1/2/2016 Condicións o ganiza i as que a o ecen e di icul an a inno ación
h p://www.edu.xun a.es/eduga/p in /122/ o o/condicions-o ganiza i as-que- a o ecen-di icul an-inno acion 1/12
Published on Eduga (h p://www.edu.xun a.es/eduga)
Inicio > Condicións o ganiza i as que a o ecen e di icul an a inno ación
Condicións o ganiza i as que a o ecen e di icul an a
inno ación
Re lexións a pa i dunha in es igación en cen os que log a on cons uí axec o ias
sos idas de mello a.
Fo o [1]
Julián López-Yáñez
Uni e sidade de Se illa, España
[email protected] [2]
In odución
A inno ación educa i a é unha a e a colec i a. É e dade que moi os bos p oxec os, ideas
e inicia i as saen da men e de indi iduos conc e os, de docen es olun a iosos e
comp ome idos que asumen os p oblemas de ap endizaxe do seu alumnado como un e o
p o esional. Pe o mesmo neses casos –e especialmen e nos casos en que as súas
inicia i as pe du an e mello an co empo– o que a opamos de ás deses docen es é un
cen o que os comp ende, os apoia e p o exe o seu aballo. Nes e a igo xus i ica emos a
idea de que se necesi a a odo un cen o pa a que calque a inicia i a de cambio, po
modes a que sexa, se sos eña e con axie as p ác icas dou os docen es. Po conseguin e,
explo a emos as condicións o ganiza i as necesa ias pa a que as inicia i as de inno ación
log en mello a a ap endizaxe do alumnado.
Segui emos así unha das liñas de in e ese da li e a u a especializada e a in es igación
sob e cambio en educación en o no aos aspec os que ga an en a sus en abilidade das
inicia i as inno ado as nos cen os escola es (Ha g ea es, 2002; Ha g ea es and Fink,
2004, 2006). Do que só ago a pa ece que comezamos a da nos con a é de que os cen os
educa i os –algúns especialmen e– a esou an un coñecemen o p opio sob e como p o exe
e ace que se desen ol a e p ospe e a ac i idade de inno a . T á ase xenuinamen e dun
coñecemen o o ganiza i o, pos o que eside no cen o escola , imp egna as súas
ac i idades e decisións co iás, é asladado aos no os memb os median e su ís p ác icas
de socialización e pe manece no cen o a pesa de que as pe soas en an e saen del.
E ec i amen e, as o ganizacións posúen un coñecemen o que non se limi a ao sabe dos
seus memb os, senón que é esencialmen e áci o e eside no xei o en que con igu an e an
unciona o seu sis ema de p ác icas. É dici , o coñecemen o o ganiza i o mani és ase no
que an (e en como o an) os memb os de cada o ganización, o cal inclúe an o as a e as
p odu i as como as elacións que se cons úen ao seu a edo (A aujo, 1998; Tsoukas,
2002; Clegg, Ko nbe ge e Rhodes, 2005; Ghe a di, 2006). Pois ben, a in es igación en
1/2/2016 Condicións o ganiza i as que a o ecen e di icul an a inno ación
h p://www.edu.xun a.es/eduga/p in /122/ o o/condicions-o ganiza i as-que- a o ecen-di icul an-inno acion 2/12
educación debe asumi o comp omiso de saca á luz ese sabe que pe manece implíci o no
xei o en que aballa cada comunidade de docen es. Así mesmo, debe se capaz amén de
codi icalo e de poñelo á disposición dou os cen os que a an de a opa ías p opias de
mello a do ensino.
Iso é o que nos p opuxemos nunha in es igación na que nos apoia emos pa a sos e as
ideas que exp esa emos aquí. Nesa in es igación analizamos du an e ano e medio dez
cen os inno ado es, an o de educación p ima ia coma de secunda ia, epa idos en e
Se illa e G an Cana ia. Os casos o on seleccionados coa axuda dos aseso es de dous
cen os de p o eso es que iden i ica on pa a nós cen os que log a an cons uí axec o ias
sos idas de mello a. A indagación ealizouse median e en e is as en p o undidade,
obse ación pa icipan e e non-pa icipan e, o og a ía, así como na acións e exis os
biog á icos que os pa icipan es ealiza on pa a nós. Realizá onse 148 en e is as, a maio
pa e di ixidas a docen es e di ec i os dos cen os, aínda que amén o on en e is ados
aseso es dos cen os de p o eso ado, inspec o es, ex-docen es do cen o, nais ou pais de
alumnos, es udan es de maxis e io en p ác icas, o ien ado es e pe soal de adminis ación e
se izos dos cen os pa icipan es. Os in o mes p o isionais de in es igación ó onlles
en egados aos nosos in o man es du an e o p oceso e es es i e on a opo unidade de
pa icipa na elabo ación das conclusións de ini i as.
