Eugenijus Jovaiša. „Kapai ir žmonės. Aisčiai, romėnai, gotai ir kitos istorijos“

Recenzijos / Reviews 373 DARIUS IVOŠKA Lietuvių kalbos institutas Identyfikator ORCID: orcid.org/0000-0003-3898-0000 Kierunki badań naukowych: historyczne nazewnictwo Prusów i Litwinów, historyczne dziedzictwo rękopiśmienne, badania dokumentów kancelarii Zakonu Niemieckiego. DOI: doi.org/10.35321/all83-18 Eugenijus Jovaiša GROBY I LUDZIE. AISTOWIE, RZYMIANIE, GOTOWIE I INNE DZIEJE Wilno: UAB ,,Unseen Pictures“, 2020, 286 s. ISBN 978-609-475-477-7 I zrozumiałe jest samo przez się, i paradoksalne, że nawet narody istniejące od tysiącleci wciąż poszukują swoich korzeni, mierzą głębię swojej przeszłości. Gdzie zatem kryje się zrozumiałość, a gdzie – paradoksalność? Historia narodu tkwi nie tylko w znanych faktach jego przeszłości, innymi słowy, w historycznie poświadczonych wydarzeniach czy fragmentarycznych wzmiankach o plemionach, lecz znacznie głębiej. Pierwsze świadectwa jednej czy drugiej narodowości (lub grupy narodów), znane nauce, dostarczają nam po prostu wiedzy o jej istnieniu w określonym okresie, ale nie o jej powstaniu. Każde najwcześniejsze datowanie od razu rodzi pytanie – a co było wcześniej? Przecież żaden naród jako związek społeczny, posiadający własną odrębność etniczną, nie mógł powstać nagle i znikąd. Dlatego każde większe lub mniejsze odkrycie w źródłach historycznych, wykopaliskach archeologicznych czy zasobach innych powiązanych nauk należy uznać za nowy ślad, prowokujący do poszukiwania tego, czego jeszcze nie wiemy – początku i pochodzenia. Poszukuje się ich również w pierwszym tomie wydanej przez Eugenijusa Jovaišę trylogii Aisčiai. Pochodzenie w książce. To, co uznać za odkrycie oraz nowe i ważne zjawisko w historii i naukach pokrewnych, w badaniach antropologicznych, archeologicznych, historii języka i kultury, może niekiedy stać się przedmiotem dyskusji, a właśnie dyskusja i polemika nadają odkryciu paradoksalny charakter. Wydawałoby się, że nowych zabytków historycznych, wyjątkowych znalezisk czy nieznanych historycznych źródeł pisanych nie ma już tak wiele. A jednak śmiało DARIUS IVOŠKA 374 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII mówi się o odkryciach, nowych danych oraz dochodzi do nowych i nierzadko niezwykle śmiałych wniosków. Nie należy zapominać, że żyjemy w czasach wielkich możliwości, gdy nawet dane analizowane przez całe stulecia można dziś opracowywać w inny sposób, odpowiednio wykorzystując najnowocześniejsze technologie, które w niejednym przypadku pomagają znaleźć dokładniejsze i lepiej uzasadnione wyjaśnienie. Otwierają się nowe możliwości wyjaśniania całokształtu zjawisk. Szczególnie ważna jest ugruntowana w XX–XXI w. tendencja do zestawiania danych nauk pokrewnych i Būtent tai akivaizdu recenzijoje aptariamoje Eugenijaus Jovaišos knygoje Kapai ir žmonės. Pats autorius nelinkęs savo knygos vertinti kaip mokslo srities darbo formułowania na ich podstawie możliwie najbardziej wiarygodnych wniosków. (s. 14) – autor recenzji nie chciałby zgodzić się z takim stwierdzeniem. Zdumiewająco subtelne, bogato i profesjonalnie ilustrowane wydanie książki oraz sposób przedstawienia materiału być może bardziej właściwe są publikacjom popularnonaukowym, jednak materiał wieloletnich, wyczerpujących i systematycznych badań autora, odkrycia o ogromnym znaczeniu oraz wnioski i interpretacje oparte na rzetelnej erudycji naukowej w żaden sposób nie pozwalają