Dėl šalutinio ritminio kirčio bendrinėje lietuvių kalboje

Straipsniai / Articles 173 JORIS KAZLAUSKAS Universidad Vytautas el Grande ORCID id: orcid.org/0000-0002-7981-5100 ORCID id: orcid.org/0000-0002-7981-5100 ORCID id: orcid.org/0000-0002-7981-5100 ORCID id: orcid.org Mokslinių tyrimų kryptys: ritmika, sociolingvistika. DOI: doi.org/10.35321/all84-08 DL ŠALUTINIO RITMINIO KIRČIO BENDRINJE LETUVI KALBO On the Secondary Rhythmical Stress in the Standard Lithuanian Language ANOTACIJA En este artículo se presentan los iniciales estudio, mediante el cual se aclara, o generrinėje lenguas Lituanas existen secundarinas ritminías kirčiai, resultados y insjvalgos. Remiamasi metrinés fonologías teoría, según la cual laterales ritminia kirčiai prozodiniame verod en está utolę kas antrą skiemenį desde el principal kirčio. Al efectuar el estudio, mutuamente fueron comparados de la misma calidad el primer y el segundo prieškirtiniai y pokirtiniai voces de la palabra. Tiriamąja materialá constituye diezimties diktorios tres veces recalityti 22 sakiniai. Con el programa Praat medida la duración de las voces, del tono principal y intensidad medias así como máximas (separadamente varóns y femeninas). También se realizó un experimento auditivo, durante el cual a los encuestados se les dio escuchar 23 palabras de skiemenimis con nukirptais principal kirtį contenčiais y pidieron señalar aquel skiemenį, que, sus creencias, es cručiuota. ESMINIAI VOODŽIAI: lateral ritminis kirtis, bendriné lietuvių kalba, metrinė fonologija, prieškirtiniai balsiai, pokirtiniai balsiai. ANNOTATION Este artículo introduce the initial results and observations of the research which aims to find out whether the secondary rhythmical stress exists in the standard Lithuanian language. The research is based on the theory of metrical phonology, according to which the secondary rhythmical stress falls on every second syllable to the left and to the right of the main stress. The first step of this research includes the comparison of the first and the second pre-stressed, as well as the first and the second post-stressed vowels of the same quality. All JORIS KAZLAUSKAS 174 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV the material analyzed in the research is obtained from sound recordings: 10 speakers read out 22 sentences three times. Praat software was used to analyse quantity, the average and maximum pitch (of mens and womens voices separately), and the average and maximum intensity of vowels. The second step of the research features an auditory experiment, in (these syllables were cut off in the recordings) and mark that syllable, which the respondents were asked to listen to 23 words without primary stressed syllables which they considerered to be stressed. KEYWORDS: secondary rhythmical stress, standard Lithuanian language, metrical phonology, pre-stressed vowels, post-stressed vowels. ĮVADAS Mundo de lenguas estructuras atlas (Goedemans, Hulst 2013) en Lituania hay lenguas įvardyta kaip nenustatyto ritmo. Tam, kad būtų užpildyta ši spraga, reikia išsiaiškinti, kokia yra lietuvių kalbos prozodinė hierarchija žodžio lygmenyje, ar lituanas características dvinarės pėdos y, si características, qué tipo jambo (nekirčiuotas y kirčiuotas skiemuo) o trochėjo (kirčiuotas y nekirčiuotas skiemuo). Dvinarios pėdos existencia en determinada lengua está apoyado por secundarios ritmicos kirčiais, porque, en sí misma