As ca ac e ís icas dos cen os, así como unha desc ición máis de allada do p oceso de
in es igación e as súas conclusións poden e se nun núme o monog á ico da e is a
P o eso ado, dedicado á in es igación sob e o cambio educa i o no noso país (Al opiedi e
López Jiménez, 2010; Al opiedi e Mu illo Es epa, 2010; López Yáñez, 2010; López Yáñez e
La ié Ma ínez, 2010; Sánchez Mo eno e López Yáñez, 2010). O que a con inuación
desen ol e emos se án es das liñas que o equipo de in es igación conside ou que iñan
unha maio po encia explica i a con espec o ás condicións que ixe on posible que
algunhas des as escolas osen máis alá do que pode iamos azoablemen e espe a debido
ao con ex o no que ope aban.
P imei a condición: o e a aigamen o nun con ex o que o mula
e os
Unha impo an e base das ac i idades inno ado as que desen ol ían os cen os educa i os
pa icipan es na in es igación es aba nun ipo de discu so moi p esen e na ida ins i ucional,
que esal aba as di íciles condicións do seu ámbi o económico, social e cul u al. O de andi o
discu so apoiábase en his o ias di e sas sob e momen os cla e da ida do cen o,
especialmen e momen os c í icos que pe mi ían esal a a pe spicacia, a co axe ou a
p o esionalidade de de e minados docen es e di ec i os que soubesen ac ua al e como as
di íciles ci cuns ancias equi ían.
Moi os au o es esal a on a impo ancia das his o ias na adas que unha comunidade pon
en ci culación pa a lles da sen ido, cohesión e o de ás súas p ác icas (Buxo 1991, 106-126;
Keza e Eckel 2002, 295-328; B own, Gab iel e Ghe a di, 2009, 323-333; Louis e ou os,
2009, 157-180). En conc e o, as his o ias que exis amos cump ían dous obxec i os
undamen ais: p opo ciona lle un o e sen ido de iden idade á comunidade educa i a e
ins ala nela a conciencia dunha misión que cump i .
En elación co p imei o deles, a imaxe a edo da cal se cons uía a iden idade da maio
pa e dos cen os pa icipan es e a a dun con ex o di ícil que e aba os seus docen es a
pensa e ac ua c ea i amen e pa a log a o mesmo que ou os conseguen ac uando
1/2/2016 Condicións o ganiza i as que a o ecen e di icul an a inno ación
h p://www.edu.xun a.es/eduga/p in /122/ o o/condicions-o ganiza i as-que- a o ecen-di icul an-inno acion 3/12
u inei amen e. Polo an o, nes e pun o as his o ias a aban de con e e o ámbi o
des a o ecido do que p ocedía o alumnado nun es ímulo pa a log a o comp omiso dos
docen es. Ao mesmo empo, ins alaban na cul u a ins i ucional unha especie de manda o
implíci o que lle eclamaba á comunidade educa i a ecoñece e p ese a o legado de
odos aqueles que, co seu comp omiso, con ibuí an a empu a os esul ados do cen o
máis alá das expec a i as.
Pa a log a modela o sen ido de iden idade dunha o ganización, as his o ias que ci culan
deben odea se dos azos épicos que ca ac e izan as lendas, algo que es as cump ían:
di icul ades case imposibles de supe a que o on a on adas po docen es dunha peza, que
non se a eda on an e elas e que consegui on, co seu empeño e cla i idencia, le a o cen o
a maio es co as de log o e ecoñecemen o. Son p ecisamen e es es elemen os mí icos os
que con e en as na a i as ins i ucionais nun dos mecanismos máis e icaces de
socialización dos no os docen es. Des e modo, os que se inco po an á o ganización con an
cun eposi o io de solucións que supos amen e eñen éxi o e, en odo caso, aliñadas coa
cul u a da o ganización, dispos as pa a se usadas an e p oblemas simila es ou, polo
menos, pa a lles da sen ido a eses p oblemas e a acelos máis abo dables (B own e
Duguid, 1991, 40-57; Boland e Tenkasi, 1995, 350-372; Spillane e Diamond, 2007).
Pe o as his o ias axudaban amén a de ini unha misión que ose acep ada pola g an
maio ía. Ao lle da isibilidade ao pasado e con e elo nunha guía pa a ac ua no p esen e,
as his o ias cump ían un papel undamen al como elemen o cohesionado . A pos a en
ci culación des as his o ias cons i úe un modo moi p ác ico de omen a e, desde logo, de
comp oba o g ao de aco do de odos os memb os da o ganización con espec o ao
pasado e ao papel que cabe espe a del (po exemplo, se debe se con inuado ou abolido).