uznać omawianej publikacji za niewystarczająco naukową. Po przeczytaniu tytułu książki czytelnik nie może sobie wyobrazić, że przedstawiono w niej nie raport z badań przeprowadzonych przez archeologa, lecz harmonijny przegląd bytu Aistów i mieszkańców „Starej Europy” – ich władzy, wojen, handlu i kultury. Autorowi udaje się zrealizować ideę tej książki – „powiązać życie najdawniejszych ludzi naszego kraju z minionymi dziejami Europy i ich bohaterami” (s. 14). Tak przedstawione wyczerpujące i złożone informacje, wyróżniające się nie tylko różnorodnością i obfitością danych, lecz także skomplikowanymi powiązaniami z przestrzenią i czasem historycznym, bardzo wygodnie czyta i przyswaja przedstawiciel innych nauk lub czytelnik amator nauk historycznych i archeologicznych, a być może nawet przypadkowy czytelnik, niemający wiedzy o początkach naszego narodu i niesłyszący o Aistach. Autor recenzji, jako użytkownik danych archeologicznych, a nie profesjonalista, ocenia książkę z własnej – onomastycznej – perspektywy. Uznanie, że językoznawstwo jako odrębna i samodzielna dziedzina nauki nie wiąże się z archeologią, byłoby nieodpowiedzialne. W XX w. onomastyka zaczęła zwracać uwagę na inne nauki, które mogły ułatwić diachroniczne badania nazewnictwa, a nierzadko nawet umożliwiać wyciąganie wiarygodnych wniosków, niemożliwych do sformułowania wyłącznie na podstawie językoznawstwa. Badacze europejskiego nazewnictwa uświadomili sobie, że dużej części słów europejskiego nazewnictwa, zwłaszcza dawnych świadectw historii osiadłej ludzkości – nazw wodnych, a także nazw miejscowości i nazw osobowych – nie można wyjaśnić, a ściślej mówiąc, nie sposób ustalić ich pochodzenia, opierając się wyłącznie na danych językoznawstwa historycznego we współczesnym kontekście geopolitycznym. Znawcom językoznawstwa historycznego i indoeuropeistyki Hansowi Krahemu (Hans Krahe)1, a później jego uczniowi Wolfgangowi P. Schmidowi (Wolfgang P. 1 Zob. Hans Krahe 1964. Eugenijus Jovaiša. Kapai ir žmonės. Aisčiai, romėnai, gotai ir kitos istorijos Recenzijos / Reviews 375 Schmid)2, po zauważeniu, że nazwy wodne mające te same lub podobne rdzenie i niepokonane w sensie ustalenia pochodzenia są rozpowszechnione w całej Europie: od Półwyspu Iberyjskiego po Apeniński, od Wielkiej Brytanii po Skandynawię oraz przez kraje bałtyckie na całym kontynencie aż po Bałkany, zrodziła się hipotetyczna koncepcja „Starej Europy”. Po niej szeroko przedstawiono i dość wiarygodnie ponownie uzasadniono istnienie jednego prajęzyka, wspólnego nie tylko wszystkim mieszkańcom prehistorycznej Europy, Wydaje się, że tak jak w starożytnej greckiej kosmogonii z Chaosu rodzi się harmonijny i uporządkowany wszechświat, tak rozsiane po całej Europie nazwy wodne o niejasnym pochodzeniu bendrai, prokalbei. Ima daug kas aiškėti. Vadinasi, visos priešistorinės „Senoprowadzą nieuchronnie do myśli, że wówczas wszystkie one należały do jednego ludu, plemienia czy jakiejś innej wspólnoty ludzkiej zamieszkującej Europę”, które miały wspólny lub przynajmniej bardzo podobny język jako narzędzie komunikacji, wymiany, handlu i podtrzymywania innych relacji społecznych. Ten sam leitmotyw unosi w myślach również podczas lektury książki E. Jovaišy Kapai ir žmonės. Załóżmy, że migracja Aistów obejmowała – Apeniny, Pomorze, Sambię, zachodnią Mazurię, Nadniemień oraz ujście Niemna i Wilii (s. 38). Nie należy również zapominać o fenomenie wielkiego „handlu