Von antreiten bis eischen. Aus der Werkstatt des Mittelhochdeutschen syntaktischen Verbwörterbuchs (MSVW)

Straipsniai / Articles 11 ALBRECHT GREULE Universität Regensburg Kierunki badań naukowych: Gramatyka tekstu, teolingwistyka i pieśń religijna, onomastyka, składnia historyczna. DOI: doi.org/10.35321/all89-01 OD ANTREITEN DO EISCHEN. Z WARSZTATU ŚREDNIOWYSOKIEGO NIEMIECKIEGO SYNTAKTYCZNEGO SŁOWNIKA CZASOWNIKÓW (MSVW) Nuo antreiten iki eischen. Z warsztatów Słownika składni czasowników średnio-wysokoniemieckich (niem. MSVW) ADNOTACJA Rozważania nad opracowaniem średnio-wysoko-niemieckiego słownika czasowników, będącego ważną częścią historycznej gramatyki języka niemieckiego, podejmowano od około 2000 roku wielokrotnie na forum międzynarodowym. Dotychczas żadne z tych podejść nie przyniosło rezultatów. Wraz z ukazywaniem się Średnio-wysoko-niemieckiego słownika (MWB) zarówno w druku, jak i w Internecie od 2006 roku, MWB jest wykorzystywany do ciągłego opracowywania od 2018 roku haseł do Średnio-wysoko-niemieckiego słownika czasowników syntaktycznych (MSVW). Artykuł przedstawia metodę, według której opracowuje się artykuły słownikowe, oraz jako preprint zamieszcza hasła słownikowe dotyczące czasowników śr.-wys.-niem. ænigen, antreiten, arzâtîen, backen, bâren, dringen, eischen. SŁOWA KLUCZOWE: składnia historyczna, średnio-wysoko-niemiecki, walencja, leksykografia, zmiana znaczenia. ADNOTACJA Rozważania dotyczące opracowania słownika walencyjnego średnio-wysoko-niemieckiego, stanowiącego ważną część historycznej gramatyki języka niemieckiego, podejmowano wielokrotnie od około ALBRECHT GREULE 12 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Internet od 2006 roku; MWB będzie wykorzystywany do the year 2000 in an international context. So far, all approaches have not led to any results. With the publication of the Middle High German Dictionary (MWB) both in print and on ciągłego opracowywania haseł do Średnio-wysoko-niemieckiego słownika czasowników składniowych (MSVW) od 2018 roku. Artykuł przedstawia metodę opracowywania artykułów słownikowych oraz w formie preprintu zawiera hasła słownikowe dotyczące czasowników śrwniem. ænigen, antreiten, arzâtîen, backen, bâren, dringen, eischen. SŁOWA KLUCZOWE: składnia historyczna, średnio-wysoko-niemiecki, walencja, leksykografia, zmiana znaczenia. 1. PRACE WSTĘPNE NAD MSVW Rozważania nad opracowaniem Średnio-wysokoniemieckiego syntaktycznego słownika czasowników (MSVW), częściowo także pod tytułem „Średnio-wysokoniemiecki słownik walencji czasowników”, podejmowano wielokrotnie w ramach międzynarodowych mniej więcej od roku 2000. Żadne z tych podejść nie doprowadziło dotąd do wyniku, który można by określić mianem leksykograficznego. Do czasu ukazania się „Syntaktycznego słownika czasowników do tekstów staro-wysoko-niemieckich z IX wieku” (Greule 1999) historyczne badania nad walencją koncentrowały się z jednej strony na języku staro-wysoko-niemieckim, z drugiej zaś na wczesno-nowo-wysoko-niemieckim (Korhonen 1978), po czym pojawiło się zapotrzebowanie na średnio-wysoko-niemiecki słownik walencji. Ponadto stało się jasne, że opis walencji czasowników w jej specyficznym ukształtowaniu na historycznych etapach rozwoju języka niemieckiego, a zwłaszcza na etapie średnio-wysoko-niemieckim, stanowiłby istotną część gramatyki historycznej na styku składni i leksyki. Właściwym