Se o de andi o aco do alcanza un ni el acep able, en ón iso signi ica que a o ganización
pode con ia en calque a dos seus memb os pa a que desen ol an de xei o au ónomo
calque a inicia i a que poidan concibi . Nou as palab as, a cul u a o ganiza i a pode á
con ia nos seus seguido es semp e que comp obe, a a és do seu g ao de aco do coas
his o ias modeladas colec i amen e, que es es se sabe án mo e den o dos seus lími es.
Non obs an e, niso mesmo adica o p incipio da ans o mación da cul u a, pos o que an a
au onomía a á, sen dúbida, que a c ea i idade dos indi iduos empu e dalgún modo os
de andi os lími es e, en úl ima ins ancia, sen e as bases dunha no a cul u a.
En de ini i a, se hai algo que ca ac e iza os cen os inno ado es que es udamos é que
ap endesen a do a se dunha misión que cump i a a és de his o ias que aludían á súa
iden idade como o ganización. Es a misión eclamaba o comp omiso de odos, aludindo, en
p imei a ins ancia, ao con ex o p oblemá ico que acía di ícil a a e a de ensina e, polo an o,
imp escindible a c ea i idade do p o eso ado. A inno ación apa ecía des e modo como a
e amen a necesa ia pa a log a unha misión colec i a: a de mello a as condicións de ida
da comunidade á que se e o cen o. Así, os cen os que log a on sos e p ocesos de
cambio consegui an i a p o ei o das ci cuns ancias di íciles do ámbi o pa a p omo e un
sen ido iden i a io do cen o en o no aos seus p oxec os de inno ación. É dese modo como
se cons úe a iden idade ins i ucional: a base de na a i as que lles a ibúan un al o alo aos
es o zos dos docen es po a opa ías al e na i as pa a que o seu alumnado ap enda.
Os es o zos pa a do a o cen o dunha iden idade cla a e ecoñecible no ábanse, ademais,
na o ma en que o cen o se inculaba aos p oxec os con ocados de xei o o icial e público
pola Adminis ación educa i a. O seu a án po compensa as ca encias sociocul u ais da
poboación á que a enden impulsábaos a solici a un ele ado núme o de p oxec os nas
de andi as con oca o ias, con éxi o en moi as delas. Non obs an e, aínda que as emá icas
das de andi as con oca o ias ab ían unha a iedade de liñas de aballo que pode ía
1/2/2016 Condicións o ganiza i as que a o ecen e di icul an a inno ación
h p://www.edu.xun a.es/eduga/p in /122/ o o/condicions-o ganiza i as-que- a o ecen-di icul an-inno acion 4/12
pa ece excesi o, os cen os da nosa in es igación pa ecían consegui non pe de , no
medio da ma aña de p oxec os, a súa p opia liña de aballo, a miúdo es ablecida cando
aínda a inno ación educa i a non e a sub encionada po ningunha Adminis ación.
Polo an o, es es cen os ap ende on amén que a ac i idade de inno a unciona mello
cando esponde a un p oxec o de inido de cen o e mello aínda cando ese p oxec o asume
o e o p o esional de a opa as espos as axei adas a un ámbi o que se ecoñece
p oblemá ico. Moi os dos casos es udados e an cen os cunha longa axec o ia de
p oxec os ap obados en con oca o ias públicas, a miúdo a iculados en o no a unha liña
de inida (algunhas comúns e an a con i encia, a coeducación e a in eg ación do alumnado
con di icul ades) pola cal e an ecoñecidos desde o ex e io . Á pa e da unción e iden e de
a ae ecu sos ao cen o, os di os p oxec os cump ían, ademais, unha non menos
impo an e unción implíci a: c ea unha o e iden idade que a i aba en odos os seus
memb os un máis que e iden e sen imen o de a iliación, de o gullo po pe ence ao cen o.
Segunda condición: desen ol emen o dunha cul u a de inno ación
A p io idade que os líde es escola es lle conceden ao man emen o dun clima escola
sa is ac o io, o cal implica asegu a se de que os cambios son in oducidos coa p og esión e
pa simonia necesa ias e odeado dun amplo consenso, algo cuxa impo ancia amén
ecoñece on Ainscow e Wes (2006: 80).