międzykontynentalnego” (s. 234) – Szlaku Bursztynowym – z takimi ośrodkami handlowymi jak Sambia czy „nasze Pomorze”, nazwane przez autora „Mekką handlu Aistów” (s. 210), dorównujące swoją skalą Jedwabnemu Szlakowi (s. 224). Te trudne do pojęcia, lecz jak się okazuje możliwe i realne w głębokiej starożytności fakty dotyczące wędrówek ludzkości, geografii handlu i wzajemnych stosunków świadczą o dynamicznym rozwoju dziejów ludzkości, a zarazem rozwiązują wiele zagadek. Skarby grobowe na zamieszkanym przez Aistów obszarze, zdawałoby się, w żaden sposób niezwiązane ani z ich życiem codziennym, ani ze sztuką wojenną, ani z tradycją zdobienia się (s. 55–56), pokazują, że Aistowie utrzymywali bliskie kontakty w celach handlowych i kulturalnych nie tylko ze światem rzymskim, lecz także z odległymi sąsiadami z północy. Badaczowi nazewnictwa nie tylko ciekawie jest czytać rozważania E. Jovaišy o miastach wyznaczających Szlak Bursztynowy (s. 226) Ascaucalis, Calisa, Parienna, Breclav i in. oraz o pochodzeniu ich nazw, lecz zarazem przedstawia mu się niejako zadanie – zbadać pochodzenie nazw wspomnianych miast i spróbować wyjaśnić, „przez czyje ziemie nasi podróżnicy torowali sobie drogę w kierunku Karnuntum” (s. 226). Przedstawione przez słynnego niemieckiego badacza nazewnictwa Jurgena Udolpha (Jürgen Udolph) i Grasildę Blažienė oceny toponimu Ascaucalis stanowią niemały początek badań. Słowiańskie pochodzenie tego toponimu zostało słusznie odrzucone, G. Blažienė skłania się do ostrożnego poszukiwania paralel z analogami bałtyckimi, jednak nie ośmiela się przypisać Ascaucalis Bałtom. Zatem może ta nazwa miejscowa należy do nazewnictwa „Starej Europy”? Bardzo podobny przypadek znajdujemy w habilitacyjnym dziele J. Udolpha3, w którym dyskutuje się (s. 342) kwestię pochodzenia występujących na obszarze dzisiejszej Pol2 Wolfgang P. Schmid 1968. 3 Udolph Jürgen 1990: Die Stellung der Gewässernamen Polens innerhalb der alteuropäischen Hydronymie (Miejsce polskich nazw wodnych w hydronimii Starej Europy). DARIUS IVOŠKA 376 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII ski nazw wodnych Oder, Drawa, Drwęca, Drama, Radęca, Mroga. Autor, podsumowując badania polskich nazw wodnych, ocenia omawiane nazwy wodne nieco inaczej niż dotychczas polscy onomaści Tadeusz Lehr-Spławiński, Hubert Górnowicz i Ewa Rzetelska-Feleszko. T. Lėr-SplaE. Žetelska-Feleško, nawet uzasadniając, że „nazwy wodne mające przyrostki -is (s) należy przypisać substratowi weneckiemu” (Udolph 1990: 342). H. vinskis juos priskyrė ikislaviško laikotarpio hidronimams, tačiau, pasak jo, jie buvę venetų (al. venedų) palikimas. Jo nuomonei pritarė ir H. Gurnovičiuss bei Gurnowicz uważał ponadto, że musiały one zostać przejęte z okresu „słowiańsko-celtycko-iliryjskiego”. J. Udolf doszukiwał się konkretnych kryteriów, na podstawie których wymienione nazwy przypisano Wenetom. Autor dla jasności skłonny jest zastąpić etykietę „słowiańsko-celtycko-iliryjską” szerszym, lecz jaśniejszym i, jego zdaniem, mniej „problematycznym” terminem „Starej Europy”. Autor w ogóle unika wiązania konkretnych nazw z Wenetami i ich dziedzictwem, powołując się na brak danych o Wenetach we wschodniej części Europy Środkowej. Ponadto twierdzi, że, dajmy na to, przyrostek -s jest charakterystyczny dla nazw wodnych rozpowszechnionych znacznie dalej, niż sięgały znane terytoria zamieszkiwane przez Wenetów. Ale wróćmy do książki Groby i ludzie. Co nowego odsłania przed