miejscem opisu walencji czasowników jest opis struktur zdania pojedynczego, względnie typologia wzorców zdaniowych lub schematów budowy zdania (Greule 2005: 51–54, por. także Schmid 2017: 185–201). Zadanie badawcze polegało i nadal polega na wydobyciu ukrytego w tekstach średnio-wysokoniemieckich potencjału walencyjnego czasowników poprzez opis syntaktycznych otoczeń każdego czasownika, na jego systematycznym opisaniu oraz udostępnieniu go w (średnio-wysokoniemieckim) słowniku walencyjnym. Średnio-wysokoniemiecki słownik walencyjny byłby ponadto istotnym wkładem w historię rozwoju języka i zmian znaczeniowych oraz mógłby stanowić ważny etap cząstkowy na drodze do diachronicznego słownika walencyjnego. Ponadto należałoby go zaprojektować jako pomoc naukową w obrębie mediewistyki, ponieważ taki leksykon wspierałby konkretną pracę nad tekstem i interpretację tekstów średnio-wysokoniemieckich z perspektywy językowej Straipsniai / Articles 13 Von antreiten bis eischen. Aus der Werkstatt des Mittelhochdeutschen syntaktischen Verbwörterbuchs (MSVW) (Greule, Braun 2010: 71). Wsparcie konkretnej pracy nad tekstem byłoby zapewnione również dzięki temu, że średnio-wysokoniemiecki słownik walencyjny, podobnie jak jego staro-wysokoniemiecki odpowiednik, miałby charakter oparty na tekstach. Jako metodę we wszystkich dotychczasowych próbach stosowano analizę zdań wykorzystującą korpus. W odróżnieniu od metody zastosowanej przy opracowywaniu Syntaktycznego słownika czasowników tekstów staro-wysokoniemieckich z IX wieku (Greule 1999), a mianowicie stopniowej analizy drukowanych edycji tekstów poprzez ekstrakcję i segmentację zdań zawierających poświadczenia oraz ich analizę syntaktyczną (por. Greule, Korhonen 2021: 149f.), badaczki i badacze zajmujący się walencją średnio-wysokoniemiecką odwoływali się do „korpusu bochumskiego” (Greule 2003: 418; Greule, Lénárd 2004: 25–31). Korpus Bochumski jest korpusem selektywnym, do którego włączono wyłącznie rękopisy (nie wydania) średnio-wysoko-niemieckich tekstów wierszowanych, prozatorskich i dokumentowych. Jest on zapisany na elektronicznych nośnikach danych; za pomocą listy lematów można było maszynowo wyszukiwać miejsca występowania danego czasownika. Kontekst (zdanie) należący do predykatu musiał jednak nadal być wydobywany z zakodowanych tekstów i interpretowany (Greule 2006). 2. ANALIZY WALENCYJNE NA PODSTAWIE ŚREDNIO-WYSOKO-NIEMIECKIEGO SŁOWNIKA ONLINE Wraz z ukazaniem się drukiem Słownika średnio-wysoko-niemieckiego (MWB) (1. tom 2006, ²2013) podstawa źródłowa opracowania MSVW ponownie i zasadniczo się zmieniła. „Średnio-wysoko-niemiecki słownik (MWB) jest słownikiem epoki dotyczącym wczesnośredniowiecznego (wysoko)niemieckiego (1050–1350). Opracowuje zasób słownictwa i użycie słów całego Dla opisanego zasobu Spektrums der aus diesem Zeitraum überlieferten deutschsprachigen Texte. […] słownictwa MWB oferuje nie tylko informacje gramatyczne i objaśnienia znaczeń, lecz jako słownik cytatów poświadczających szczegółowo przedstawia również interpretowane użycie języka.” (Cytowany z wydania drukowanego MWB jest Flyer der Akademie der Wissenschaften und der Literatur, Mainz, 2017). Das Lieferungswerk soll mit fünf Bänden 2025 abgeschlossen sein. Parallel zur również udostępniany w Internecie na stronie www.mhdwb-online.de. Obecnie można wyszukiwać wszystkie lematy średnio-wysoko-niemieckie