A p eocupación po impedi que calque a acon ecemen o imp e is o e c í ico de eña a
dinámica de aballo do cen o: " ace que as cousas uncionen". Algunhas accións que
ga an ían is o e an:
A idea de que os equipos de ciclo ou de depa amen o son a p incipal unidade de cambio e
a idea asociada de que deben con a con ampla au onomía nas súas decisións.
A én ase na p o esionalidade, a implicación e a esponsabilidade do p o eso ado.
Un en oque educa i o in eg al do alumno como pe soa e cidadán e non exclusi amen e
cen ado en coñecemen os ou des ezas in elec uais.
A impo ancia da con i encia como eixe a iculado da o ganización do cen o en odas as
súas a ian es.
Po ou o lado, os discu sos p oducen cul u a ins i ucional, como xa quedou ecollido na
epíg a e an e io . A cul u a non é senón o co ola io do p oceso median e o cal as his o ias
se desp egan, ma izan, se co ixen unhas a ou as e, co empo, adop an unha o ma
ins i ucional, é dici , ecoñecible e acep ada po unha maio ía dos memb os da
o ganización. Non obs an e, Fulle e Cla ke (1994) queixá onse, con azón, de que a
in es igación sob e inno ación educa i a igno ou sis ema icamen e o modo en que a cul u a
o ganiza i a lles dá o ma aos p ocesos de cambio educa i o.
As escolas pa icipan es na nosa in es igación mos a on que a cul u a pode e ixi se como
unha pode osa e amen a pa a sos e mello as a longo p azo. Cando os cambios
in oducidos apa ecían como un desen ol emen o da iden idade do cen o, a súa
p obabilidade de éxi o e de con a co apoio da comunidade e a maio . No noso caso, as
escolas mencionadas compa ían un conxun o ecoñecible de signi icados e c enzas como
pa e da súa iden idade colec i a. Algúns dos máis signi ica i os e an:
1/2/2016 Condicións o ganiza i as que a o ecen e di icul an a inno ación
h p://www.edu.xun a.es/eduga/p in /122/ o o/condicions-o ganiza i as-que- a o ecen-di icul an-inno acion 5/12
a) Poñe a ención na in eg ación dos que acaban de chega .
b) Facili a as eunións semanais e odo ipo de con ac os in o mais en e o p o eso ado coa
mi ada pos a na colabo ación en o no aos p oxec os en ma cha.
O impo an e de compa i un conxun o de asuncións é que, pos o que a maio pa e dos
memb os da o ganización in e io iza on os de andi os signi icados e c enzas, se pode
con ia nas inicia i as que calque a deles emp enda. Iso acili a a asunción de iscos –po
pa e an o dos docen es coma dos di ec i os–, algo necesa io pa a le a á p ác ica as
ideas o ixinais e a adap ación das p ác icas es ablecidas ás no as necesidades que xo den
po odas as pa es.
E ec i amen e, as alusións a ideas e asuncións colec i as apa ecían ecuen emen e nos
discu sos dos nosos in o man es. Non obs an e, pa adoxalmen e, non a opamos na maio ía
das escolas unha posición "ideolóxica" ou "mili an e" con espec o a ningunha eo ía ou
discu so pedagóxico inno ado ou p og esis a on e a ou o adicional. O que que emos
dici é que o p o eso ado non chega a ao comp omiso colec i o de p omo e inno acións a
pa i dunha de e minada ideoloxía pedagóxica p e iamen e asumida. Máis ben chega a a
el a pa i da idea de que e a p eciso man e unha dinámica inno ado a que o maba pa e
do ADN da o ganización. Des e xei o a inno ación non iña posibilidades de cons i uí se no
es anda e dunha de e minada coalición on e a ou a, pos o que e a algo que pe encía a
oda a comunidade.
Só a opamos o ipo de ensión mic opolí ica de i ada da con on ación en e g upos con
idea ios pedagóxicos di e en es nun dos casos es udados, sob e o que paga a pena
de e se un momen o. No IES Diego Velázquez (pseudónimo), o eixe condu o dunha se ie
de inicia i as o emen e inno ado as elacionadas cun en oque non puni i o dos p oblemas
de disciplina e co ensino en equipo do p o eso ado e a o p oxec o elabo ado polo equipo
di ec i o. O di ec o o a pos o á on e do cen o pola Adminis ación educa i a pa a que
lide a a a e undación do cen o como ins i u o a pa i das in aes u u as que pe ence on a
un cen o de educación in an il e p ima ia. T a ábase dun expe imen ado p o esional de
ecoñecido p es ixio que iu niso a opo unidade de le a á p ác ica un p oxec o educa i o
longamen e madu ado e apoiado en sólidas con iccións pedagóxicas. E a o seu p oxec o
educa i o. E así oi pe cibido semp e pola g an maio ía dos docen es. O p oxec o e a máis
que bo, moi bo. O p oblema oi que, obsesionado coa aplicación do seu p oxec o, o di ec o
–e en boa medida o equipo di ec i o– desa endeu algúns aspec os que no es o dos
cen os es udados se mos a on undamen ais pa a sos e as inno acións:
a) A busca de consensos en o no ao idea io pedagóxico que inspi aba o p oxec o.