nami jedyne materialne dziedzictwo osad Aistów, które nieprzypadkowo mogły zostać założone nad brzegami Jury, Ančii, Šušvė i Niemna jeszcze przed Chrystusem – groby? Strategicznie ważne i dogodne jak na owe czasy położenie osad (s. 135), komunikacja rzeczna, a wcześniej – nieskomplikowane drogi lądowe, dopływy Niemna stwarzały warunki nie tylko do wygodnego podróżowania, handlu i zaopatrywania się w potrzebne zasoby podczas przemieszczania się między poszczególnymi osadami Aistów wodami tych dopływów, lecz przede wszystkim – do dotarcia Niemnem aż do Morza Bałtyckiego (zob. mapy s. 12–13, 212–213), czyli włączenia się w sieć „powiązań handlowych” . O atradimai kasinėjant Dauglaukio kapinynus, kuriuose surasta Alpių spalvotųjų metalų dirbinių ir Romos imperijoje pagamintų karolių iš stiklo ir emalio, jau tym, że działał skutecznie, świadczy — nie wspominając o monetach z wizerunkami rzymskich władców — autor książki, a także fakt, że mieszkańcy tej miejscowości do 260 roku przeżywali „czasy rozkwitu Szlaku Bursztynowego”. Nie można zapomnieć o Szałkunach, które przeciwnie — ubóstwem znalezisk świadczą o „zmierzchu Szlaku Bursztynowego” (s. 135), lecz pozostawiły nam wiedzę o kształtowaniu się nowego układu społecznego w życiu Aistów. Wydobyta broń, wyjątkowy strój wojownika i konia oraz ozdoby, a także „przedmioty codziennego użytku i toalety arystokracji wojskowej” mówią o pozycji wojownika jako ważnego członka społeczeństwa (s. 141). Wspomnieć należy również o późniejszych skarbach z Ruponioniów, prawdopodobnie wojskowych — według autora książki, był to cały „magazyn broni” (s. 125). O stanach społecznych i „zarządzaniu” wspólnotą Aistów świadczą również znaleziska z Dauglaukis z okresu 15–220 lat, wskazujące na zbliżający się czas przemian. Nie tyle ważne jest wyliczenie wszystkich znalezisk, ile zrozumienie ich istoty — okresu wydarzeń historycznych, ówczesnego kontekstu europejskiego i miejsca Aistów w nim, skali kontaktów handlowych Eugenijus Jovaiša. Kapai ir žmonės. Aisčiai, romėnai, gotai ir kitos istorijos Recenzijos / Reviews 377 oraz odrębności kulturowej. Szlak Bursztynowy to nie tylko prawdziwy „handel międzykontynentalny” (s. 234), który pozostawił klejnot „Oceanu Sarmackiego” – bursztyn – w Mykenach, krajach śródziemnomorskich i na Kaukazie, lecz także handel obustronny, zaspokajający zapotrzebowanie europejskiej arystokracji na cenną ozdobę i zaopatrujący Aistów w zasoby, których nie było w ich kraju. Dla pierwszych wieków ludzkości po Chrystusie były to wymiany handlowe o niewyobrażalnej skali. Zbadane groby, rzecz jasna, świadczyły nie tylko o Aistach jako sprzedawcach cennego towaru, lecz także jako równorzędnych uczestnikach europejskiego rynku handlowego. Warto przypomnieć spotkanie posłów Aistów z królem Gotów Teodorykiem. Aistowie mieli wiedzieć o jego zamiarze, najprawdopodobniej przygotowania się do wielkiej wojny z plemionami germańskimi, i chcieli się przyłączyć, a Teodoryk chętnie przyjął ich zamiar oraz dary z bursztynu (s. 61–62). Czy oznacza to, że Aistowie w VI w. komunikowali się (ustnie i pisemnie) z innymi współczesnymi im ludami Europy i wyrazili chęć udziału w ówczesnych decyzjach politycznych? Teodoryk wiedział o Szlaku Bursztynowym, a świadczą o tym źródła historyczne, zatem nie należy zbytnio wątpić. Pozostawmy dawne, słabo potwierdzone źródłami pisanymi bogate czasy i przenieśmy się, powiedzmy, do średniowiecznego nazewnictwa. Spróbujmy