował się wskutek ekonomii językowej, porównuje się także z innym sposobem przeniesienia metonimicznego, charakteryzującym się ekonomią językową. Metonimię, jako jedną z najwyraźniejszych cech mikrotoponimii, wymienia także J. A. Karpenko (szerzej zob. Карпенко 1967: 18). O niej, jako o jednym z najbardziej aktywnych sposobów nominacji występujących w toponimice, pisali także inni rosyjscy naukowcy: Julija I. Cziaikina, Nikołaj D. Golew, Ludmiła A. Zacharowa, Natalija G. Niestierowa, Galina N. Starikowa i in.4 Szczególnie ważne jest zwrócenie uwagi na to, że przypadki eliptycznego i metonimicznego nazewnictwa, powstałe w celach ekonomii językowej, są analizowane i publikowane w niniejszym artykule. Stanowią one najbardziej wrażliwą warstwę zanikającej (wymarłej) helonimii (i całej toponimii). Ze względu na swoją „ekonomiczną” postać (cecha ⇨ helonim, miejsce ⇨ helonim) podczas badań terenowych właśnie te nazwy miejsc trafiają do „strefy zagrożenia” i mogą nie zostać zidentyfikowane jako nazwy własne, mogą pozostać nierozpoznane i niezapisane. To właśnie one najszybciej poddają się upływowi czasu i podyktowanym przez niego zmianom – melioracji, kolektywizacji oraz innym czynnikom charakterystycznym dla okresu zapisywania nazw miejscowości. Tym samym zagrożenie utratą tych nazw również skłania do ich badania i publikowania. Šiame straipsnyje, be minėtųjų, atsižvelgiama ir į kitus lingvistinės paraw obliczu zmiany paradygmatów wyłaniające się nowe aspekty oceny toponimii (w językoznawstwie ostatnich lat podkreśla się reprezentację sposobów postrzegania otaczającego środowiska i jego konceptualizacji). Jak będzie widać w dalszej części badań, wszystkie 3 W sprawie formalnego wyrażenia złożonych (niezredukowanych) toponimów rosyjskich i litewskich oraz odpowiadających mu modeli zob. także Просвирнина 2001: 35–48; Sviderskienė 2017: 78–102. 4 Szerzej zob. : Чайкина 1983; Палкина 1983; Голев 1991; Захарова, Нестерова, Старикова 2003. DALIA SVIDERSKIENĖ 114 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI sposoby nominacji wyrażane są za pomocą odpowiadających im schematów, umożliwiających lepsze zrozumienie kierunku myślenia nominatora rozwijanego w sytuacji onomastycznej, odpowiadającego tį5. Pats žodis schema reiškia tam tikrą vaizdą, figūrą, o po to ir tam tikrą vidinę określonemu porządkowi reguł gramatycznych, pomagającemu identyfikować struktury myślowe. Analizując materiał, dąży się do (1) ujawnienia cechy, która stała się podstawą nominacji terenów podmokłych6; (2) ustalenia (zinterpretowania), co oznaczała nazwa miejscowa w momencie jej powstania i przekształcenia się w nomina proprium; (3) wyjaśnienia postrzegania, pojmowania, oceny i logicznego objaśnienia tą sava kultūrine patirtimi, atskleisti vardų „kūrėjo“ strategiją įvardijimo protego miejsca przez przedstawiciela badanej dziedziny etnicznej w procesie jego konceptualizacji. W celu osiągnięcia tego celu reprezentanci klasy hydronimów są badani za pomocą lingwistycznych metod analizy strukturalnej, semantycznej i motywologicznej. Dysponuje się możliwie najpełniejszą informacją o denotacie, wykorzystuje się dane dotyczące świadomości językowej informatorów badanego obszaru, odnotowane w kwestionariuszach nazw ziemskich (1935–1937), a także zachowane informacje dodatkowe odzwierciedlające ich poznanie, doświadczenie i wiedzę, pomagające lepiej zrozumieć i wyjaśnić sytuację onomastyczną. W badaniu stosuje się naukową metodę poznania (grupowanie helonimów w określone grupy na podstawie ich podobieństw lub różnic według wybranych kryteriów), metodę rekonstrukcji wewnętrznej oraz metody pragmatycznej, kognitywnej interpretacji i opisową. Analizując materiał międzywojenny, nazwy własne porównywano z wyrazami pospolitymi odnotowanymi w słownikach gwarowych, gromadzących leksykę badanego obszaru, oraz w wielotomowym, obszernym słowniku podsumowującym leksykę języka litewskiego, wydanym także w wersji elektronicznej — Lietuvių kalbos žodynas (dalej – LKŽe). Ponieważ dla badania motywacji ważna jest łączliwość wyrazów w żywej mowie, uwydatniająca ich znaczenia i odcienie znaczeniowe, wspomniany słownik, będący — zdaniem jego autorów — źródłem różnorodnych, wielowarstwowych informacji o wyrazach, był szczególnie przydatny. Ponadto „Litwin bardziej niż ktokolwiek inny jest związany ze wsią. Za swoistą dokumentację życia wiejskiego uważa się dwudziestotomowy Lietuvių kalbos žodynas [...], w którym przedstawiono dawną leksykę gwar [...]”. Jak będzie widać dalej, treść podrozdziału drugiego artykułu Dabar ne visai aiškios motyvacijos priesaginiai helonimai jest informatywna. Ukazuje on, jak ważna przy badaniu toponimii jest znajomość ono6 W przypadku nazywania wtórnej leksyki bezekwiwalentnej można mówić o nazywaniu motywacyjnym, ponieważ jego masiologines schemas ir disponuoti šiomis žiniomis. podstawę stanowi pewna cecha denotatu. Motywacja jest warunkiem procesu nazywania obiektów, przedmiotów, zjawisk rzeczywistości itp. (por. Толстая 2002: 120). „Cecha stająca się podstawą nominacji przy tworzeniu nowej nazwy nazywana jest wewnętrzną formą wyrazu lub cechą motywacyjną” (Gritėnienė 2006: 24). Straipsniai / Articles 115 Priesaginių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija „bardzo pięknie dokumentuje się zakorzeniona w języku i oddziałująca na nas poprzez język wizja ludowego świata oraz pielęgnowane wartości” (Rutkovska 2016). Dlatego należy podkreślić, że słownik ten jest szczególnie wartościowy w rozwiązywaniu kwestii nazewnictwa i wyjaśniania (interpretacji) motywacji reprezentantów grup semantycznych helonimów międzywojennej jednostki administracyjnej (powiatu mariampolskiego). Badanie przeprowadzono z uwzględnieniem całego kontekstu toponimicznego; poszczególne nazwy miejsc ocenia się przede wszystkim w kontekście systemu toponimicznego badanego obszaru, a tylko w odrębnych przypadkach opiera się na reprezentantach całego obszaru językowego, zapisanych z żywego języka i zgromadzonych na fiszkach Kartoteki Nazw Miejscowości (dalej – VK), a także opublikowanych w słowniku nazw miejscowości Litwy. Przy wyborze przykładów ilustrujących pierwszeństwo przyznaje się nazwom miejsc zapisanym z żywego języka. W artykule przyjmuje się te same, zwyczajowe i utrwalone w litewskiej toponimii kryteria przedstawiania materiału7. 