b) A c eación dunha base de signi icados, asuncións e alo es compa idos.
c) A c eación dun clima de con ianza e apoio en e o p o eso ado que acili ase o diálogo e
a negociación que a pos a en ma cha de odo p oxec o colec i o equi e.
Es e úl imo aspec o e elouse decisi o na nosa in es igación. Podemos a i ma que o que
chamamos "cul u as do coidado", é dici , aquelas cul u as que p es an a máxima a ención á
in eg ación de odos os colec i os na dinámica do cen o e negocian os obxec i os coa
mi ada pos a en ga an i un ambien e a o able pa a o aballo e a con i encia conseguen
da lles con inuidade ás inno acións máis ca ou as cul u as. Comp obamos, amén, algo que
sinalan di e sos au o es: que o ambien e exen o de ameazas dalgúns cen os con ibuía a
xe a en e o p o eso ado a con ianza necesa ia pa a asumi iscos e pa a adop a e

1/2/2016 Condicións o ganiza i as que a o ecen e di icul an a inno ación
h p://www.edu.xun a.es/eduga/p in /122/ o o/condicions-o ganiza i as-que- a o ecen-di icul an-inno acion 6/12
p omo e inicia i as (Den on, 1998; Tschannen-Mo an e Hoy, 2000; Ha is e Muijs, 2005;
Louis e ou os, 2009: 161).
Po ou o lado, as cul u as o ganiza i as que, como imos máis a iba, oma on as
ci cuns ancias di íciles do ámbi o como a gumen os pa a solici a a colabo ación en e o
p o eso ado, así como o seu comp omiso, log a on máis éxi o, en e mos de cohesión
social, ca aquelas que basea on os seus a gumen os nun discu so ideolóxico sob e a
con eniencia de al ou cal modelo educa i o, como e a o caso do Diego Valázquez.
Di iamos que os docen es esponde on mello á chamada pa a uni se e aballa xun os
cando o e e en e e a a iden idade do cen o que cando a e a a eo ía pedagóxica. As
cul u as que coloca on no cen o os alo es do aballo compa ido, da colabo ación e a
én ase na p o esionalidade log a on xe almen e in eg a dun xei o máis sua e e máis ápido
os no os memb os, alimen ando así a con o mación de au én icas comunidades de p ác ica
e de coñecemen o.
Te cei a condición: cons ución dun sis ema de p ác icas
p o esionais
A opamos amén que as escolas que log an sos e p ocesos du adei os de mello a adop an
deseños o ganiza i os máis o gánicos e menos egulados. Po deseños o gánicos
e e ímonos a aqueles que inclúen a pa icipación dos docen es nas decisións undamen ais
ou es a éxicas; es u u as de con ol p o esionais ou au ocon ol; colexialidade ou pa óns
es ables de colabo ación en e o p o eso ado; o alecemen o da comunidade educa i a; e
lide ado dis ibuído (Rowan, 1995). Di o dou o modo, á ase dun en oque o ganiza i o
eme xen e, onde p imei o eme xen as ideas e inicia i as e logo es as son eguladas e
coo dinadas median e es u u as e es a exias deseñadas ad hoc (Cla ke, 2002). Iso que e
dici que unha boa pa e da ac i idade o ganiza i a non esponde a plans o malmen e
es ablecidos, algo que amén ecoñece on Buchanan e al (2007). De ei o, os deseños
o gánicos dependen máis da coo dinación ca da plani icación. Os deseños adhoc á icos
necesi an cul u as o emen e compa idas e pau as de colabo ación ben eng axadas, o que
conduce, en de ini i a, á au oo ganización dos equipos docen es, á on ade e capacidade
des es pa a asumi iscos e á súa disposición pa a ap o ei a as di e enzas alí onde xu dan
(Cla ke, 2002; 134-138).