przeanalizować historyczny, kulturowy i społeczny rozwój pogańskich ludów Europy, począwszy od XII wieku, kiedy z Jerozolimy przybył Zakon Braci Domu Niemieckiego Najświętszej Maryi Panny Jerozolimskiej, zreorganizowany i później nazwany zakonem krzyżackim. Jego zamierzenia i działalność tak skomplikowały i tak już etnicznie zróżnicowany obszar Europy Północnej i Wschodniej, że zachowany na nim i utrwalony w licznych dokumentach historycznych zasób nazw własnych nie ustępuje pozostawionym przez bałtyjskie więzi handlowe, wojskowe i kulturowe zabytkom grobowym ani pod względem jakościowym, ani ilościowym, nie wspominając o problematyce ich badań. Badacz zasobu nazw własnych, analizujący znalezione na zamieszkanym przez konkretny naród obszarze nazwy własne, których nie da się wyjaśnić danymi jego języka, musi poszerzyć pole badań i szukać przyczyn używania nazw obcego pochodzenia, czasu i okoliczności ich pojawienia się. Przypomina to bardzo sposób pracy archeologa, który wśród bałtyjskich zabytków grobowych z I–III w. znalazł szklane lub emaliowane paciorki albo przywiezione z alpejskich kopalń metale kolorowe – analizować szerszy kontekst geopolityczny i kulturowy, poszukując możliwych powiązań. Związki między archeologią a językoznawstwem, a zwłaszcza onomastyką historyczną, są znacznie ściślejsze, niż mogłoby się wydawać. Gdy badacz zasobu nazw własnych natrafi na pojedynczą nazwę historyczną obcego pochodzenia – nazwę miejscową lub osobową – na nietypowym obszarze, nie wystarczy ustalić jej niewyjaśnionego pochodzenia – trzeba ustalić, w jaki sposób się tam znalazła. Załóżmy, że nie jest tajemnicą, iż w XIV w. w Prusach, choć niezbyt licznie, mieszkali Litwini. Po znalezieniu w dokumentach przywilejów zawartych w foliańcie nr 105 zakonu krzyżackiego kilkunastu imion i nazwisk Litwinów, którym w latach 1353–1375 przydzielono działki ziemi w wioskach Welawy (niem. Wehlau), nasuwa się pytanie – czym ci litewscy osadnicy zajmowali się wówczas w Prusach? Pasitelkus więcej przywilejów i innych dokumentów historycznych, okazuje się, że mowa o uchodźcach z Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wśród kilkuset przywilejów znajdujących się we wspomnianym foliańcie są trzy wystawione dla Rusinów. Jakie DARIUS IVOŠKA 378 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII keliai juos atvedė į Ungurą (vok. Angerburg) Varmės ir Mozūrų paribyje, dokuw dokumentach nie wspomniano4. Skład etniczny Prus w XIV wieku, zwłaszcza w jej zachodniej części, gdzie mieszkali głównie Polacy i niemało niemieckich kolonistów, lecz gdzie znajdowały się również całe osady pruskie aż po jej zachodnie pogranicze, nastręcza badaczom nazewnictwa wielu pytań. Przede wszystkim nie ma zgodności w poglądach niektórych uczonych co do granic zasięgu Bałtów, Germanów i Słowian. Nie raz próbowano wytyczyć granicę terytoriów zamieszkanych przez Bałtów wzdłuż koryta Wisły, lecz wciąż pojawiały się nowe dane świadczące o znacznie dalszym rozpowszechnieniu osadnictwa bałtyckiego5. A zatem, po znalezieniu pojedynczych nazw miejscowych lub osobowych na zachód od Wisły, obiektywne uzasadnienie ich historycznego, a może nawet prehistorycznego istnienia było trudne z powodu krytyki i sprzeciwu zwolenników utrwalonego poglądu6. Właśnie w takich przypadkach badacz nazewnictwa potrzebuje danych z zakresu historii i archeologii. Materiały z wykopalisk archeologicznych i materiały nazewnicze, jeśli zbiegają się