1. HELONIMY O JASNEJ MOTYWACJI SUFIKSALNEJ HELONIMY 1.1. Nazwy według określonych cech obiektów hydrogeograficznych. 1.1.1. Nazwy według kształtu. (1) Tiesioginio įvardijimo reprezentantai. ypatybė ⇨ helonimas Wyróżniające się kształtem z otoczenia bagno nazwano Apvaliùkė b., rst. KzR (Jūrės GA)8, por. lit. apvalùs, - ‘mający kształt walca lub kuli; okrągłyʼ. Znaczenie vv. można łatwo odgadnąć – okrągła, -y. Inna nazwa zaliczana do tej mikrogupy to Riestùkė b. KzR, por. lit. ristas, -à ‘mający kształt półkola, wypukłyʼ. Według informatorów Jūrės GA [bagno] przypomina połowę koła9, tj. ma kształt półkola, jest wygiętym bagnem. A zatem nazwa została nadana na podstawie kształtu obiektu helonimicznego. Sufiks -(i)ukė wskazuje na pozytywną emocjonalną ocenę miejsc z tej mikrogupy. (2) Reprezentanty pośredniego nazywania. a) Poniżej omawia się kilku reprezentantów pośredniego nazywania według formy; często cecha formy obiektu koreluje z jego gabarytami. ypatybė ⇨ helonimas 7 Dėl medžiagos skirstymo ir analizės tvarkos dar žr. Sviderskienė 2016: 246–247. 8 W sprawie wyjaśnienia budowy i pochodzenia vv. zob. także LVŽ I 168, gdzie helonimy wiąże się z lit. apvalùs, -. 9 Według późniejszych danych badań terenowych, poświadczonych wpisem na kartce VK, w 1982 r. we wsi Marackai (okol. KzR) zapisano nazwę miejsca Riestukė, która według informatora oznaczała równinę w kształcie podkowy. DALIA SVIDERSKIENĖ 116 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI Dėl lenktos formos (greičiausiai puslankio pavidalo) ir galbūt kiek didesmniejsza niż zwykle pod względem rozmiaru kałuża mogła być określana jako Kirvinė b. Šil. W związku z takim przypuszczeniem por. lit. kivinė, kirvnė kirviui įkištiʼ, dar plg. kivinis, -ė, kirvnis: Gelžis kirvnis yra stambus, dera kir- ‘przybijany do ściany zakrzywiony drążek na uszy wiadra (Šts)10. Podłużna, niewielka kałuża przez przedstawicieli obszaru etnicznego mogła być określana jako Pupnė b. Klvr, por. lit. pupnis, -ė ‘podobny do fasoliʼ [Pupnis żuk (chrabąszcz) Lnt]. Obszar przyrodniczo-krajobrazowy w leśnictwie Agurkiškės, wyróżniający się w otoczeniu podobieństwem do wycięcia, nazwano Langinė b. KzR (Agurkiškės GA), por. lit. langnis, -ė ‘z wycięciem w kształcie oknaʼ, także por. lit. lángas ‘dziura, przepaściste miejsce w bagnie, okoʼ11 (lit. skyl ‘otwór lub naturalne zagłębienieʼ, lit. prarajà ‘dziurawe miejsce w bagnie, okoʼ, lit. aks ‘dziurawe miejsce w bagnieʼ). W związku z semantyką por. także Langiaraistis rst. Jz (VK). Można zatem przypuszczać, że kałużę, oprócz tego, że przypominała wycięcie w kształcie okna, mogły charakteryzować także inne cechy, takie jak: niewielki Šį aiškinimą pagrindžia ir sakinys, atspindintis žmogišką patirtį, užrašytas iš gyrozmiar, głębokość, niestabilna, kołysząca się powierzchnia otaczających ją brzegów lub podobne. gwary: Arti prarajs nei daeit negalima, ba labai siūbuoja – rodos, kad imsi ir nugarmėsi (Mrs). Zarastające bagno zostało nazwane Baltaknė b. Lbv. W ankiecie dotyczącej nazw miejscowych wsi Saulėgrąžai i Pagraužiai odnotowano uwagę informatora: [na bagnie] woda zawsze biała. Odnośnie do semantyki por. nazwę torfowiska Baltãkė Sug (LVŽ I 342)12. Z punktu widzenia nominatywnego oczywiste jest, że obiekt nazwano poprzez posiadacza określonej cechy (narząd wzroku znajdujący się w górnej części ciała, w obrębie głowy), której cecha w wyobrażeniu właściwa jest również nazywanemu obiektowi geograficznemu, por. lit. baltãkė ‘biała, wywrócona na wierzch gałka ocznaʼ [Dėbtelėjo su savo baltakėm, neit (net) baugu pasidarė Gs; Išvertęs savo baltakès ir spokso Plv], ponadto por. lit. aks ‘w bagnie miejsce z przeręblem; niewielki obszar wodny na bagnach lub w jeziorach, które zarastająʼ. Odnośnie do semantyki por. odnotowaną na badanym obszarze nazwę bagna Aklóji b. Mškč (LVŽ I 36). Pewna strefa krajobrazu została nazwana Káulinė b. KzR (Runkių 10 Ponieważ, jak wspomniano we GA), taigi, numanoma vv. reikšmė – kaulo pavidalo bala [liet. káulas ‘kietas wstępie, dla badania motywacji istotna jest łączliwość wyrazów w żywej mowie, uwydatniająca ich znaczenia i odcienie znaczeniowe, w celu wyjaśnienia kierunku nazywania miejsc podmokłych oraz logiki ich motywacji podkreślono pewne miejsca w zdaniach zapisanych z żywej mowy, folkloru, literatury pięknej i odnotowanych w LKŽe. Skróty w LKŽe nie są objaśniane osobno. 11 W sprawie tworzenia tego vv. zob. także Bilkis 2008: 186. 12 Zob. także Bilkis 2008: 185. Tutaj baloward kwalifikowany jest jako pochodzący z nie do końca jasnego źródła (Baltaknė b. Lb, por. Baltãkė rst. Sug). Inaczej kwalifikuje się go w LVŽ I 342: helonim wywodzi się od antroponimu Báltakis, Baltãkis. Artykuły / Articles 117 Priesaginių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija tkanka ciała, część szkieletuʼ]. W celu argumentowanego wyjaśnienia, jaki žymis lėmė šį įvardijimą, atsakymo ieškota ir kitų plotų toponimijoje, užrašytoje iš gyvosios kalbos. VK rastas užfiksuotas balovardis Káulinė b. Krkn13 su miejscowy informator jest wydłużony w komentarzu, wskazującym, że w momencie nadania nazwy mógł zostać zaktualizowany pewien aspekt postaci wizualnego geoobiektu – rozmieszczenie w przestrzeni (por. także kość – część szkieletu)14. Z drugiej strony być może zagłębienia i wypukłości charakterystyczne zarówno dla miejsca, jak i dla kości mogły asocjacyjnie (po)łączyć tych reprezentantów różnych dziedzin. Na tym samym obszarze sausumos, leido manyti, kad hidroobjektas greičiausiai buvo nedidelės