od a do kachez (1.8.2023). ALBRECHT GREULE 14 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Korzystanie z internetowego MWB oraz ze zgromadzonych tam pod lematem czasownikowym zdań poświadczających poprzedziło studium przypadku, które miało sprawdzić, w jakim stopniu słowniki historyczne, w szczególności „Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm” (DWB), mogą być w ogóle wykorzystywane jako źródła historycznych badań nad walencją (Csiky, Greule 2008). Kwestia ta znajduje się również na pierwszym planie tomu zbiorowego, który zainicjował międzynarodowy projekt Historycznego syntaktycznego słownika czasowników (Greule, Korhonen 2016), przy czym Michael Prinz (2016) zasadniczo wypowiada się na temat cyfrowych repozytoriów poświadczeń jako źródeł MSVW, a sceptycznie na temat słowników jako źródeł MSVW. Przypadek analizy walencji mhd. brüeten na podstawie internetowego MWB (Greule 2018) ukazuje jednak pewne zalety techniczne pracy podczas korzystania z cyfrowego leksykonu: zdania poświadczające, które Quellen verlinkt sind, und die semantische Vorgliederung der Belege; selbst die odnoszą się do danych gramatyczno-semantycznych, takich jak „dopełniacz osoby” itp. mogą służyć jako pierwsze wskazówki dotyczące rodzaju aktantów. Pierwsze przykładowe wykorzystanie MWB online wiąże się z planami „Historycznego słownika syntaktycznego” (HSVW) (Greule, Korhonen 2016; 2021: 156 i n., 190–192) i realizuje założenia opracowanego w tym celu modelu przygotowania Historycznego syntaktycznego słownika czasowników online (por. Burghardt, Reimann 2016). Dla opracowania średniowysokoniemieckiego syntaktycznego słownika czasowników, który podobnie jak MWB ma być dostępny zarówno w formie drukowanej, jak i w Internecie, adnotacja i wyprowadzenie „parafraz generycznych”, jak pokazano na przykładzie mhd. brüeten, nie są konieczne (Greule 2018: 69–72). Ogólnie rzecz biorąc, ma zostać umożliwione szybkie opracowanie artykułu dla MSVW bezpośrednio na komputerze, na podstawie materiałów udostępnianych przez MWB online (zob. poniżej, rozdział 3). 3. ŚREDNIOWYSOKONIEMIECKI SYNTAKTYCZNY SŁOWNIK CZASOWNIKÓW (MSVW): KURZE PROJEKTBESCHREIBUNG I METODA Średnio-wysoko-niemiecki syntaktyczny słownik czasowników (MSVW) stanowi kontynuację słownika epokowego „Syntaktyczny słownik czasowników do tekstów staro-wysoko-niemieckich z IX wieku” (Greule 1999) – z tą różnicą, że MSVW opracowywany jest na innej podstawie tekstowej. Został pomyślany jako kompendium do MWB, to znaczy: dostępne online w MWB informacje semantyczne i roli/przypadku głębokiego; Von antreiten bis eischen. Aus der Werkstatt des Mittelhochdeutschen syntaktischen Verbwörterbuchs (MSVW) syntaktyczne dotyczące czasownika X są ekscerpowane cyfrowo i interpretowane zgodnie z teorią walencji, uogólniane za pomocą skrótów oraz zestawiane w haśle słownikowym. Interpretacja członów zdania występujących wraz z czasownikiem X (w tradycyjnym ujęciu teorii walencji: uzupełnień, w skrócie E) dokonywana jest przez opracowującą lub opracowującego w dwóch kierunkach – analogicznie do szczegółowo opisanego postępowania (Greule 2018: 69–72), lecz bez cyfrowej Artykuły / Articles 15 Abspeicherung: 1) semantisch, von der Bedeutung des Verbs ausgehend, als Semantische 2) morfologicznie według przypadku.а】【。]} prie? } }] } } } 2) morfologicznie według przypadku. Struktura ta nazywana jest konstelacją aktantów czasownika (VAK). Przykład: śr.