na korzyść jednego lub drugiego narodu, stają się niepodważalnym argumentem potwierdzającym wiele ważnych faktów. Należy jednak pamiętać, że droga od hipotetycznego założenia do ostatecznego wiarygodnego wniosku może być długa, a czasami rozgałęziać się w ślepe zaułki. Empiryczny materiał historycznego nazewnictwa, podobnie jak wyposażenie grobowe, podlega wpływowi licznych czynników czasowych – autentyczne imiona bałtyckie w źródłach pisanych są nieczytelne, ich formy zgermanizowane lub spolonizowane, poszukiwanie odpowiedników w innych dokumentach niemożliwe, ponieważ dokumenty te nie zachowały się, itp. W ten sposób powstaje niebezpieczeństwo niedokładnej lub błędnej interpretacji pochodzenia nazwy własnej, nie mówiąc już o jej 4 G. Blažienė w artykule z 2018 r. „Zu den russischen Personennamen in den Folianten des Deutschen Ordens” (lit. O rosyjskich imionach osobowych w foliantach zakonu krzyżackiego) przeanalizowała imiona osób uprzywilejowanych i omówiła okoliczności osiedlania się tych osób (s. 118–122). 5 Już dawno na wielu międzynarodowych konferencjach kwestię tę analizowała G. Blažienė. Przegląd kilku nazw miejscowych zlokalizowanych na lewym brzegu Wisły oraz problematykę granic ziem bałtyckich autor recenzji omówił w artykule „Bemerkungen zur Problematik der baltischen Ortsnamen westlich der Weichsel” (lit. Kilka uwag na temat problematyki bałtyckich nazw miejscowych na zachód od Wisły). Podczas odbywającej się w dniach 22–24 lipca 2020 r. w Petersburgu międzynarodowej konferencji, która zdobyła światowe uznanie, Ежегодная международная конференция «Индоевропейское языкознание и классическая филология» (чтения памяти профессора И. М. Тронского), G. Blažienė po raz kolejny powróciła do tej kwestii. Jej aktualne spostrzeżenia, oparte na najnowszych badaniach, opublikowano w языкознание и классическая Rusijos mokslų akademijos Lingvistikos tyrimų instituto leidžiamame leidinyje Индоевропейское филология – XXIV, Материалы чтений, посвященных памяти профессора Иосифа Моисеевича Тронского. Autorka artykułu nie tylko omawia badania obszaru zamieszkiwanego przez Bałtów, lecz także krytycznie ocenia jego znaczenie, wiarygodność i przydatność. 6 W 2019 r. krytyczny artykuł Dariusa Alekny „Od Agrypy do Pliniusza: Wisła w rzymskiej literaturze geograficznej I w.” przedstawia właśnie bardzo cenny materiał z dzieł wczesnych autorów historycznych dotyczący ludów zamieszkujących dorzecze Wisły, tworząc szerszy obraz tego, co działo się na tym obszarze w ostatnich wiekach przed Chrystusem i w pierwszych wiekach po Chrystusie. Również w tej pracy potwierdza się, że terytoria zamieszkiwane przez Bałtów znajdowały się także na lewym brzegu Wisły, mianowicie na Pomorzu (s. 251–252). Eugenijus Jovaiša. Kapai ir žmonės. Aisčiai, romėnai, gotai ir kitos istorijos Recenzijos / Reviews 379 okoliczności i przyczyny zapisywania w dokumentach historycznych, tworzące kontekst. Właśnie bez niego większa część badanego materiału traci połowę swojej wartości. Mówiąc o kontekście, należy przyjrzeć się również okolicznościom ukazania się omawianej książki oraz jej napisania. Ukazała się w bardzo odpowiednim czasie. W pierwszych dziesięcioleciach nowego tysiąclecia na Litwie obserwuje się aktywność narodową i obywatelską oraz dumę ze swojej tożsamości etnicznej. Niedawno, niewiele ponad dziesięć lat temu, obchodzono 1000. rocznicę pierwszej wzmianki o Litwie jako państwie, w 2010 roku – 600. rocznicę