apimties, todėl įvardytojo galėjo būti identifikuotas supančios mikroaplinkos atžvilgiu ir zapisany przez informatora wyrażony w wyjaśnieniu motywacji hydronim15 Káulinis rastas b. Šil (Mikališkio GA): bagno otoczone, zróżnicowane pod względem rozmieszczenia (konfiguracji) w przestrzeni16. Temu wyjaśnieniu, jak się zdaje, podporządkowuje się również analizowany przypadek nadania nazwy. b) Nazwy metaforyczne. naczynie ⇨ helonim Nazwa naczynia o określonym kształcie i zagłębieniu stała się podstawą nazwania bagna Bliūdẽlis b. KzR (Runkių GA) (lit. *bliūdlis, por. blidas ‘misa; ilość, która się w nim mieściʼ [Apvalus kap blidas Gs]). Na obszarze językowym odnotowano również więcej semantycznie bliskich nazw miejscowości: Bliūdlis jez. Kpč, Bliūdliakalnis wzg. Sdk; Bliūdelnis ciek. Vln17 (por. warianty sąsiednich nazw tej miejscowości: Bedugnis i Mėžymlio Bliūdlis)18. Jeśli chodzi o semantykę, por. także zarejestrowane na badanym obszarze nazwy różniące się między sobą stopniem pewnego aspektu – płaskości (wklęsłości) – oraz wyobrażalną ilością mieszczącej się w nich wody: Blidas jez. KzR (GA Papilvio), Šáukštas jez. KzR (GA Runkių), Torieka jez. KzR. Najprawdopodobniej ze względu na kształt i pewną jego wklęsłość nazwano jeziorko Drusknė jez. Mrj, por. lit. drusknė ‘naczynie do przechowywania soli; ilość mieszcząca się w solniczceʼ [Atnešk nuo aukšto drùskinę druskos Mrj], por. także lit. drusknis, -ė 13 w pow. poniewieskim gmina Krekenava Ankieta nazw terenowych wsi Stukai. bela (bagno), otoczona 14 Dėl vv. darybos žr. Bilkis 2008: 167; dėl šio ir sudėjimo būdu padaryto helonimo Káulinis rastas lądem (GA Šil Mikališkio); wyjaśnienia motywacji zob. Sviderskienė 2017: zmieniony jego 94. 15 Antrojo dėmens ir objekto nuorodos nesutapimas rodo netikslią geoobjekto identifikaciją arba paprzyrodniczy status geograficzny. 16 Wyjaśnienia motywacji vv. zob. Sviderskienė 2017: 94. 17 Zob. te vv. LVŽ I 418. 18 W sprawie tych ww. zob. tamże, s. 414. DALIA SVIDERSKIENĖ 118 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI „używany do przechowywania soli”19. Na aktualny zakres znaczeniowy nazwy balovardis mogło składać się także kilka innych cech (jasna powierzchnia itp.). Również ze względu na kształt i możliwą (wyobrażalną) zawartość w postaci wody kiekio bala buvo įvardyta Ragùtis b. Ldvn, plg. liet. ragùtis ‘tokios išaugos palub wykonane z niej naczynie do przechowywania tytoniu, prochu, oleju itp. albo midui gerti; jame telpantis kiekisʼ [Šįryt prisidėjau pilną ragutį taukų [rateliui wina, smarowania], a tu wpadł pies i wszystko wylizał Vl]. A zatem zakładane uogólnione znaczenie zarówno jednej, jak i drugiej nazwy miejscowej to: okrągła, niewielka, płytka. część pieca ⇨ helonim Część pieca, tj. pewne zagłębienie w nim, stała się podstawą nazwania części krajobrazu, naturalnego zagłębienia: Pečiùkas b. Lbv, por. lit. pečiùkas ‘nisza z drzwiczkami w piecu do przechowywania potraw w cieple, piecyk, schowek’ [Włóż mięso do piečiùkas, tu stojąc, wystygnie Mrj; Włóż mięso do pečiùkas, tam kot nie dosięgnie Krsn]. Wydaje się, że również znane gabaryty (po)umieszczanych przedmiotów gospodarstwa domowego miały znaczenie w procesie nominacji; odnośnie do tej obserwacji por. lit. nišà ‘wgłębienie wykonane w ścianie w celu postawienia czegoś’, lit. pečiónė ‘wgłębienie, otwór [...] do odkładania drobnych przedmiotów [...]ʼ [Otwór w piecu do stawiania kubków będzie pečiõnė J. (LKŽe)]. człowiek ⇨ helonim Wyróżniający się kształtem z otoczenia topoobiekt nazwano emocjonalnie nacechowaną nazwą Panaitė b. Vv20, por. lit. panáitė, panatė ‘córka panaʼ. Taka forma zewnętrzna wydała się przedstawicielowi kultury chłopskiej zapewne najodpowiedniejsza do wyrażenia obłości obiektu przyrodniczego i pozytywnej oceny. Odnośnie do semantyki por. Apvaliùkė b., rst. KzR (Jūrės GA)21. Helonimy tej mikrogupy reprezentują figuratywny MM22. 1.1.2. Nazwy według koloru. Reprezentanci pośredniego nazywania. ypatybė ⇨ helonimas 19 W sprawie tego i innych litewskich vv. z drusk zob. LVŽ II 342–343. Tutaj wiąże się je z lit. druskà ‘pewien słony związek mineralny (chlorek sodu)ʼ. 20 W ankiecie napisano: utonęła panienka. Takie wyjaśnienie należy wiązać z remotywacją, kiedy morfologicznie i leksykalnie nieprzejrzyste słowo zostaje „przetłumaczone” w sposób zrozumiały. Szerzej o wspomnianym zjawisku zob. : Голєв 1972; Nübling, Fahlbusch, Heuser 2012: 38; Kabašinskaitė 2014. 21 Zob. hasła vv. LVŽ I 168. Por. także inną nominację: smėlynuose auganti gėlė, laukinis levukas, taip 22 Znaczenie i użycie terminu model pat vadinamas panate [Šiemet mūs linuose panačių yra Rdm]. motywacji (MM) zob. : Блинова 2007; 2012; Lubienė 2015. Artykuły / Articles 125 Priesaginių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija Według tego samego modelu strukturalnego (z nazw roślin o znaczeniu zbiorowym) w żywej mowie „tworzono” i używano również następujących nazw na określenie wilgotnych stref przyrodniczych: Buožýnas b. Vv, por. lit. búožė ‘trzcina, pałka wodna (Typha)ʼ; Kalavýnas (< Kalavijýnas) b. Klvr, por. lit. kalavjas ‘roślina bagienna, jeziorna, rzeczna o liściach podobnych do miecza, tatarak (Acorus calamus)ʼ. Ich znaczenie nietrudno odgadnąć: *‘bagno porośnięte pałkami (szuwarami), bagno pałkoweʼ, *‘mieczników (ajerų) priaugusi bala, kalavijų balaʼ. Według danych informatorów ankiety leśnictwa Ivoniškio, bagno porośnięte wierzbami nazwano Ataželýnas b. Brb, por. lit. *atãželas lub podobne, por. atželà, ãtželas ‘młoda gałązka, odrośl, pęd wyrastający z pnia lub korzenia drzewaʼ. W związku z takim przypuszczeniem por. jeszcze kaklas ‘drzewo lub krzew z rodziny wierzbowatych (Salix cinerea, S. aurita, S. nigricans albo S. pantandra)ʼ, a przykłady odnotowane w LKŽe na podstawie tekstów piśmiennictwa i literatury pięknej potwierdzają pojęcie miejsca: Wierzby rosną nad rzekami, nad jeziorami (rš.); A wierzby upodobały sobie cień w