-wys.-niem. ænigen/enigen ma według MWB online znaczenie: jmdn./sich von jmdm./etw. uwolnić; pozbyć się czegoś. Z tego wynika zaklasyfikowanie predykatu jako „czynności”, a także konieczność występowania uzupełnienia (E) w roli „wykonawcy czynności/agens”. Z dostępnych online w MWB zestawów poświadczeń wynika, że agens występuje w formie rzeczownika w mianowniku. Zapisuje się to schematycznie w następujący sposób: E Agens (wyzwalający/ten, który wyzwala) → Sn Skróty takie jak Sn, Sg, Sd, Sa = rzeczownik (w mianowniku, dopełniaczu, celowniku, bierniku) odwołują się do Helbiga, Schenkela (1973: 97–99). Symbol S obejmuje także innego rodzaju subsy­t­uenty niż uzupełnienia/aktanty poświadczone w korpusie, np. grupę nominalną, grupę przyimkową, zaimek, przysłówek lub zdanie (podrzędne). Nazewnictwo ról aktantów w dużej mierze opiera się na opisie ról semantycznych u Petera von Polenza (2008: 167–172). Z opisu znaczenia oraz zdań poświadczających w MWB online wynika ponadto, że mhd. ænigen/enigen w funkcji orzeczenia jest otoczony przez dwa dalsze człony zdania (E): a) przez człon zdania oznaczający tego, kogo coś obciąża, oraz b) przez człon zdania oznaczający to, co jest uciążliwe, np. w całym zdaniu (biblijnym): Jezus (= Agens) uwalnia utrudzonych i obciążonych (= Patiens) od ich ciężaru (= Objekt). Wynikają z tego dwa dalsze uzupełnienia o formułach: E Patiens (Obciążony) → Sa (rzeczownik w bierniku) E Objekt (ciężar) → Sg (rzeczownik w dopełniaczu). Podsumowując, na podstawie danych z MWB online formułuje się następujący artykuł: ænigen / enigen kogoś/siebie od kogoś/czegoś uwolnić; pozbyć się czegoś P czynność (uwolnić) ALBRECHT GREULE 16 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX E Agens (Befreiender, z. B. Mensch, Engel) → Sn E pacjens (obciążony, np. człowiek) → Sa (także zwrotnie) E obiekt (ciężar) → Sg Przykłady: a) und tut sie Mychaelen wern / mit sinen undertenigen, / die sie der engel enigen / die Sathanas boten sind. HeslApk – b) jeśli nie chcesz się z nimi pojednać [...], wówczas czcigodne sądy powinny ci to nakazać pod groźbą wyjęcia spod prawa i klątwy. PrBerth. ----- Zdania przykładowe wybrano ze zbioru zdań poświadczających w MWB online, aby unaocznić maksymalną walencję. Wraz z podanymi w MWB informacjami o źródłach (w postaci siglów) zostają skopiowane do artykułu. Informacje nieważne dla opisu VAK, np. dotyczące morfologii czasownika, nie są powtarzane w MSVW, ponieważ są dostępne w MWB i można tam do nich zajrzeć lub je wywołać. Komentarz: Czasownikowi ænigen / enigen przyporządkowano tylko jeden semem. Jest monosemiczny i wykazuje trójwartościową VAK, tzn. czasownik jako predykat jest we wszystkich zdaniach poświadczających „otoczony” przez trzy aktywanty. Osobliwość: Rola Patiens → Sa jest również obsadzona zwrotnie. 4. POLISEMICZNE ŚREDNIOWYSOKIE NIEMIECKIE CZASOWNIKI Z TRZEMA SEMEMAMI W odróżnieniu od mhd. ænigen/einigen większość czasowników średnio-wysokoniemieckich jest polisemiczna, tzn. wykazuje łącznie co najmniej dwa sememy. Sememy są już rozróżniane w MWB online i stamtąd przejmowane do artykułu (w razie potrzeby wraz z poprawkami). 