A p ác ica da inno ación que se de i a des a o ma de o ganización adop a unha
modalidade moi na u al e in eg ada no co ián. O seu pun o de pa ida é a ape u a dos
memb os da o ganización ca a ao no o e a busca cons an e de ecu sos ex e nos pa a
apoia a dinámica o ganiza i a in e na. Non implica unha xes ión de a iba a abaixo,
xe á quica, senón p opos as que, pouco a pouco, se an diseminando a a és dunha
a iedade de pequenos g upos docen es, co apoio dos coo dinado es de ciclo ou
depa amen o e de p oxec o, do equipo di ec i o e dos ó ganos de coo dinación. Nes e
sen ido, a inno ación non en asociado aquí un sen ido de igo , de plani icación, de con ol
de esul ados e c. Adop a máis ben o sen ido de adap ación ca o de o ixinalidade ou
implan ación de algo nunca an es ensaiado.
Ou a cues ión que paga a pena des aca con espec o ao modo de aballo é o ei o de que,
a pesa da a iedade de p oxec os que se acome en en pa alelo, un deles adoi a ace de
columna e eb al de oda a ac i idade. Xe almen e é algo máis ca un p oxec o, é unha liña
que concen a os sinais de iden idade do cen o e que a unde as súas aíces na his o ia do
cen o. Es e p oxec o cen al xi a, po exemplo, no CEIP Las Mo e as a edo do ema da
con i encia, o cal se con e eu nun e dadei o emblema do cen o e nun aglu inado
1/2/2016 Condicións o ganiza i as que a o ecen e di icul an a inno ación
h p://www.edu.xun a.es/eduga/p in /122/ o o/condicions-o ganiza i as-que- a o ecen-di icul an-inno acion 7/12
ideolóxico, axudado polas sesións de o mación e de socialización no p oxec o polas que
pasan os docen es que se inco po an a el.
Es a a iedade de p oxec os a iculados en o no a un deles que aglu ina a isión e a
iden idade o ganiza i a é a esponsable dunha complexa a qui ec u a de oles e
esponsabilidades que eclama unha pa icipación incesan e e unha dis ibución masi a da
oma de decisións e do con ol; amén dunha imaxe de iabilidade ca a á p opia
Adminis ación e ca a á comunidade educa i a en xe al. Di o dou o modo, es a peculia
con igu ación da ac i idade de mello a, cun p oxec o cen al que ep esen a a iden idade do
cen o e lle dá unha pegada ideolóxica e isiona ia á comunidade, combinado con p oxec os
máis modes os pe o que se en pa a a icula unha masi a e complexa ede de ac i idades
e inicia i as, pa ece, pola súa p esenza cons an e nos nosos exis os, unha ó mula de
éxi o.
En de ini i a, o ca ác e inno ado des es cen os non consis ía an o na ealización dunha
achega e dadei amen e o ixinal e ema cable ás p ác icas escola es, senón máis ben na
al a implicación xene alizada do p o eso ado no aballo pedagóxico e no comp omiso
ac i o des e co cen o e a súa comunidade, os cales implicaban unha dinámica pe manen e
de ans o macións. T a ábase esencialmen e de cen os comp ome idos, ac i os,
aballado es e cunha g an disposición pa a emp ende no os p oxec os e inicia i as.
Po ou o lado, é e dade que a én ase pos a na au onomía dos p o eso es pe mi e que
lo eza unha g an a iedade de no as p ác icas de ensino ao ampa o dos di e en es
p oxec os, pe o amén p ese a en boa medida a p i acidade do espazo da clase, o cal
impide, en ocasións, unha ans o mación p o unda das p ác icas de ensino-ap endizaxe. O
esul ado é que moi os dos p oxec os inno ado es pos os en ma cha coexis en con mé odos
e con idos p óximos ao ensino adicional.
Ou o aspec o que de ine a p ác ica da inno ación nos cen os es udados é que én
asociada a un ipo de lide ado que se iden i ica ul imamen e na li e a u a especializada
como dis ibuído (Spillane, 2006; Lambe , 2007). En p imei o luga , iso que e dici que os
equipos di ec i os compa en o seu pode conscien e e in encionalmen e con moi os ou os
axen es que asumen di e en es esponsabilidades. Algúns líde es in o mais apoiaban os
o mais cando as ci cuns ancias o equi ían, cons i uíndo algo pa ecido a un segundo ni el
de di ección na somb a, en sin onía co p imei o. Des e modo o alecían o lide ado dos
p o eso es a a o pun o de p opicia al os ni eis de au onomía e de colabo ación en e eles.