dolinie, pośród szemrzących źródeł (A. Baran.). Zatem przypuszczalne znaczenie nazwy bagna to bagno porośnięte odrostami wierzb57. Odnotowano również reprezentanta nazwy pośredniej. potrawa ⇨ helonim W rubryce Rodzaj, wygląd, jakość powierzchni ziemi, przy odnotowanej w ankiecie nazwie bagna Cibulỹnė b. Igl, napisano: trzęsawisko (lit. klampnė ‘podmokłe, grząskie miejsce, trzęsawiskoʼ). Litew. cibulnė oznacza ‘cibulienė’, natomiast lit. cibulinė ‘potrawa, w której jest dużo cebuliʼ (KzRŠŽ I 102). Najprawdopodobniej to bagno było miejscem występowania varliacibulių, por. lit. valiacibulis58 ‘taka trawa, podobna do cebuliʼ. A zatem miejscu podmokłemu nadano nie tylko nazwę formalnie zbieżną z nazwą potrawy, lecz także nazwano je na podstawie analogii do treści pozajęzykowej. Odnośnie do semantyki por. Varliacibulnė b. KzR. Według danych VK na Litwie zapisano również więcej vv. Cibulnė: bagno w Jankach GA, moczar w gminie Kražiai. Wieś Akmeniai, zagłębiona łąka w gminie Vilkija. Wieś Akuotai (wszystkie dane wskazujące na nazywane obiekty opierają się na danych z kwestionariuszy nazw ziemi z 1935 r.). 1.1.6. Nazwy według podmokłych stref przyrodniczych zamieszkanych przez zwierzęta określonego rodzaju. (1) Tiesioginio įvardijimo reprezentantai. atrybut ⇨ helonim a) Z powodu rozmnażających się w bagnie pijawek nazwano je Diẽlinė b. Krsn, por. lit. diel ‘żywiąca się krwią słodkowodna pijawka (Hirudo medicinalis); ślimakʼ. Według informatorów dawniej pijawek było tam dużo i obecnie również występują. Zatem znaczenie nazwy bagna – bagno pijawek. 57 Por. inną nazwę miejscową tego obszaru. Lapnbalė b. Mrj. O wyjaśnienie jego motywacji zob. także Sviderskienė 2016: 253. 58 Zasięg użycia tego wyrazu pospolitego według LKŽe – Višakio Rūda. DALIA SVIDERSKIENĖ 126 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI b) Ze względu na to, że jest to miejsce rozmnażania się określonego rodzaju ryb, stawy nazwano Karõsinė b. Ldvn; b. Karosinė b. Klvr, por. lit. karsinis, -ė ‘w którym rozmnażają się karasie’, por. także lit. karsinė ‘staw, w którym są karasie’. Takie wyjaśnienie potwierdzają również dane z ankiet: jest w nim dużo ryb, zwłaszcza karasi (Ldvn), karasie bardzo dobrze się rozmnażają; od tego gatunku ryb otrzymało również nazwę (Klvr). Dane encyklopedyczne potwierdzają miejsce rozmnażania (życia) tych ryb: Z punktu widzenia rybactwa płytkie jeziora są typu karasiowo-linowego lub karasiowego (T. Ivan.). W kwestii semantyki por. Karsbalė 2 b. Klvr59. Najprawdopodobniej z tej samej przyczyny bagno nazwano Lydekinė b. Klvr. Szczupaki, według danych encyklopedycznych60, lubią wodę stojącą lub wolno płynącą oraz głębokie, gęsto zarośnięte miejsca. Opis tej mikrog rupy można zakończyć zdaniem ilustrującym doświadczenie ludowe, odnotowanym na tym obszarze z żywego języka: W naszych dùrpinyčios jest dużo ryb (Plv). Z tego, co powiedziano, można zrozumieć, że wiele z tych podmokłych miejsc nazwano według ich przeznaczenia. c) miejsce ⇨ helonim Czyje zamieszkanie na terenach podmokłych ukazuje także ta mikrogupa helonimów. Jej reprezentantami są nazwy utworzone w języku żywym według ustalonego modelu, odpowiadające typowej sytuacji nominacyjnej; wyraz rosýnas b. Vv – karosų bala. Žalčiukýnas rst. Vv – roplių buvimo (gyvenamoji) vieta, plg. liet. žalčiùkas ‘žalčių jauniklisʼ. Atkreiptinas dėmesys ir į tai, motywujący oznacza tu miejsce: Kakad w badanym obszarze żółwiem może być nazywany nie tylko niejadowity gad podobny do węża, lecz także każde zwierzę należące do węży61. Analizowany przypadek, jak się wydaje, nie jest wyjątkiem, gdy jako podstawa nominacji bez konkretyzowania wybierana jest najbardziej typowa nazwa zwierzęcia należącego do węży, por.: Žalčiabalė b. Brb62. Miejsce występowania (zamieszkania) turkuciów nazwano Parplynė plk. KzR (Runkių GA), por. lit. parpls ‘turkuć’63, także por. lit. kurkls ‘owad z rodziny świerszczowatych, żyjący w wilgotnej ziemi, turkuć, parplys (Gryllotalpa gryllotalpa)ʼ [Turkucie lubią wilgotne, nieosuszone gleby sp.]. (2) Odnotowano dwóch reprezentantów nominacji pośredniej: analogię wsi Petkeliškės. Derywat z przyrostkiem -ynė pokazuje, że miejsce podmokłe ketos informanto duomenimis, bala Velnỹnė b. Vv, buvus labai klampi, niekas [iš jos] neišeidavęs. Šie gyvosios kalbos duomenys iš dalies atskleidžia įvardytojo przedstawicieli obszaru etnicznego 59 W sprawie wyjaśnienia motywacji vv. zob. Sviderskienė 2016: 248. 60 Dostęp w internecie: https://lt.wikipedia.org/wiki/Europin%C4%97_lydeka [dostęp: 2019-10-18]. zwierzęʼ. 61 Plg. liet. žalts ‘nenuodingas į gyvatę panašus roplys (Natrix); bet koks gyvatėms priklausantis 62 Dėl jo motyvacijos aiškinimo žr. Sviderskienė 2016: 248. 63 W sprawie budowy vv. zob. Bilkis 2008: 296. Artykuły / Articles 127 Priesaginių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija jest rozumiana jako „zamieszkane” przez zwodnicze, sprowadzające na manowce diabły miejsce. Takie przypuszczenie zainspirowała wiedza, że derywaty z przyrostkiem -ynė, utworzone od nazw osobowych, na badanym obszarze oznaczają miejsca zamieszkałe lub zamieszkane przez ludzi (por. Ambrazas 2000: 55). Nazwa Velnỹnė rst. Vv, jak się zdaje, również ujawnia związki w postrzeganiu jednostek między diabłami a miejscami podmokłymi i grząskimi, demonizowanie tych ostatnich64. W kwestii semantyki por. Vélniabalė b. KzR (GA Runkių); Mrj (GA Šunskų), Velniabalė 2 b. Krsn; b. KzR (GA Velniakalnio); Vélniaplynė plk. KzR65, Velni baláitė b. Brb66. Jak wynika z odsyłaczy lokalizacyjnych, nazwy miejsc zapisano w ankietach leśnictw, a zatem większość wspomnianych heloobiektów, które pobudzały wyobraźnię jednostki, znajdowała się poza granicami miejsc zamieszkałych. 