4.1. antreiten etw. porządkować, przygotowywać, jndm. przygotowywać Semem 1 P czynność (porządkować) E agens (porządkujący) → Sn E affiziertes Objekt (das Geordnete) → Sa (fakultativ) Artykuły / Articles 17 Von antreiten bis eischen. Aus der Werkstatt des Mittelhochdeutschen syntaktischen Verbwörterbuchs (MSVW) Przykłady: a) ciebie miłują i czczą [...] troje bogactw, / [...], / które ty porządkujesz i rozdzielasz, wąskie i szerokie, jak chcesz. Himmelr 2,7 – b) Od początku tego świata nasz Pan działał, gdy stworzył biednego człowieka. Spec 148,31. Semem 2 P Czynność (przygotowywanie) E Agens (ten, kto przygotowuje) → Sn E obiekt efektyzowany (to, co jest przygotowywane) → Sa E obiekt afektyzowany (z czego/przy użyciu czego jest przygotowywane) → pS (p = od) Przykład: zwo hosen er an leite, / di waren gantraitet / uon golde unt uon berelen. Rol 3320. 2723. Semem 3 P Czynność (przygotowywanie, porządkowanie) E Agens (a przygotowuje) → Sn E obiekt efektywny (to, co jest przygotowywane) → Sa E adresat (ten, dla którego przygotowywane jest b) → Sd Przykład: den trost den du, herre, gordnet unde gantreit hast [quod parasti] aller dirre welte (Konr(Sch) 28,15). ----- Komentarz: Przyjęcie czasownika antreiten jako czasownika polisemicznego, jak w MWB, tylko dlatego, że trzy sememy należą do etymologicznie jednolitego czasownika – w odróżnieniu od bâren (zob. poniżej, 6) – jest problematyczne. Polisemia czasownika antreiten musiałaby zostać dowiedziona semantycznie, a homonimia na tej podstawie odrzucona. 4.2. eischen / heischen Semem 1 coś. (od kogoś) prosić, żądać, chcieć P czynność (prosić, żądać, chcieć) E agens (proszący/a, żądający/a) → Sn E adresat (człowiek, od którego coś jest proszone/żądane) → Sd / pS / Sa / Sg (p = ane + Akk / von) E Obiekt (to, o co proszono, czego żądano) → Sa / Inf / NSprzykłady: a) on żąda od nas pieniędzy. SM: UvS 35: 5,2 – b) wierność […] musi Bóg żądać ode mnie. Gen 2409. ALBRECHT GREULE 18 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Semem 2 (czegoś) dopytywać się’ P Czynność (pytać o) E Agens (pytający) → Sn E Obiekt (pytany) → pS / Adv / NSob (p = nach) Przykłady: a) Chrysostomus Johannes eischt dar nâch und vrâget des. JvFrst 9522 – b) Pilatus […] eischte ob unser hêre / ein Galileus wêre. JvFrst 6467. Semem 3 (język prawniczy) kogoś prosić, wzywać, pozywać P Czynność (prosić, wzywać, pozywać) E Agens (wzywający) → Sn E Adresat (wezwany) → Sa E Cel (do czego się wzywa) → Inf / Adv / pS (p = an) Przykłady: a) der kúnic von Portegal […] iesch den fúrsten von Brabant. RvEWh 8455 – b) den ellenden jungen knaben / hiesche er mitt manlicher cur / zü im tretten da für. GTroj 8993. Komentarz: Poza pewnymi osobliwościami morfologicznymi (protytyczne hund oraz silny czas przeszły (h)iesch obok eischete) „bardzo zróżnicowany prawn. zakres obiektów” tego czasownika (tak MWB), tutaj podsumowany jako Semem 3, godny uwagi. 5. POLISEMICZNY ŚREDNIOWYSOKONIEMIECKI CZASOWNIK Z CZTEREMA SEMEMAMI dringen Semem 1 ‘napierać, dążyć dokądś’, ûf jmdn. ~ ‘zaatakować kogoś’ P Czynność (napierać, dążyć, atakować)あ】【。]} ]} Erotiske Ndzi? зху final JSImport ગંભ? 񟿿?