entendida, en lenguas existen no sólo dviskiemenías, sino y poliaskiemenías palabras, en las cuales uno skiemuo obtiene principal kirtí, y otros pueden obtener secundario kirtí. El último no será tan fonéticamente ryškus como principal, pero ritmo punto de vista muy importante. Como afirman Richardas Hoggas y C. B. McCullis (1987), los kirčiai lateral ritmicos que contienen en las lenguas son exsidėstę kas segundohi en el skiemenyje de la palabra prozodinio: uno de esos kirčių es principal, otros laterales. Aunque y habido intentos en generalrinée de los lituanos buscar apraicios de kircio secundario (Vaitkevičiūtė 1969; Girdenis y Pupkis 1994; Laigonaitė 2002; Girdenis 2003; Kazlauskienė 2015), pero detalles investigaciones sobre esta cuestión hasta que nolitta. Así artículo presentado objetivo del estudio aclarar, si bendrinemente lenguas lituanas existe existencial secundario ritminis kirtis. Es necesario subrayar que el artículo presenta sólo los resultados iniciales del estudio y las conclusiones primarias. El objetivo del estudio lėmė y tascas: 1) preparar material a grabaciones, 2) seleccionar dictorius y hacer grabaciones, 3) con programa de análisis de son establecer previstos signos, 4) describir resultados, 5) adicionalmente realizar audicinį experimento, cuyo objetivo averiguškinti, cómo usuarios de lengua valoran nekirčiuotus skiemenis. Reikia paminėti, kad lietuvių tarmių šalutinis kirtis yra gana plačiai tirtas: mažeikiškių (šiaurės vidurio dounininkų) (Girdenis 1967), eastern aukštaičių uteniškių (Kosienė and Girdenis 1979), pietinių vakarų aukštaičių (Kazlauskienė Artículos Articles 175 / Dėl šalutinio ritminio kirčio bendrinėje lietuvių kalboje 2001), bajoaichos raseiniškių (Atkočaitytė 2002), pietų aukštaičių (Leskauskaitė 2002), Latgalos Ciskodo parapijos lietuvninkų šnektos (Garšva 2003), Šakių šnektos (Bacevičiūtė 2004), rytų aukštaičių vilniškių (Urbanavičienė 2006), rytinių šiaurės žemaičių patarmės (Murinienė 2007), vakarų aukštaičių kauniškų (Jaroslavienė 2010). Los estudios de ritmo de Tokio realizan metrines fonologías XX a. 8-ajamés décadas en la lengua Occidentales susikūrusies de la nueva fonología representantes. Metrinė fonologija es prozodinių vienetų funciones análisisė, basadata su jerarquía. Uno de los principales objetivos de la fonología métrica aclarar el kircio, como unidad no lineal, dėsningumus: si kirtis se predice según ciertos dėsningumus rítmicos, qué tipo de pédados característicos lenguajes, si estas orientadas a la derecha o a la izquierda, o si la rama madina de palabras prozodinas se ramifica a la izquierda o a la derecha, o si la ubicación del kircio depende de la skiemens de la cantidad (Liberman Selkirk 1975; Ladd 1984; Hayes, Vogel 1986; Hogg, 1987; Goldsmith 1990; 1995). TIRIMO METODICA Y MEDŽAGA Según Antano Pakerio (1982), los principales fonetiniai signos del kircio de la lengua lituanas son duración, principal tonos y intensidad. Entonces se puede hacer asunción, que no sólo el principal, sino también el secundario kirtí contenedores skiemenos centrai separará según estos atributos de ningún kircio notenedores skiemenos centras: kirčiuotų skiemenos centras duración será ilgesnė, principal ton […] mayor, intensidad […]. Sin confirmar ni refutar esta presunción, los primeros ó pokirtines skiemenos centros forman homogéneas calidad de balsa (en transcribidas kirjɛjɛ2su), didikùs tyrimo etape atliekant analizę pasirinkti