1.2. Nazwy według lokalizacji hydroobiektów. ypatybė ⇨ helonimas Lokalizacja względem budowli (1), innej strefy przyrodniczej (2) i miejsca wyobrażonego (3): (1) Kałuża połyskująca obok baragu nazwana Baragnė b. KzR (GA Papilvis), por. lit. barãgas ‘przenośne, podnoszone i opuszczane zadaszenie na siano, słomę, torf, przymocowane do czterech żerdzi’, ‘zadaszenie maneżu’, ‘szopa’). (2) Obok lūgasu – Lūgaũnė b. Mrj (GA Šunskai)67, por. lit. lūgà, lgas, lgas ‘zalewane przez rzekę zagłębienie; bagnista odnoga rzeki’, por. także odzwierciedlające językowy obraz świata zdanie, zapisane z żywej mowy na innym obszarze: Każde zamulone jeziorko nazywamy lūgeliù (Ds). Ze względu na strukturę formalną i semantykę por. toponim Galaũnė krtm. Vl68, balovardį Lūgo bala b. KzR69. (3) Nieco inne znaczenie nazwy, mające stylistyczne zabarwienie języka potocznego i wartościujące, odnotowano w Velniakalnis GA. Najprawdopodobniej znajdujące się z dala od wsi, w głębi lasu, bagnisko nazwano Peklinė b. KzR, por. lit. vieta’ [Wyciągnij z wody ogórka – wtedy peklà (czarny) się robi Jrb; LKŽe 64 Rosyjska uczona Nadieżda I. Konowałowa, badająca psychologiczne zabarwienie znaczeniowe demonologemów, odzwierciedlone w świadomości peklnis, -ė ‘pekloje esantisʼ, dar plg. liet. peklà ‘pragaras; labai nuošali, tolima współczesnych użytkowników języka rosyjskiego, wyróżniła następujące tendencje nazewnicze: z jednej strony, poprzez stałe używanie demonologemów dąży się do zachowania stereotypowego (negatywnego) stosunku i nastawienia do odpowiednich „sił zła“. Z drugiej strony obserwuje się racjonalną lub emocjonalną pragmatyzację stereotypu (szerzej zob. Коновалова 2017: 411). 65 W sprawie wyjaśnienia motywacji tych vv. oraz reprezentantów motywacji demonologicznej w rosyjskiej toponimii zob. Sviderskienė 2016: 252. 66 W sprawie wyjaśnienia motywacji tego ostatniego vv. zob. Sviderskienė 2017: 86. 68 O 67 Anot informantų, [bala] apaugusi medžiais. pochodzeniu i budowie tego hydronimu zob. : LVŽ III 31–46; Bilkis 2009: 256; 2018: 212–234. 69 Dėl vv. motyvacijos aiškinimo žr. Sviderskienė 2017: 87. DALIA SVIDERSKIENĖ 128 W Acta Linguistica Lithuanica LXXXI odnotowano przykład z folkloru: Tamsu kai pẽkloj (bardzo ciemno)]. Por. semantykę. Pkliaraistis b. Šil70. Zatem przypuszczalne znaczenie hydronimu Peklinė to bagno znajdujące się na uboczu, w oddaleniu71. 1.3. Nazwy według położenia obiektów wodnych w przestrzeni. 1.3.1. Nazwy według części przestrzeni zajmowanej przez obiekty wodne. ypatybė ⇨ helonimas (1) Tiesioginio įvardijimo reprezentantai. Geoobiekty znajdujące się odpowiednio na krańcach terytoriów wsi Vengelnica i Būdninkai nazwano Galnis b. Gdl; rst. Gdl [I Galnis Jonas przyszedł (który mieszka na krańcu wsi) Alv; por. też lit. gãlas ‘[...] skrajna część przedmiotu (początek, koniec)ʼ]. W pierwszym przypadku nazewniczym niezgodność oznaczenia obiektu z nazwą miejsca (Galnis – rodz. męski, bala – rodz. żeński) każe nieco wątpić, czy bagnie nie nadano nazwy innego, znajdującego się w pobliżu obiektu72. Porastający pewien obszar terytorium wsi Šiauliškiai, najprawdopodobniej graniczący z terytorium innej wsi, moczar nazwano Kampinis rst. Prn, por. lit. kampnis, -ė, por. też lit. kapas ‘miejsce, w którym krzyżują się dwie linie, płaszczyzny, ściany lub przedmioty, narożnikʼ [Kertė z zewnątrz, a kapas od wewnątrz zawsze J. (LKŽe)]. Ta nazwa miejscowa ukazuje strategię „twórcy” nazw podczas procesu nazewniczego: obiekt jest identyfikowany względem otaczającego mikrośrodowiska i różnicowany według położenia w przestrzeni. (2) Reprezentant pośredniego nazwania. Zgodnie z ówczesnym wyobrażeniem miejscowych mieszkańców, znajdujące się w centrum miejsca zamieszkania (wsi) bagno nazwano Ašnė b. Mrj, por. lit. ašnis, -ė ‘przechodzący przez oś’, także por. lit. ašs ‘linia prosta przechodząca przez czyjeś centrum’. 1.3.2. Nazwanie według oddalenia obiektu hydrologicznego od powierzchni. ypatybė ⇨ helonimas Położenie lokalne względem powierzchni ziemi utrwala obiekt geograficzny oddalony od powierzchni poniżej zwykłego poziomu, nazwany Katilinė b. Prn, por. lit. katilnis, -ė; domniemane [Katilnis atavaras (katilo pavidalo gilesnė vieta upėje) OG174 (LKŽe)]. Taigi, wyobrażenie „twórcy” nazw obszaru etnicznego – bagno znajdujące się głęboko (według informatora wysycha). W kwestii semantyki por. Púodžiaplynė b. KzR, Púodžiaraistis b. KzR73. Ta ostatnia nazwa miejscowa, jak się zdaje, reprezentuje figuratywny MM. 1.3. Nazwania, które przejęły nazwy stref przyrodniczych, w których naturalnie rosną określonych rū70 šių augalai (1), gyvena tam tikros rūšies gyvūnai (2), pavadinimus. Wyjaśnienie motywacji nazwy bagna zob. Sviderskienė 2016: 252–253. O znaczeniu wody w folklorze litewskim zob. także Būgienė 1999. 71 Por. także lit. peklnis, -ė przen. znaczenie ‘bardzo dużyʼ [Pievos tos peklnės – kol nušienauji! Grg]. 72 O słowotwórstwie tej nazwy miejscowej zob. także Bilkis 2018: 212–234. 73 Dėl pastarųjų vv. motyvacijos aiškinimo dar žr. Sviderskienė 2016: 254. Artykuły / Articles 129 Priesaginių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija (1) Według Aleksandra Vanagasa hydronimy wywodzące się od nazw roślin o znaczeniu zbiorowym oznaczają miejsce, w którym jest dużo tych roślin. Jednakże miejsce to niekoniecznie jest samą wodą, ponieważ mowa nie o roślinach wodnych. Tak czy inaczej, topoobiekty tego rodzaju charakteryzuje się według roślin [...] (zob. także Vanagas 1981: 90). To, co powiedziano o nazwach rzek i jezior, zdaje się pasować również do helonimów. Poniżej przedstawiono poświadczone w żywym języku przypadki toponimicznego przeniesienia metonimicznego, odpowiadające schematowi: miejsce, w którym jest dużo roślin niewodnych określonego gatunku ⇨ helonim. A zatem inne podmokłe miejsca, znajdujące się w pobliżu miejsc porośniętych roślinami niewodnymi lub grzybami, nazwano ich nazwami: Avietýnas b. Krsn (Kalniškės GA), Baravykýnas rst. KzR (Jūrės GA), Beržýnas b. KzR (Papilvio GA), Dilgėlýnas b. Krsn (Kalniškės GA), Karklýnas b. Vv; Papartýnas rst. Vv, Rūškynýnas rst. KzR (Velniakalnio GA), Šaltekšnýnas rst. Ldvn, Uosýnas