Po ou a banda, es e lide ado dis ibuído e a máis un lide ado pedagóxico ca
adminis a i o (G een ield, 1987; S oll, 1999; Sou hwo h, 2002), is o é, inculado máis ao
aseso amen o, á elabo ación de no os ma e iais, á socialización e á o ien ación dos no os
docen es, á acili ación dun clima posi i o e es imulan e de aballo ou á coo dinación do
cu ículo, an es ca á xes ión bu oc á ica (Day, 2005). A asociación en e o ca ác e
dis ibuído e pedagóxico do lide ado én dici nos que a oma de decisións e a di ección dos
p ocesos lúe ca a ás pe soas e aos equipos máis capaci ados ou máis in o mados. O
lide ado dis ibuído é un lide ado asociado á a e a, non á posición xe á quica que se ocupa.
A ou a asunción impo an e implíci a na idea de lide ado dis ibuído é que a inno ación é
unha a e a o su icien emen e complexa como pa a se conducida po moi poucas pe soas.
Pola con a, asúmese que o que se necesi a pa a sos e os cambios é unha amén
complexa a qui ec u a de oles, asociados a di e en es ni eis de esponsabilidade e
inculados en e si. Nes e sen ido, á ase dun lide ado que ece e man én edes, o cal é moi
impo an e, pois sabemos que a ede é a mello es u u a pa a sos e deseños complexos
1/2/2016 Condicións o ganiza i as que a o ecen e di icul an a inno ación
h p://www.edu.xun a.es/eduga/p in /122/ o o/condicions-o ganiza i as-que- a o ecen-di icul an-inno acion 8/12
da ac i idade humana (Ha is, 2006).
Conclusión: só unha comunidade de p ác ica pode ga an i a
sus en abilidade da inno ación educa i a
Se poñemos xun as as es condicións que omos debullando a a aquí, pa a que a
inno ación pe du e, se desen ol a e se in oduza no ecido ins i ucional dun cen o escola , o
que ob emos é unha comunidade p o esional de p ác ica ou, se se p e i e o mula dou o
modo, unha p ác ica comuni a ia da educación. Xa dixemos ao p incipio des e a igo que,
desde o noso pun o de is a, se necesi a odo un cen o pa a que a inno ación p ospe e.
Ago a podemos amplia a idea: o que necesi a e de ás é, máis ca un conxun o de
indi iduos, unha e dadei a comunidade. Iso e non ou a cousa é o que signi ica:
a) Un cen o cun p oxec o ins i ucional a aigado na súa his o ia ins i ucional e nas
necesidades do con ex o ao cal se e.
b) Unha cul u a o ganiza i a que lle dá apoio a ese p oxec o e consegue o comp omiso dos
docen es pa a desen ol elo.
c) Unha p ác ica colec i a da inno ación que pe mi e que es a xe mine en calque a luga e
se disemine po odo o cen o.
Un dos au o es que máis in ocou o concep o de comunidade aplicado ás escolas oi
Se gio anni (1994, 1998). Pa a el, comunidade e a a palab a cla e, en luga de
o ganización, dun modo di e en e de e as escolas, desde unha pe spec i a que esal aba
o con ol in e no, os alo es, a socialización p o esional, a colexialidade e a
in e dependencia dos docen es. Ou os au o es es i e an a sen a as bases desde os anos
oi en a dunha pe spec i a al e na i a á bu oc á ica. Po exemplo, Lo o (1990: 42), que
en endía a o ganización como o p odu o eme xen e da in e acción social. Ou ben Smi cich
(1985: 66), que a asumía como unha “cons ución social”, pe manen emen e negociada e
“cons i uída e man ida simbolicamen e".
Non obs an e, é a Wenge (1998) a quen lle debemos a de inición máis o unda e a
popula ización do concep o de comunidade de p ác ica. El conside a que pode ala se dela
cando exis e un comp omiso colec i o cunha de e minada p ác ica e cando ese
comp omiso con i e iden idade, é dici , cando a p ác ica se expe imen a como pe encen e
a un nós. Ou os au o es p opuxe on a ian es des a ó mula: comunidades p o esionais de
ap endizaxe (Ho d, 1997; S oll e ou os, 2006; S oll e Louis, 2007) ou ben comunidades
democ á icas delibe a i as ou discu si as (Apple e Beane, 1999; S ike, 2000).
Pa a B yk, Cambu n e Louis (1999), os p incipais azos das comunidades p o esionais son
o diálogo e lexi o en e os p o eso es; a dep i a ización da p ác ica; a colabo ación
docen e; e p ocesos ac i os de socialización dos no os memb os. Men es an o, Coch an-
Smi h e Ly le (1999) suxi en que se hai algo ca ac e ís ico nelas é que a indagación apa ece
como unha pos u a ou unha ac i ude colec i a.