wielkiej bitwy pod Grunwaldem, a w 2016 roku – 100. rocznicę ogłoszenia niepodległości Litwy; obchodom tym towarzyszyło mnóstwo wydarzeń kulturalnych. Niezapomniana pozostanie odnaleziona przez Liudasa Mažiulisa w marcu 2017 roku w archiwum niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych uchwała w sprawie odbudowy niepodległego państwa litewskiego, sporządzona w językach litewskim i niemieckim, z podpisami 20 sygnatariuszy. Nie wiadomo, czy uczczenie ważnych dla Litwy i Litwinów dat, czy też niemal trzydzieści lat odbudowanej niepodległości, które jednej części naszego społeczeństwa pomogły wyjść z cienia przeszłości, a innej pozwoliły dorosnąć i dojrzeć w wolnej Litwie, obudziły poczucie litewskości i samoświadomości Litwinów. Trójkolorowa lub historyczna flaga jest wywieszana już nie tylko z okazji świąt państwowych i bez niczyjego wezwania, a strój narodowy szyje się nierzadko nie tylko dla dzieci w wieku szkolnym lub starców śpiewających bądź tańczących w zespołach ludowych. Znaleźlibyśmy go w niejednej rodzinie jako szczególnie szanowany element ubioru każdego członka rodziny. Czy może istnieć lepszy czas i kontekst dla powstania publikacji, którą każdy z nas może czytać, niezależnie od tego, czy chce poszerzyć swoją wiedzę o naszym pochodzeniu i historii odznaczającej się bogatą kulturą, a tym samym jeszcze bardziej wzmocnić dumę ze swojego narodu, czy też wykorzystać tę wiedzę do poszerzenia i oparcia na niej swoich badań. A jaki kontekst tworzy Kapai ir žmonės? – Obszernym, doniosłym i wielowymiarowym. Ta książka stworzy także więcej kontekstów. Wracając do celu określonego przez jej autora – „powiązać życie najdawniejszych ludzi naszego kraju z minionymi dziejami Europy i ich bohaterami” (s. 14) – autor įgyvendinus išsikeltą tikslą. Tai – mūsų protėvių kultūros unikalumo ir svarbos liudijimas. Dar kartą svarstydami apie autoriaus atrastus bei ištirtus kapus su recenzji dostrzega jeszcze jedno zasadnicze osiągnięcie: wielki Szlak Bursztynowy, opisany bogato, szczegółowo i jasno, który rozpowszechnił w świecie wiedzę o naszych przodkach Aistach; dzięki niemu mamy możliwość nie tylko raz po raz poznawać początki naszej kultury, lecz także je przemyśleć. Autor książki przekonuje, że Aistowie już w pierwszych wiekach po Chrystusie potrafili nie tylko polować, zajmować się rzemiosłem, wytwarzać przedmioty codziennego użytku, broń i odzież, lecz także się ozdabiać. Najważniejsze, że zdobili się nie tylko mężczyźni i kobiety Aistów – ozdabiali oni możnych i ich otoczenie wielu wielkich miast europejskich „Oceanu Germańskiego” (s. 119), zwanego także „Oceanem Sarmackim” (s. 218), złotem – bursztynem. Jeden drobny, lecz niezwykle trafny kontekst, oparty na innej pracy naukowej E. Jovaišy – dwutomowej monografii Aistowie. Pochodzenie i Aistowie. Rozwój – autorowi recenzji już udało się DARIUS IVOŠKA 380 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII stworzyć. Przy pisaniu artykułu „Die Widerspiegelung prußischer Kultur in den Grenzbeschreibungen des Deutschen Ordens” („Odzwierciedlenie kultury pruskiej w opisach granic Zakonu Niemieckiego”)7, który ukazał się w 2019 r., wykorzystano szczegółowy opis Szlaku Bursztynowego przedstawiony w monografii E. Jovaišy. Autorowi artykułu udało się przedstawić międzynarodowemu gronu czytelników prac naukowych bardziej przekonujące pojmowanie wartości bursztynu, tak często wspominanego w foliałach Zakonu Niemieckiego. W