rst. Igl (Varnabūdės GA). Šiai mikrogrupei priskirtinas ir helonimas Varliacibulỹnė b. KzR (Runkių GA) – varliacibulių augimo vieta, plg. liet. valiacibulis74 ‘tokia žolė, panaši į svogūnąʼ. Regis, šiai mikrogrupei priskirtinas dar vienas helonimas. Agurkiškės GA duomenimis, bala su krūmais įvardyta Karklỹnė b. KzR (Agurkiškės GA), plg. liet. karklnė ‘vieta, priaugusi karklų; karklų krūmai’75. (2) Zgodnie ze schematem przeniesienia metonimicznego miejsce, w którym występuje wiele zwierząt wodnych określonego rodzaju ⇨ helonim utworzony od nazwy bagna: Barsukýnas (Runkių GA), plg. liet. barsukýnas ‘barsukų gyvenamoji vietaʼ. b. KzR 1.4. Nazwy według przeznaczenia obiektów hydrograficznych. a) atrybut ⇨ helonim Odpowiednie do potrzeb ludzkich bagno z pewnym rodzajem pomostu, przez które można było się przeprawić (przejść, przejechać), nazwane Dilnė b. KzR76, por. lit. dlė ‘gruba deska, utwardzonaʼ [Droga przez bagno wyłożona grubymi deskami J.]. Ze względu na strukturę formalną i semantykę por. nazwy wód: Dilnravis grv. Skdv (LVŽ II 74 Obszar użycia motywatora leksykalnego (VšR) i miejsce występowania obiektu 277)77, Grįstabalė 2 b. Ss [liet. grstas ‘rąstas tilto (kelio, klojimo...) grindiniui, hydrograficznego pokrywają się. 75 O derywacji nazw wodnych zob. Bilkis 2008: 285. 76 Zob. także Bilkis 2008: 174, 178; LVŽ II 276, gdzie vv. wiązane są z nazwiskiem. Chociaż vv. į Lietuvos vietovardžių žodyną (2014) dėl nežinomų priežasčių nepateko, žodynas fiksuoja tos analizowane są dane toponimii innych obszarów dotyczące samej warstwy formalnej (Dilnė b. Ssk; Dilnė ‖ Dilnė b. Krkn). 77 Tutaj ten ostatni vv., jak się zdaje, kwalifikowany jest inaczej: złożony vv. Pierwszy człon od lit. *dilnis, por. pvd. Dlis, Dils, Dlius (LPŽ I 497, 498); drugi człon od lit. rãvas ‘rów, mały strumieńʼ (LKŽ XI 333). Nawiasem mówiąc, A. Vanagas również powątpiewał w antroponimiczne pochodzenie pierwszego członu hydronimu Diliaũpė (zob. także Vanagas 1981: 86). DALIA SVIDERSKIENĖ 130 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI grindaʼ]78, Tiltabalė b. Krsn79. Por. także przypuszczalną sytuację nominacyjną oraz zdanie opisujące właściwości miejsc podmokłych i wilgotnych: Powoli wóz skręcił na grząską, rozmokłą drogę przez bagna (P. Cvir.). Jakość pokrycia torfowiska – torf – zainspirowała utworzenie nazwy Durpinė rst. Prn, por. lit. dùrpinis, -ė ‘z torfemʼ [Čia dùrpinė pieva, žemė Kt]. Takie wyjaśnienie potwierdza odnotowany w ankiecie opis tego miejsca podany przez informatora: [w tym miejscu] kopano torf. Przypuszczalne znaczenie helonimu Kanãplinis b. Prn – ‘konopny’, por. lit. kanãplė ‘konopiaʼ80. Dane informatora z ankiety wsi Giniūnai dotyczące [baloje?]81, gdzie moczono len i konopie, odzwierciedlają procesy przetwarzania roślin włóknistych prowadzone na badanym obszarze. Por. także inną, potwierdzającą tę obserwację, wzmiankę. Mirkyklùkė b. Krsn, odnotowane w żywej mowie na badanym obszarze [lit. mirkyklà ‘miejsce (staw), gdzie moczy się len i konopieʼ, Mirkykloje kanapės mirksta dvi savaites Lp]. Ze względu na przeznaczenie i wykorzystywanie do ludzkich potrzeb mogło zostać nazwanych nawet kilka podmokłych miejsc. Plaušinė plk. Vv (ankieta wsi Mozūriškiai); rst. Vv (ankieta wsi Meškynai)82 – bagno włókna. Dane przekazane przez informatorów ankiety wsi Mozūriškiai wskazują na prowadzone na tym obszarze etnicznym prace związane ze zbieraniem surowca – [na moczary] ludzie chodzili zdzierać włókno83. Zob. także lit. plaušnis, -ė ‘zrobiony z włókienʼ [Plaušniai raikščiai stiprūs kaip vielos Žvr]. Na podstawie tych ostatnich, utrwalających ludzkie doświadczenia, zapisów można przypuszczać, że włókna łyka mogły być tu wykorzystywane (wyrabiano z nich liny, tkano mocną tkaninę na worki itp.). b) właściwość ⇨ helonim Tiriamoji medžiaga parodė, kad greta statinių telkšojusios balos taip pat mogły być nazywane według przeznaczenia: Garbarinė b. KzR, por. lit. garbanė, garbárnė, garbarnià, garbárnia ‘garbarnia, warsztat garbowania skór i futerʼ84 – bagno, w którym znajdował się warsztat obróbki futer i skór; Aviniškė rst. Prn, por. lit. avnė ‘owczarniaʼ – bagno Avidės. Niezgodność formy tej nazwy miejscowej ze wskazaniem obiektu świadczy o tym, że najprawdopodobniej nazwano bagno, a nie moczar. Takie przypuszczenie potwierdza również 78 Wyjaśnienie motywacji tej ostatniej nazwy miejscowej zob. Sviderskienė 2016: 250. 79 W sprawie wyjaśnienia motywacji tych vv. zob. Sviderskienė 2016: 254. 80 W sprawie tego motywatora leksykalnego w onomastyce rosyjskiej zob. Πолякова 2010: 11. 81 Należy zwrócić uwagę na niezgodność rodzaju nazwy i odniesienia do obiektu. 82 Niezgodność rodzaju odniesienia do obiektu i nazwy najprawdopodobniej świadczy o niedokładnej identyfikacji obiektu lub zmianie strefy przyrodniczej. 83 Na tym obszarze funkcjonują (funkcjonowały) nazwiska Plaušnis, Plaušináitis (to ostatnie mieszkańcy Jrb nazywają Plaušnis) (LPŽ II 469). 84 O innych vv. zob. LVŽ III 77. Straipsniai / Articles 131 Priesaginių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija dane informatorów podane w ankiecie: owcę myła85. Obie kałuże rozlewające się obok budynków najwyraźniej były wykorzystywane także do innych celów związanych z przeznaczeniem budynków. c) Nazwa miejsca, w którym pierze się bieliznę, została w drodze przeniesienia metonimicznego nadana kałuży Skalbỹnė b. Ss, por. lit. skalbnė ‘miejsce do prania’ [Nueik į skalbỹnę, rasi ant lentos muilą ir galėsi išsipraust VšR]. W tym przypadku słowo motywujące oznacza miejsce (miejsce ⇨ helonim). 