žodžiai, kurių tiriamųjų prieškirtinių [djɛkɛjɛjɛjɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛkɛ Adicionalmente, se compararon las voces de los primeros skiemenos en cuatro pares de palabras: tokiuos [toːkjɔˈsjɛ] y tokems [toː1ˈkjɪms], gydyklà [gjiːdjiːˈkl] y gydkloms [gjiː2ˈdjiːkloːms], pūkeliùs [puːɛˈljs] y pūkùs [puːkjˈks], dėžės [djeːsjɛ] y dėžs [ˈdjeːjɛs]. En pares estas palabras analizarse debido a que es difícil encontrar palabras, en las que ambos contraškirtinių skiemenų centros constituirían los largos vocíasoː/ yuː//. De total compartidos 22 balsios pares: 12 anteškirtinėse y 10 pokirtinėse posiciones. JORIS KAZLAUSKAS 176 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Sakinius con tiriamaisiais palabras tres veces recitadoé diez diktorios (cinki hombres y cincoos mujeres; tres menores de 30, cinco entre 30 y 60, dos mayores de 60 años; seis graduadas de filologías lituanas, por uno germanos filologías, historia, social del trabajo y estudios de electro ingeniería; tres participantes son sionalūs diktoriai, garsinantys knygas Lietuvos aklųjų bibliotekoje, likę – neprofesionalūs, tačiau baigę humanitarinių mokslų studijas). Siekiant sumažinti intonacijos įtaką tyrimo rezultatams, analizuoti žodžiai buvo sakinių viduryje. profeVėliau, utilizando el programa de análisis de la voz de sonido Praat, fue medida la duración de los votos estudiados, establecida mediaurks y maximum del tono principal (a los hombres y a las mujeres característico diferente tono, por lo que tonas buvo analizuotas atskirai) bei intensyvumo vidurkis ir maksimumas. Šių sus parámetros de evaluación estadística principal obtener usando Microsoft Excel principal programa. Prestatando los resultados, tabeleces indican resumir abstractos e ilgųjų balsių duomenys. Siempre averiguar, si en el lenguaje existe un secundario ritminis kirtis, deciséstenos no sólo instrumentalizados estudios, sino y realizar audicinio experimento, ese con 26ías kurio metu tikrinta, ar respondentai tokį kirtį atpažįsta. Šis eksperimentas atlikuniversidad Vytautas Maggio de los países escandinavios de culturas y lenguas estudiantes del programa de licenciatura. A los respondentes se dio a escuchar 23-os de kirtį turintys specialiai šiam eksperimentui parengtų garso įrašų iškirptų žodžių. Pagrindinį skiemenys en cada palabra en cada palabra fueron acirpti, y a cada estudiante se le pidió señalar ese apkarpyto de la palabra skiemenį, al cual, basándose solo su klausa, él considera kirčiuotu. Durante el experimento a los respondentes se les dio diversas de skiemenas cantidad de palabras: 4 dviskiemenías (1(pér)-siun-tė (j) [skɪtjɪnjiɛːˈjjː]); 12 [1ˈpʲæˑrʲsʲʊnʲˌtʲeː], (pér-si)-siun-tė [1ˈpʲæˑrʲsʲɪˌsʲʊnʲtʲeː], lu-pi-(n-jo) [ˌlʊpʲɪ1ˈnʲeːjʲoː], šo-ki-(n-ja) [ˌʃoːkʲɪ1ˈnʲeːjʲɛ]); 6 triskiemeniai ((pér)-mie-go-jo [1ˈpʲæːrʲmʲɪɛˌgoːjʲoː], (pér-si)-mie-go-jo [1ˈpʲæːrʲsʲɪˌmʲɪɛgoːˌjʲoː], (pér)-pie-što-jo [1ˈpʲæːrʲpʲɪɛˌʃtoːjʲoː], (pér-si)-pie-što-jo [1ˈpʲæːrʲsʲɪˌpʲɪɛʃtoːˌjʲoː], ra-ši-ny-(j) [rɐˌʃʲɪnʲiːˈjʲɛ], skai-ti-nyketurskiemenių ((pér)-dir-bu-sia-jam [1ˈpjæːrjdjɪrbsj)-jjɛm], (pér-siɛdir-bu-sia-jam [1ˈpjæːrjsjɪdjɪrbsjɛjjm], (pér-si)-val-giu-sia-jam [1ˈpʲæːrʲsʲɪˌʋɐlʲgʲʊˌsʲɛjʲɛm], (pã)-sa-ko-to-jas [2ˈpɑːsɐˌkoːtoːˌjʲɛs], (tái)-ky-da-vę-si [1ˈtɑɪkjiːdʋjæːsjɪ], (sváiɑčio-ju-sie-siems [1ˈsɪtjoːjjsɪɛsjɛɪmɪs], (pér)-si-rašy-to [1ˈpjæːrjsjɪrjiːtonje], no-ap-si-ri-(bók) [njɛpjjɪsjɪrjjj1bok], at-si-pa-lai-du(ok) jjj] [ˌɐtʲsʲɪˌpɐlɐiˑ1ˈdʊɔk], su-si-gar-ba-(nó-jus) [ˌsʊsʲɪˌgɐrbɐ1ˈnoːjʲʊs], pa-si-va-ži-(n- [psjɛjɛjɪːspaːs], pa-si-ji-ki-(njjō) [psjɛjɛjɛkjɛkjɛk] [psjɛkjɛkjɛkjɛkjɛk] y 1 mjɛk] j jjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjjj 1 Skliaustuas que se encontraba skiemuo antes realizando audicinio experimento: los respondentes escuchaban sólo skiaustuas no esančius skiemenis. Artículos Articles 177 / Dėl šalutinio ritminio kirčio bendrinėje lietuvių kalboje RESULTADOS TIRIMO TRUKM. Matureciendo la duración de los anteškirtinių balsių kelta hipotzė, que ilgesís será el segundo anteškirtinis skiemuo. Sin embargo hipótesé no solo no confirmó, sino los resultados breves de balsios muestran toda contraria situación (žr. 1 tabelę). 1 LEN tEL ė. La duración del primer y segundo contrškirtinio balsio y su evaluación estadística2 Balsiai n (ms) s (ms) v (%) 95 % pasikl. interv. (ms) tp >< tα Trump los anteškirtiniai voces [CC ] [C ] 2407 13,6 240 60,0 25,4 53,9 ÷ 13,7 22,8 55,4 5,096 58,3 ÷ 61,7 > t0,05 = 1,965 Ilgieji prieškirtiniai balsías [CC ] [C ] 1202 23,6 120 73,5 32,7 68,0 ÷ 25,3 34,5 72,5 0,393 68,9 ÷ 78,0 < t0,05 = 1,970 Los Trump votías fueron ilgesni en primera anteškirtiniame skiemenyje: mediurkiai de duración skyrėsi 1,12 veces. Esta diferencia es estadísticamente significativa dento kriterijaus reikšmė t = 5,096 yra didesnė už kritinę reikšmę 1,965). Tokie (Stjutrumpųjų prieškirtinių skiemenų trukmės analizės resultados confirman Valerijos Vaitkevičiūtės (1960: 207) realizada de balsių ir dvibalsių kiekybės conclución: [j]uo nekirčiuotas skiemuo más adelante de kirčiuoto, juo su constituciónis sonido más corto, porque la mayor cantidad de energía del estudio tenka kirčiuotam skiemeniui y próximos a él. Ilgųjų prieškirtinių skiemenų duración en esencia no difundió, sólo se puede notar tendencia, que un poco lengėlesni tendie ser también los primeros prieškirtiniai vocías. Completamente diferente situación con pokirtiniais votos (žr. 2 tabelę). 2 significados de símbolos: n generalis número de realizaciones, promedio aritmético, s estándar nuokrypis, v variació koeficient, tp Stjudento criteri, tα Stjudento criterius critinė reikšmė, balsio, cuyos parametras fueron marcati, lugar en la palabra, C skiemens limitąintis priebalsis, silpnasis, t. y. skiemuo no puede obtener ni del criterio principal, ni del criterio lateral, el kirtemuo de la palabra. JORIS KAZLAUSKAS 178 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV 2 LEN tEL ė. La duración del primer y segundo postirtino balsio y su evaluación estadística Balsiai n (ms) s (ms) v (%) 95 % pasikl. interv. (ms) tp >< tα Trump los pokirtinos voces [C] 210 [CC] 210 42,8 13,9 55,8 21,9 32,4 40,9 ÷ 39,3 52,8 ÷ 44,7 7,232 58,7 > t0,05 = 1,966 Ilgieji pokirtiniai balsiai [–C—] [CC] 90 90 63,1 23,6 56,1 37,5 58,3 ÷ 15,8 68,0 28,1 52,8 ÷ 59,3 2,363 > t0,05 = 1,974 Todas las segundas pokirtiniai voces son illesni que la misma calidad primriosius pokirtinius. La duración de Trumpųjų balsios diferencia 1,3 veces, longųjų 1,12 veces. En ambos casos las diferencias son estadísticamente significativas (trumpųjų balsių t = 7,232 > 1,966; ilgųjų t = 2,363 > 1,974). Tokie resultados permiten hacer presunción, que en la segunda pokirtiniame skiemenyje puede ser realizuado secundarís kirtis. Tales resultados, cuando la duración de los skiemenos antiškirtinių es igual, o incluso los primeros antiškirtiniai skiemenys son algo más largos, y las