Unha comunidade de p ác ica é, ao mesmo empo e ine i ablemen e, unha comunidade que
ap ende. Pa a Muijs e ou os (2004: 160) "Unha escola que ap ende ca ac e ízase pola
p esenza dun diálogo e lexi o, median e o cal o p o eso ado desen ol e con e sacións
sob e o es udan ado, o ensino e a ap endizaxe, iden i icando aspec os e p oblemas
ele an es". Ademais ca ac e ízase pola "implicación do p o eso ado en con inuos es o zos
de indagación e de mello a an o das condicións in e nas da escola coma das ex e nas, en
1/2/2016 Condicións o ganiza i as que a o ecen e di icul an a inno ación
h p://www.edu.xun a.es/eduga/p in /122/ o o/condicions-o ganiza i as-que- a o ecen-di icul an-inno acion 9/12
luga de man e unha pos u a me amen e eac i a on e á inspección ou as inicia i as da
adminis ación" ( éxase amén Louis e Miles, 1990).
E ec i amen e, moi os des es aspec os apa ecían sis ema icamen e nos cen os que iñe an
sos endo inicia i as inno ado as desde había moi o empo. E algo que es aba p esen e en
odos eles e a, desde logo, un sen ido de p opiedade e esponsabilidade colec i a sob e a
súa p ác ica. Hai que ad e i que nes a idea de p ác ica incluímos an o as p ác icas
cu icula es coma as o ganiza i as. Non obs an e, como pode á comp ende se
doadamen e, non odos os cen os se a opaban no mesmo ni el de desen ol emen o como
comunidade. En conc e o, malia o ca ác e comuni a io dos cen os comp oba se con
acilidade nos modos de o ganiza o aballo dos docen es, non e a an doado nin an
ecuen e que a idea de comunidade ou o uncionamen o como comunidade alcanzase o
plano cu icula ou, se se p e i e, o ensino e a ap endizaxe na aula.
Is o que e dici , nin máis nin menos, que en moi os cen os o ca ác e comuni a io que
adqui ían os p ocesos de inno ación se de iña an e a po a da aula. Os p o eso es e an
capaces de pensa e ala en g upo sob e o seu ensino, in e cambia ma e iais, idea
p oxec os e inicia i as inno ado as no ma co deses p oxec os, ap ende do que dicían uns
e ou os, pe o e a sis ema icamen e máis di ícil e menos ecuen e que ap endesen do que
acían uns e ou os. Di o dou o modo, con moi a ecuencia, o modo colec i o de pensa o
ensino non de i aba necesa iamen e nalgunha modalidade colec i a de ace o ensino,
nalgún modo de aballa xun os dous ou máis docen es na mesma aula. Po conseguin e,
is o e a o que ma caba a di e enza en e uns cen os e ou os. Alí onde a ac i idade
inno ado a, is o é, o aballo en o no aos p oxec os en cu so, se ci cunsc ibía ás eunións
do p o eso ado, obse abamos que as no as inicia i as, os no os ma e iais e as no as
es a exias didác icas con i ían coas adicionais. Podiamos p esencia sesións de clase
ao máis ello es ilo, xun o a ou as e dadei amen e ompedo as. Non obs an e, amén
puidemos obse a cen os escola es –os menos– que consegui an anscende coa
inno ación o ma co o ganiza i o e accede ealmen e ao plano cu icula . Po conseguin e,
podemos concluí que o desen ol emen o da inno ación nos cen os, o seu alcance e a súa
p o undidade en moi o que e co g ao de desen ol emen o comuni a io que alcanzase o
colec i o ou comunidade de p ác ica que a sus en a.
Is o suxí enos que emos que ap ende máis sob e as manei as en que se cons úen e
desen ol en as comunidades de p ác ica. Non podemos con o ma nos con e cla a a
lis axe de ca ac e ís icas que es as debe ían posuí . A nosa comp ensión debe ía ab angue
o g an ino dos p ocesos. E iso esixe que a endamos e coñezamos con máis de alle os
aspec os que se mobilizan nos cen os escola es cando es es ope an baixo unha es u u a
comuni a ia, en conc e o:
- Os no os pa óns de lide ado e de ci culación do pode que eñen luga nas escolas como
comunidades.
- Os no os pa óns de aballo docen e e de coo dinación da p ác ica.
- Os pa óns baixo os cales se p oduce e se disemina o coñecemen o o ganiza i o, is o é, o
modo en que ap enden as comunidades.
- O papel supos amen e decisi o que desempeña a cul u a ins i ucional e, en pa icula , os
p ocesos median e os que se a ibúe o signi icado aos acon ecemen os o ganiza i os.
En de ini i a, o mello medio pa a que a inno ación educa i a xu da e se desen ol a é unha