2. OBECNIE NIE CAŁKIEM JASNA MOTYWACJA HELONIMY SUFIKSALNE 2.1. W celu wyjaśnienia motywacji balonimu Jaučẽnė b. Prn86 zwrócono uwagę na inne funkcjonujące na obszarze językowym formacje o analogicznej strukturze formalnej: Čiuotnė ‖ Čiuotnis rst. Ab (Bilkis 2008: 173)87 [lit. čiúotė ‘świnia, čiukėʼ, pieszcz. čiúotis ‘wieprzekʼ]; Gaidnė b. Krkn (Bilkis 2008: 190; LVŽ III 11–15), agronimą Gegnė pv. Nt (LVŽ III 117)88 [lit. geg, ggė „wiosną kukający ptak leśny (Cuculus canorus)ʼ]. Dziś motywację tych ww. można jedynie interpretować. Bagno znajdujące się na terenie dworu Aszminte mogło zostać nazwane Jaučnė ze względu na swoje rozmiary, tj. wielkość. Opierając się na folklorze, wybierając užfiksuotu tautinio vertinimo pavyzdžiu Didelis kaip jautis, kvailas kaip avinas (Pšl), plg. spėjamai priešingos reikšmės vv. Gaidnė (greičiausiai šią įvardijimo formę ze względu na wątpliwą wartość obiektu, jego przydatność do zwykłych ludzkich potrzeb). Powyższą interpretację potwierdzają materiały Słownika litewskich nazw miejscowych (2018) oraz ich objaśnienie: niemało nazw miejsc niezamieszkanych może pochodzić od lit. gaids ‘ptak domowy, samiec kury (Gallus gallinaceus)’, a motywacja niektórych nazw miejsc tego pochodzenia najwyraźniej wiąże się z negatywnym stosunkiem do oznaczanych obiektów, wskazuje na ich małość, niewielkie rozmiary, nieurodzajność (na przykład przy nazwie miejscowej Gadprūdis zaznaczono, że rośnie tam marna trawa, przy nazwie miejscowej Gadmiškis zapisano, że w lesie nic nie rośnie) (LVŽ III 11–15)89. W takim przypadku 85 O budowie i pochodzeniu tego ostatniego vv. zob. także : Bilkis 2008: 65; LVŽ I 244–246, gdzie wskazuje się dwojaką możliwość pochodzenia: od lit. ãvinas, z drugiej strony od avd. Ãvinas. 88 Por. także nazwy 86 Ašmintos dvaro anketoje rašoma: prigėręs jautis. 87 Dėl vv. autentiškų lyčių pateikimo dar žr. LVŽ III 78: Čiuotnis ‖ Čiuotnius rst. Ab. o innej strukturze Ggiaraistis b. Skm; Ggių balà b. Lkm (LVŽ III 117). 89 Zdaniem etnolingwistki Jeleny L. Berezovič (Uniwersytet Federalny Uralu), w rosyjskiej toponimii obraz koguta manifestuje bliskość nazywanego obiektu, jego znajdowanie się w niedalekim sąsiedztwie – domy nazywającego (szerzej joje kaimo aplinkoje. Tipinė įvardytojo pozicija, orientuojantis supančioje erdvėje, atskaitos tašzob. Березович 2001: 37–38). DALIA SVIDERSKIENĖ 132 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI to określenie łączyłoby się z innymi, być może w ludowej systematyce według funkcji rios gaidžiams tepakanka vandens (paskirtį) sietinų įvardijimų: bala, skirta jaučiams gerti (didesnė), ir bala, iš ku- (mniejsza, lichsza). Najprawdopodobniej z powodu ciemnej (mętnej, nieprzezroczystej itp.) wody w bagnie nazwano je Sakalinė b. Prn. Na poparcie takiego przypuszczenia por. zdania odzwierciedlające narodowe standardy myślenia o tym ptaku: Sakalėlis juodas, juodas nedarytas NS366 (LKŽe); Vienas buvo juodas kaip sakalas, antras buvo margas kaip genelis JD791 (tamże). W kartotekach VK zapisano także obiekty toponimiczne, nazwane tak w innych miejscach Litwy, które również mogły zostać tak nazwane z powodu ciemnego wyglądu pokrywy ziemskiej: Sakalnė pieva przy Mereczu, rej. orański, okolice Jakėnų. wsi Maskaukos (1985 r.), Sakalnė dawne pastwisko w gminie Gargždai, wsi Maciuičiai (karta PKk). Wskazania dotyczące obiektów (lokalne położenie przy rzece itp.) nieco potwierdzają wcześniejsze przypuszczenie. Z drugiej strony powstanie nazwy Sakalinė b. Prn mogły również zdeterminować rozmiary ‘toks plėšrus paukštis (Falco)ʼ; Sakalas mažesnis už vanagą J.90]. Nors Apušoto k. nazywanego obiektu, tj. jego małość [lit. sãkalas w ankiecie dotyczącej bagna nie podano żadnych dodatkowych, informatywnych danych, pomagających lepiej zrozumieć warunek nadania nazwy, dane VK nieco potwierdzają to ostatnie przypuszczenie: gmina Gargždai W ankiecie wsi Maciučiūnai z 1936 r. (innego obszaru) poświadczono, że Sakalinė to wzgórze o powierzchni 0,2 ha91. 2.2. Nazwa obiektu hydrograficznego Cigánska b. Mrj wiąże się z pol. cygański ‘czigáński’ (SJP I 358)92. Z jakimi cechami denotatu (bagna) nazywający wiązał „cygańskość” na badanym obszarze, można jedynie interpretować – być może z rozmiarami, tj. niewielkim obszarem bagna zalegającego na terenie miejscowości. Z powodu tej samej cechy (z powodu niewielkich rozmiarów obiektu hydrograficznego) najprawdopodobniej nazwano także inne naturalne zagłębienie terenu (nazwa bagna zapisana w GA Agurkiškė) Mozūrinė b. KzR93, por. innego reprezentanta nazewnictwa badanego obszaru według rozmiarów Mozrgirė ze wskazaniem obiektu niedidelis miškelis Ldvn (VK). W tym źródle znajduje się także więcej zapisów świadczących o tym, że podstawę nazwania ãtrama pasirų etninės grupės žmogusʼ) stanowi małość nazywanego obiektu, a zarazem 90 Do Czerwonej Księgi renkamas mozūrų etninės grupės asmens pavadinimas (liet. mozras, -ė ‘mozūnaszego kraju w 1976 r. wpisano migrujący gatunek sokoła wędrownego, którego przedstawiciele w środowisku naturalnym najczęściej wybierają rozległe torfowiska wysokie, bory sosnowe i mieszane lasy iglaste. W XX w. gniazda tego ptaka znaleziono także w rejonie preńskim, w rezerwacie Žuvintas (szerzej zob. dostęp online: https://www.delfi.lt/grynas/gamta/nykstanti-pauksciu-rusis-vis-dazniau-sutinkama-miestuose.d?id=- 66563736 [dostęp: 2019-11-18]). Zatem ptaki te mogły być przedstawicielom badanego obszaru znane i bliskie. ]} } kontaktannonser? 91 W rubryce Rodzaj, wygląd, jakość powierzchni ziemi wpisuje się: piaszczyste miejsce, dużo kamieni i rosnące sosny. 92 Wyjaśnienie budowy i pochodzenia tej nazwy miejscowej zob. w LVŽ II 18. 