diferencias de la duración de los skiemenos pokirtinių predice un posible final ritminį kirtį en la segunda pokirtiniame skiemenyje, permite hacer atsargią conclusión, que los calvos lituanos pueden ser más brillante polinkis en trochėjo ritminį kirtį (kirčiuotas y nekirotas skiemuo). Además, aclarando, si existe secundario kirtis, hay que tener en cuenta y en otros fonetinos signos del kircio de la lengua lituanas: principal toną y intensividad. PUNDINIS TONAS. Por lo general cruciuotos skiemenos principal tonal es más alto que nonirčiuotos (Pakerys 1982: 117). Así, si skiemenys tiene lateral kirtį, su principal tonal podría ser más alto. Sin embargo, los datos de este estudio muestran diferentes e incluso contradictorios resultados (žr. Tablas 3 y 4). Vyrų pronuncituos tanto el corto, tanto y el largo vozí contenchientes anteškirtiniuose skiemenyse ryškesnių principal tono midurkio skirtumų (trumpųjų pirmųjų prieškirtinių balsių pagrindinio tono vidurkis buvo vidutinepasperitado. Ver sólo tendencia, que cuán altoėles tendés ser el primer contraškirtino skiemuo niškai 1,01 veces mayor que segundos, longųjų 1,03 veces). Materų įrašuose los medios de tono principal de las voces largas también fue casi iguales, sin embargo skyrėsi los cortos balsių: segundų prieškirtinių skiemenų el medio de tono principal en este caso fue promediomente 1,04 veces mayor que primeros. Además, esta diferencia el valor del criterio de Stjudent t = 1,899 es cercana al valor crítico de 1,971, galbūt padidinus imtį šis skirtumas išryškėtų. Artículos 179 Article / Dėl šalutinio ritminio kirčio bendrinėje lietuvių kalboje 3 LEN tEL ė. El primer y segundo contrškirtinio balsio principal ton y estadística su valoración3 Balsiai n (Hz) (Hz) s (%) v interv. 95 % pasikl. (Hz) tp >< tα PAGRINDINIO TONO VIDURKIS Diktorių vyrų trumpieji prieškirtiniai voces Dictorių vyrų trumpieji prieškirtiniai balsiai [CC ] [C ] 1079,9 20,1 101 111,5 18,3 106,1 25,4 22,8 ÷ 113,7 106,6 ÷ 0,529 < 116,5 t0,05 = 1,972 Dictorios mujeres cortíos contraškirtiniai voces [CC ] [C ] 1130,1 29,6 112 201,5 14,1 204,6 37,4 18,6 ÷ 215,5 194,6 ÷ 1,899 < 208,4 t0,05 = 1,971 Dictorios varos largos contraškirtiniai voces [CC ] [C ] 58 105,6 58 109,1 20,6 19,5 26,5 24,3 100,3 ÷ 102,2 ÷ 110,9 0,782 115,9 < t0,05 = 1,981 Dictorios mujeres largas presškirtiniai voces [CC ] [C ] 563,5 43,4 59 213,2 20,3 202,2 45,5 21,3 ÷ 224,9 201,6 ÷ 0,034 < 224,8 t0,05 = 1,981 PAGRINDINIO TONO MAKSIMUMAS Diktorių vyrų trumpieji prieškirtiniai voces Dictorių vyrų trumpieji prieškirtiniai balsiai [CC ] [C ] 109 103 119,3 117,0 27,6 23,2 22,9 114,0 ÷ 19,6 124,6 112,7 ÷ 121,3 0,663 < t0,05 = 1,971 Dictorios mujeres cortíos contraškirtiniai voces [CC ] [C ] 113 219,8 112 211,7 30,7 14,0 34,9 16,5 214,1 ÷ 205,2 ÷ 225,4 1,846 218,1 < t0,05 = 1,971 Dictorios varos largos contraškirtiniai voces [CC ] [C ] 58 113,7 58 118,7 24,2 21,3 31,4 26,4 107,5 ÷ 110,6 119,9 0,962 ÷126,8 < t0,05 = 1,981 Dictorios mujeres largas presškirtiniai voces [CC ] [C ] 564,2 45,1 59 221,7 20,1 212,4 49,0 22,1 ÷ 236,1 209,2 ÷ 0,286 < 234,2 t0,05 = 1,981 3 y 4 tablėse el tamaño imtie n alguna cuando difiere de 1, 2, 5 y 6 tablessies presenteos constante imtie tamaño, cuando se analiza diezimtia diktorių po tres veces registrados sentencias algunas palabras duración e intensidad. Matiendo el tono principal, el programa Praat alguna vez de este rasgo fonetino no suministró datos, así generalmente