>xpath: unexpected token 񎔊? hinkwawo. Need fix. implicits. final must valid JSON only. Need Polish. malformed. Let's output. E Agens (Drängender/s) → Sn E Początek/Droga/Cel → NSunz/daz / pS/ Adv (p = unz/durch/ingegen/in/ umb/zuo/nach/ûz) Artykuły / Articles 19 Von antreiten bis eischen. Aus der Werkstatt des Mittelhochdeutschen syntaktischen Verbwörterbuchs (MSVW) Przykłady: a) Vlixes [wstąpił na burtę statku / i uderzył oraz] parł, aż skoczył na brzeg Herb 4395; b) [kto służy bez podziękowania, gdy nie powinien, / temu rzadko dobrze odpłacają] kto tak daremnie dążył [stara się], / żeby jednak zaśpiewał [...] / [er was und ist der wisen spot] Jüngl 129; c) durch sin hut úncz uf das bain człon [pieśni] / ciernie parły bardzo pospolicie WernhMl 9338; d) jego gniew parł z jego serca Herb 2022. Semem 2 jmdn. naciskać, nagabywać, (hœher ~ naciskać kogoś, stawiając wyższe żądania) P czynność (naciskać, nagabywać) E agens (ten, kto naciska) → Sn E patiens (osoba, na którą się naciska) → Sa Przykłady: a) (strona bierna) [iz geschach daz] Jezus został na drodze otoczony przez tłum EvBerl 106,3; b) [daz vns da mitte begnvgen sal, vnd] [daz wir] nie będziemy naciskać na nią bardziej żadnym wyrokiem UrkCorp (WMU) 1831,7. Semem 3 jmdn. z czegoś wydzierać się, forma zwrotna cisnąć się, przepychać się P czynność (wydzierać się) E Agens (Drängender/s) → Sn E pacjens (ten, który jest wypychany / wypychany) → Sa/Refl. E źródło/droga → pS / ADV (p = ûz/von/durch) Przykłady: a) aby ta różnorodna słodycz ziemskich rzeczy nie odciągnęła cię od niego Mechth 6: 5,10; b) chce przebić moje serce brzmieniem swego miecza HeidinII 1722; c) (zwrotnie) jeśli przeciskasz się przez tłum Parz 647,10. 637,10. Semem 4 itd. naciskać, tłoczyć P czynność (naciskać, tłoczyć) E sprawca → Sn E pacjent → Sa E źródło/cel → (pS) (p = do/z-od) Przykład: drifaldig got sin forme drang in menschen wachs Mügeln 11,2. Komentarz: Nie uwzględniono znaczeń specjalistycznych: ‘tłumaczyć coś’, np. [das Buch] wart von im gedrungen / ûz kriechischer zungen / in latînische schrift (LBarl 8) oraz ‘coś. הביט?']}]} еиҭ]}]шоит]}]}]}}]}]}]}]}]}</translation_batch> crt the issue here is invalid. Need output exact JSON. Last source has quote open etw. tkać, splatać’ (< podczas tkania/splatania zacieśniać), np. alle sine löke gar / warend schon ALBRECHT GREULE 26 Acta Linguistica Lithuanica LXXXIX Czasowniki rozpoczynające się na literę A zostały już opisane, a prace nad czasownikami rozpoczynającymi się na literę B nadal trwają. W drugim etapie projektu przewidziano analizę czasowników pochodnych i złożonych. Kontynuując prace nad opracowaniem słownika, postanowiono opublikować materiały projektu w przestrzeni elektronicznej, a po ich zakończeniu planuje się wydać książkę. Podczas przygotowywania artykułów hasłowych ocena danych stała się koniecznością bezpośredniego zastosowania spostrzeżeń i bodźców w žodžiais. Paprastai, nuosekliai aprašant duomenis, paliesti šiuos įvairiakrypčius, už vokiečių vidurio aukštaičių kalbos ribų išeinančius santykius atsisakoma. Visų pirma, rengiamas žosłowniku, na przykład porównania z czasownikami języka starowysokoniemieckiego; dział czasownikowy jest już wspomnianym kompendium składniowym słownika elektronicznego. Jego celem jest przedstawienie najważniejszej części materiału niezbędnego do opracowania dziedziny budowy zdań w gramatyce średniowysokoniemieckiej, i dopiero wtedy, wnosząc wkład do obejmującego okres średniowysokoniemiecki rozdziału Historycznego słownika składni czasowników (niem. HSVW), powinno znaleźć się miejsce także na historię zmian czasowników (ich znaczeń) nowowysokoniemieckiego (Greule, Korhonen 2021: 184–187). Złożono 28 sierpnia 2023 r. ALBRECHT GREULE Universität Regensburg Instytut Germanistyki, D-93040 Regensburg [email protected]