opisach granic poszczególnych ziem Prus z początku XIV w. oraz granic z sąsiednimi państwami, zawartych wśród dokumentów przedstawionych we wspomnianym już foliale nr 105, bursztyn nie tylko jest często wspominany, lecz także krótko wzmiankuje się o miejscach jego znajdowania i regulacji jego zbierania. Bez wątpienia Groby i ludzie zachęcą jeszcze do stworzenia wielu innych, różnorodnych kontekstów. Należy tylko cieszyć się zebranym w wyniku wielkiej i złożonej pracy nad badaniem najstarszych miejsc pochówku naszych przodków bogatym i bezcennym materiałem, który przedstawiono czytelnikowi w omawianej książce Groby i ludzie. Należy podkreślić, że chyba nigdzie na świecie książka archeologa nie została wydana tak interesująco, stylowo i elegancko. Sama książka jest dziełem sztuki, a opisane znaleziska zdumiewają, zachwycają, a nawet wprawiają w zakłopotanie, ponieważ nasi przodkowie nas przewyższyli. ŹRÓDŁA I LITERATURA Alekna Darius 2019: Od Agryppy do Pliniusza: Wisła w rzymskiej literaturze geograficznej I w. – Lituanistica 65, 4(118), 251–271. Blažienė Grasilda 2018: Zu den russischen Personennamen in den Folianten des Deutschen Ordens. – Językoznawstwo indoeuropejskie i filologia klasyczna– XXII: Materiały z sesji poświęconych pamięci profesora Josifa Moisiejewicza Тронского, 18–20 июня 2018 г. Первый полутом, отв. ред. Н. Н. Казанский, СанктПетербург: Наука, 110–124. Blažienė Grasilda 2020: Baltische Spuren in Ortsnamen Europas? – Językoznawstwo indoeuropejskie i filologia klasyczna–XXIV: Materiały z sesji poświęconych памяти профессора Иосифа Моисеевича Тронского, 22–24 июня 2020 г. Первый полутом, отв. ред. Н. Н. Казанский, Санкт–Петербург: Институт лингвистических исследований, 443–465. Ivoška Darius 2016: Bemerkungen zur Problematik der baltischen Ortsnamen westlich der Weichsel. – Acta Linguistica Lithuanica 74, 208–225. 7 Artykuł opublikowano w corocznym czasopiśmie naukowym wydawanym przez Komisję Badań Historycznych Prus Wschodnich i Zachodnich oraz Zachodniopruskie Towarzystwo Historyczne i Krajoznawcze „Copernicus” Preußenland. Eugenijus Jovaiša. Kapai ir žmonės. Aisčiai, romėnai, gotai ir kitos istorijos Recenzje / Reviews 381 Ivoška Darius 2019: Widerspiegelung der prußischen Kultur in den Grenzbeschreibungen des Deutschen Ordens. – Rocznik Komisji Historycznej Badań nad Krajami Prus Wschodnich i Zachodnich oraz Towarzystwa Kopernikowskiego Badań nad Historią i Krajoznawstwem Prus Zachodnich, „Mitteilungen aus dem Geheimen Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz” 10, 7–23. Jovaiša Eugenijus 2012: Aisčiai. Pochodzenie, Wilno: Litewski Uniwersytet Edukologiczny, Litewska Akademia Nauk. Jovaiša Eugenijus 2014: Aisčiai. Rozwój, Wilno: wydawnictwo Litewskiego Uniwersytetu Edukologicznego, Litewska Akademia Nauk. Krahe Hans 1964: Nasze najstarsze nazwy rzek, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag. OF 105 – Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz: XX. HA Hist. StA Königsberg, Ordensfoliant 105. Schmid Wolfgang P. 1968: Staroeuropejski i indoeuropejski. – Rozprawy Klasy Nauk Humanistycznych i Społecznych, Akademia Nauk i Literatury w Moguncji, rocznik 1968, Wiesbaden. Udolph Jürgen 1990: Pozycja nazw wodnych Polski w obrębie hydronimii staroeuropejskiej, Heidelberg: Carl Winter Universitätsverlag. Złożono 7 września 2020 r. DARIUS IVOŠKA Lietuvių kalbos institutas ul. Petro Vileišio 5, LT-10308 Wilno, Litwa [email protected]