fue con bajas voces, aunque los parámetros de visualización del tono principal fueron establecidos según autores del programa recomendaciones: hombres voces 75300 Hz, mujeres 100500 Hz. JORIS KAZLAUSKAS 180 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Muy similares resultados obtener y isanalizavos los máximos del tono principal de las contraskirtines balsias. Vyrų įrašuose y largoųjų, y cortoųjų balsių principal tono maximas, como y mediurkiai, fueron apylygiai. Se puede notar sólo neryškias tendencias, que algo más altos máximos del tono principal fueron en los primeros pokirtiniuose skiemenyse (trumpųjų balsių caso 1,02 veces, longųjų 1,04 veces). En las mujeres inscribís también los máximos del tono principal de las contrashirtines largas no diferían: vos más altos máximus tenían los segundos contrashirtines (distinto de 1,01 veces). Sin embargo los máximos del tono principal de los segundos contrškirtinių balsios, como y mediurkiai, desde los primeros contrškirtinių skyrėsi más sobre 1,04 veces. Además, en el caso cortos balsios el significado criterio de Stjudent otra vez fue cerca de la importancia crítica (t = 1,846 < 1,971), taigius padidinus imtį quizás diferenciación esryskėtų, pero esto trumpųjų skiemens centrų atveju. Todėl galima daryti prielaidą, kad pagrindisería sólo mujeres enrašues y sólo nis tonas, al menos en prieškirtiniuose skiemenyse, lateral ritmico kircio noodo. Tales mismas tendencias fijadas y analizando pokirtines skiemenos principal toná (žr. tabelę 4). 4 LEN tEL ė. El primer y segundo posirtinio balsio principal ton y estadística su valoración Balsiai n  (Hz) s (Hz) v (%) 95 % pasikl. interv. (Hz) tp >< tα PAGRINDINIO TONO VIDURKIS Diktorios varų trumpieji pokirtiniai vocías [C] 95 [CC] 97 112,3 22,5 108,4 19,8 20,0 107,8 18,3 104,5 ÷ 116,8 ÷ 112,4 1,263 < t0,05 = 1,973 Diktorių moterų trumpieji pokirtiniai balsiai [C] 86 [CC] 103 207,6 38,5 203,0 26,0 18,6 199,5 12,8 197,9 ÷ 215,8 ÷ 208,0 0,986 < t0,05 = 1,973 Diktorių vyrų ilgieji pokirtiniai balsiai [C] 44 [CC] 43 104,4 14,0 109,9 19,7 13,4 100,3 17,9 104,0 ÷ 108,6 ÷ 115,8 1,502 < t0,05 = 1,988 Diktorių moterų ilgieji pokirtiniai balsiai [C] 43 [CC] 43 198,1 14,3 197,2 20,0 7,2 193,8 ÷ 10,1 191,2 202,3 0,229 ÷ 201,2 < t0,05 = 1,989 PAGRINDINIO TONO MAKSIMUMAS Diktorios varų trumpieji pokirtiniai vocías [C] 95,7 [CC] 97 119 26,4 113,7 22,7 22,1 114,3 20,0 109,1 ÷ 125,0 ÷ 118,2 1,685 < t0,05 = 1,973 Artículos Articles 181 / Dėl šalutinio ritminio kirčio bendrinėje lietuvių kalboje Balsiai n  (Hz) s (Hz) v (%) 95 % pasikl. interv. (Hz) tp >< tα Diktorių moterų trumpieji pokirtiniai balsiai [C] 86 [CC] 103 214,4 41,0 210,7 26,6 19,1 205,8 12,6 205,6 ÷ 223,1 ÷ 215,9 0,752 < t0,05 = 1,973 Diktorių vyrų ilgieji pokirtiniai balsiai [C] 44 [CC] 43 111,2 17,8 117,6 21,7 16,0 105,9 18,4 111,1 ÷ 116,4 ÷ 124,0 1,507 < t0,05 = 1,988 Diktorių moterų ilgieji pokirtiniai balsiai [C] 43 [CC] 43 204,5 14,9 201,7 22,4 7,3 200,0 ÷ 11,1 195,0 208,9 0,673 ÷ 208,4 < t0,05 = 1,989 Como y de la mayoría de contraškirtinių, así y pokirtinių balsios principal tono mediurkiai fueron muy similares. Quiz sólo los cortos pokirtines balsios del tono principal promedio, tanto contando a hombres, como a mujeres, vos mayor era skiemenyje (skaitant vyrams 1,04 karto didesnis, skaitant moterims 1,02 karto). primera en Segundo pokirtinio skiemens el tono principal promedio algo mayor pasaiikydavo sólo longos balsios caso