93 Dėl helonimo Mozūrinė, užfiksuoto kitame Lietuvos plote, darybos žr. Bilkis 2008: 166. Artykuły / Articles 133 Priesaginių Marijampolės apskrities helonimų motyvacija ir išreiškia įvardytojo vertinimus šios etninės grupės žmonių atžvilgiu: Mozūras (nk.) Rów długości 200 m w powiecie kowieńskim, gminie Raudondvaris, i GA 1936 r.; Mozras wyżyna o powierzchni 0,3 ha w powiecie mariampolskim, gminie Sasnava, i GA 1936 r. (tamże). Žydnė b. Mrj – bagno, najprawdopodobniej tak nazwane z powodu nieprzezroczystej wody (być może wcześniej było głębokie), tj. ciemne bagno. Takie wyjaśnienie mogłaby poprzeć apelatywna nazwa osoby lit. ždas, -ė ‘człowiek narodowości żydowskiejʼ (DKŽ 170). Ten ostatni (człowiek) przez „tamsus“: Aš panašus toks į ždą, juodas buvau (Ss). Kita vertus, tiriamajame plote ždas gali reikšti statinio pavadinimą ‘lauke sustatyta perpučiama durpių członków wspólnoty językowej tego obszaru określany jako ar malkų krūvaʼ [Kap džiūsta durpės, krauni in žydùs po penkias kulbukes Brb; Kai suveždavom durpes, į žydus sukraudavom Vlkv]. A zatem bagno, znajdujące się obok budowli, mogło zostać nazwane Žydnė. W takim przypadku, ze względu na strukturę i semantykę vv., por. Baragnė b. KzR, przyjmując, że znaczenie tej ostatniej nazwy to bagno znajdujące się obok budowli. 2.3. W celu zrozumienia i wyjaśnienia, jaka cecha miejscowości stała się podstawą nazwy Laumikis rst. Prn94, zwrócono uwagę na przypadki użycia w żywej mowie reprezentanta leksyki apelatywnej, który stał się podstawą nazwy: lit. laũmė prk. ‘brzydki, zaniedbany (podczas kerno(j)ania)ʼ (lit. kenoti, -oja, -ojo ‘bałaganić, brudzićʼ); Laumšluotėmis (Viscum album) nazywane są nieudane, zrośnięte w miotłę, skupione gałęzie drzew95. Także bot. sporysz (Claviceps purpurea) nazywany jest laume ze względu na ciemny kolor rośliny [Laumės [rugiuose] yra juodos spalvos Jsv]. Uwzględniając ogólny językowy obraz świata, wyłaniający się z przedstawionych przykładów użycia, można przypuszczać, że raistas najprawdopodobniej został nazwany ze względu na jego ciemną, być może nierówną (z powodu skupionych w kępy roślin96), tj. splątaną, powierzchnię. Na poparcie tej interpretacji por. Juodkis jez. Ob (VK), analogon nazwania osoby pvd. Juodkis (LPŽ I 858), reprezentantów nominacji liet. báltikis, batikis ‘baltas kiškisʼ [Báltikis iš miško į laukus nebėga Lkč], liet. apelatywnej kéršikas ‘łaciaty wieprzekʼ. W kwestii przypuszczalnie zaktualizowanego objawu splątania powierzchni por. jeszcze Čiulkins rst. Gdl (lit. tikos plg. kitus Lietuvos vandenvardžius Laumlis ež. Aln, Laũmis ež. Plt97. Taigi, čiulkins ‘kłąb, bryłaʼ). W procesie semantycznego nazewnictwa torfowisku nadano nazwę Laumikis, aby nie tylko wyodrębnić strefę geograficzną z otoczenia i innych stref krajobrazowych, lecz także ją ocenić. 94 W sprawie nazwy bagna zob. także Bilkis 2008: 39. 95 lit. laušluotė ‘gałęzie drzew zaatakowane przez pasożytniczego grzyba, zrośnięte w miotłę; „laumės šluotaʼ 96 Por. także odnotowane w [Ir taip šiandien dar medžiūse nevykusias šakas laumšluotėms vadina S. Dauk.]. piśmiennictwie zdanie: Na łące obficie rosną turzyce: wiechowata, kępkowa, szczeciniasta i in. (LKŽe). 97 W sprawie tych ostatnich vv. zob. Vanagas 1981: 111, które przedstawiono w podrozdziale Hydronimy o znaczeniu demonologicznym (tamże, 110–112). DALIA SVIDERSKIENĖ 134 Acta Linguistica Lithuanica LXXXI IŠVADOS 1. Badanie derywatów sufiksalnych poszerzyło rozumienie zjawiska motywacji, pozwoliło pojmować to zjawisko jako źródło ważnych informacji etnokulturowych. W toku tego badania szczegółowo analizowana światopogląd przedstawicieli dziedziny etnicznej, swoistość ich myślenia ujawniły nie tylko metafory oparte na porównaniach i dostrzeżonych analogiach, lecz także metonimie. Za szczególnie wartościowe należy uznać metaforę miejsce jest człowiekiem – bagno Panaitė Vv oraz metonimię miejsce jest kolorem (odcieniem) sierści zwierzęcia – plynė Bėrókas Vv. W pierwszym przypadku miejsce zostaje zrównane z człowiekiem, przy naruszeniu semantycznej opozycji binarnej żywe vs. nieżywe, w drugim – zostaje nazwane na podstawie relacji części i całości, ujawniając szerszy zakres użycia określenia odcienia sierści zwierzęcia. Oba określenia opierają się na chłopskim doświadczeniu kulturowym. Bardziej uniwersalne metafory, oparte na standardach ludzkiego myślenia, spotykane są także w toponimii innych narodów: miejsce jest naczyniem – Bliūdlis b. KzR, Drusknė b. Mrj, Ragùtis b. Ldvn. Ujawniają one również pewien wyobrażony gradualny aspekt misowatości miejsca (wyobrażalną ilość mieszczącej się w nim wody). Badanie ujawniło, że treść znaczeniowa wyrażana nazwą miejsca Bliūdlis konkuruje z treścią nazw innych zapisanych, lokalnie pokrywających się mokradeł: Blidas b. KzR (lit. blidas ‘miska; ilość, która się w niej mieściʼ), Šáukštas b. KzR (lit. šáukštas ‘narzędzie do wkładania do ust płynnego, gęstego lub sypkiego pokarmu; ilość nabierana tym narzędziemʼ), Torieka b. KzR (lit. Nominatyviniu požiūriu savitas metoniminio įvardijimo atvejis Baltaknė b. torieka ‘talerz; ilość mieszcząca się w tym naczyniuʼ), których treść ujawnia stopień określonego aspektu nazywanego obiektu – płaskości, misowatości. Lbv, gdy podstawą nominacji jest posiadacz określonej cechy, organ wzroku (lit. baltãkė ‘biała, wywrócona gałka ocznaʼ), znajdujący się w obrębie górnej części ciała żywej istoty (głowy), której cecha (ślepota) jest wyobrażeniowo właściwa również nazywanemu heloobiektowi (moczar zarosły). Wartościowym pod względem lingwokulturowym reprezentantem nominacji semantycznej jest Cibulnė b. Igl, odpowiadające schematowi myślenia: klampi vieta, kurioje, matyt, daug į svogūnus panašių augalų (varliacibulių ?), atpotrawa, w której jest dużo cebuli – rozprzestrzeniający się, tak jak skojarzenia powstające w świadomości jednostki produkują nowe znaczenia. 2. Prowadząc badanie, dysponowano możliwie najbardziej wyczerpującą notatą, skiriama daug dėmesio lokaliajai helonimo padėčiai erdvėje (buvimui informacją o [miejscu] na terenie zamieszkałym lub poza jego granicami), co pozwoliło osiągnąć dodatkowe rezultaty: zauważyć, że większość przypadków nominacji metonimicznej najprawdopodobniej wynikała z okoliczności położenia samych nazywanych obiektów – poza granicami osady. Nieznając indywidualnych cech określonego miejsca, gdy miejsce to ma mniejsze znaczenie społeczne, nazywa się je ekonomiczniej – nazwą innego miejsca znajdującego się w pobliżu, w nieokreślonej odległości, „nie tworząc” nowej. Ponadto, metonimicznego