y sólo hombres en los registros, pero diferencia era apenas 1,05 veces. Materų įrašuose principal tono mediurkis vos aukštėlesnis pirmajame pokirtiniame skiemenyje, pero skirtumai también estadicamente nereikšmingi. El máximo del tono principal también no indica briskaus diferenciación entre pokirtinių skiemenų. Los máximos del tono principal de los primeros y segundos pokirtines skiemenos casi no se diferenciaron. tono maksimumas fiksuotas taip pat pirmuosiuose pokirtiniuose skiemenyse (vyrų įrašuose maksimumų vidurkiai skyrėsi 1,05 karto, moterų – 1,02 karto). Ligeramente más alto de los voces cortos principales También observada tendencia que, sonando a las mujeres, en primos pokirtiniuose skiemenyse apenas más alto máximo del tono principal tenían y voces largas (máximumos mediurkiai skyrėsi 1,01 veces). Tik tocando a los hombres las voces largas vas más alto del máximo principal tenían antruosiosas pokirtiniuose skiemenyse: máximas mediurkiai skyrėsi 1,06 veces. Sin embargo estas diferencias no son minúsculas y estadísticamente irrelevšmingi. Así nekirčiuotų skiemens centrų el tono principal casi no difiere, por lo que no puede ser indicador del lateral ritmino kircio. INTENYVUMAS. Al analizar la intensidad también se medían promedio y máximo. Como audicinos experimentos durante determinó A. Pakerys (1982: 117), de todos los fonetines signos de las lenguas lituanas kirtį mejor ayuda a reconocer intensividad. Kirčiuotų skiemenos la intensidad generalmente es mayor, taci, es probable que y lateral kirtį turintys skiemenys son supuados más intensivos. JORIS KAZLAUSKAS 188 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIV Laigonaitė Adelė 2002: Lituvian kalbos akcentologija, Vilnius: Gimtasis loodis. Leskauskaitė Asta 2002: Šalutiniai pietų aukštaičių kirčiai. Baltistica 37(1), Liberman 87–100. Mark Yoffe 1975: The intonational system of English: daktaro disertación, Cambridge: Massachusetts Institute of Technology. Murinienė Lina 2007: Rytinių šiaurės žemaičių fonologija: vokalizmas ir prozodija, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Nespor Marina, Vogel Irene 1986: Prosodic phonology, Dordrecht: Foris Publication. Pakerys Antanas 1982: Lietuvių bendrinės kalbos prozodija, Vilnius: Mokslas. Elizabeth Selkirk 1984: Phonology and Syntax: The relation between sound and structure, Cambridge: MIT Press. Urbanavičienė Jolita 2006: Rytų aukštaičių vilniškių pakraštinių šnektų kirčiavimo ypatumai. Baltistica 41(2), 219231. Vaitkevičiūtė Valerija 1960: Lengua de las balsias y dvibalsias de la lengua Lituania, o cantidad. Lietuvių kalbotyros preguntas 3, 207207. Vaitkevičiūtė Valerija 1969: Dvikirčiai y trikirčiai palabras. Estudiinėjimai gramaticos de la lengua Lituania 11, 231242. On the Secondary Rhythmical Stress in the Standard Lithuanian Language SUMARY There are some investigations which show that a rather structured system of the secondary stress (Girdenis 1967; Kazlauskienė 2001; Atkočaitytė 2002; Bacevičiūtė 2004; Murinienė 2007) exists in Lithuanian dialects. However, very few investigations dealing with the secondary stress in the standard Lithuanian language (Vaitkevičiūtė 1969; Girdenis 2003; Kazlauskienė 2015) have been conducted so far, even though it is very important to explore the secondary rhythmical stress in every language, as it can help to find out what types of the metrical feet exist in a particular language, and what prosodic hierarchy of language is on the word level. The aim of this research is to find whether the secondary rhythmical stress exists in the standard Lithuanian language. Quantity, pitch and intensity are the phonetic characteristics Straipsniai / Articles 189 Dėl šalutinio ritminio kirčio bendrinėje lietuvių kalboje of the stress in the Lithuanian language (Pakerys 1982), thus, an assumption can be made that syllables with the secondary stress may be longer; they may have a higher pitch and ary rhythmical stress and a higher intensity than unstressed syllables. Therefore, the idea of the first step of this research is to compare these parameters between the syllables which may have the secondthe syllables which cannot have it at all. The research includes the analysis of the quantity, pitch, and intensity of unstressed vowels (those which do not have the primary stress) in 26 words using the Praat software. Pre-stressed vowels were anaim, 10 respondentes of both genders (5 men and 5 alysed in 16 words (e.g. pastate [ˌpɐstɐ'tʲɛ] (‘a building’ sg. loc.)) (the analysed vowels are underlined) and in 10 post-stressed (e.g. pasaka [2'pɑːsɐˌkɐ] (‘a tale’)) ones. To reach this women) of different age (3 younger than 30 years old, 5 between 30 and 60 years old and 2 older than 60 years) and with different recording experience (3 professional and 7 non-professional speakers) were asked to record the sentences with these words. Each respondent recorded the sentences three times. Quantity, the average and maximum pitch (the voices of men and women separately) and the average and maximum intensity of the underlined vowels in every analyzed word (e.g. both vowels a in the word pastate) were measured and compared. The second step of this research was an auditory experiment dedicated to find out whether the respondents can hear the secondary rhythmical stress. Twenty-five students were asked to listen to 23 recorded Lithuanian words without primary stressed syllables (these syllables were cut off, for example, in the word (pã)-sa-ko-to-jas [2ˈpɑːskoːtoːjjs] (‘a storyteller) the first syllable pãwas cut off and the respondents heard only the incomplete word sa-ko-to-jas) and mark that syllable which they considered to be stressed. The results have shown that the quantity ratio of unstressed vowels was statistically significant in post-stressed syllables only. There was no statistical significance of the average and maximum pitch: neither in pre-stressed nor in post-stressed syllables. The intensity was statistically significantly higher in the post-stressed positions of short vowels. The average and maximum intensity ratio of these vowels was higher in the second post-stressed syllable. Results of the auditory experiment have shown that the respondents marked the syllables which cannot have the secondary rhythmical stress more often than those which secondary rhythmical may have this type of stress. Therefore, it can be stated that the respondents do not hear the stress. According to the results of quantity and intensity, an assumption can be made that the secondary rhythmical trochaic stress does exist in every second post-stressed syllable. However, more extensive investigations are needed to prove (or deny) this hypothesis. Introducido el 27 de abril de 2021 JORIS KAZLAUSKAS Vytautas Maggio's University, Facultad de Ciencias Humanitarias Vlado Putvinskio g. 23, Kaunas, Lietuva joris.ka[email protected]