FUSOS HORARIOS
ESPAÑOIS: RACIONALIDADE
FRONTE A LENDA
José Ma ía Ma ín Olalla
Uni e sidad de Se illa
Doi: 10.17075/en hp.2017.003
59
A discusión sob e os ho a ios españois ixo o una con dous lemas. O p i-
mei o o mula o p oblema: «Vi imos cun je -lag pe manen e» (Vidales 2013).
O segundo dá a solución: «Concilia p esupón eg esa a G eenwich» (Chin-
chilla 2012). Es a simple análise e es a simple solución mello a ían unha chea
de p oblemas da ida dia ia cuxa o ixe es á nou a chea de ei os ma cados
odos polo signo do mal: o nazismo, o anquismo, a gue a, o plu iemp ego, o
machismo, a ine iciencia e a secula i acionalidade española. Aqueles que p o-
paga on es as ideas, Joseph Collin ( éxase p. 26 do In o me de la Subcomisión e
Ba be ía 2014), Nu ia Chinchilla (2012) e, en xe al, a Asociación pa a la Ra-
cionalización de los Ho a ios Españois (A hoe), ac úan como unha especie de
policía mo al cun éxi o mediá ico al que non es aña ía que algunhas pe soas
mi en hoxe pa a o eloxo men es xan an, cean ou en a ele isión a ando de
disce ni se an ben ou an mal.
Es es dous slogans son cien i icamen e inco ec os. O p imei o engana a g an
pa e da xen e igno ando a na u eza cíclica do p oblema ho a io. Non i imos
con ningún je -lag pe manen e po que o mediodía segue oco endo coa mesma
cadencia egula de semp e. Os gobe nos non poden al e a a na u eza mani es-
ada na du ación do día, da noi e ou dunha e olución da Te a. Os gobe nos po-
den al e a a ho a o icial po que es a non é na u al: é unha cons ución humana,
social e polí ica. Cando al e an a ho a o icial, as du acións que moldean o noso
i mo de ida (o día e a noi e) non cambian.
A conciliación amén se e i e a du acións, nes e caso de ac i idades humanas,
e po iso amén é independen e da ho a o icial, que é só unha e e encia. Mello-
a a conciliación non equi e al e a o uso, só equi e mello a a conciliación.
Ao liga en es es concep os independen es, Chinchilla e Collin mos an o seu
escaso coñecemen o sob e a na u eza eal do p oblema. Deixen o uso en paz.
José Ma ía Ma ín Olalla
60
O RElOXO CAmbIA, A VIDA NON
O Gobe no pode ixa o uso ho a io pe o non an o os hábi os ho a ios, que son
de e minados polas pe soas. Fano omando decisións acionais baseadas na ho a
o icial es ablecida. Es as decisións deixan de se acionais se se al e a a ho a o icial.
Po es e papel p imo dial, e non po cues ións ideolóxicas, a ho a o icial nunca se
modi icou nos países desen ol idos en empos de paz e es es man eñen hoxe as
decisións que se oma on as o inal da Segunda Gue a Mundial. A es abilidade
do sis ema ho a io, e non o uso conc e o, é o ben supe io . Deixen o uso en paz.
Cando se al e a a ho a o icial, e semp e se ai ca a adian e, a sociedade eaccio-
na de xei o di e en e segundo as ci cuns ancias. En empos de paz é ela i amen e
ecuen e que a sociedade exei e a no a ho a e a medida se e e a axiña. Nin
Po ugal nin o Reino Unido puide on man e a ho a de Be lín na segunda me-
ade do século pasado, ampouco en Rusia i o éxi o coa e o ma de p incipios
des a década, nin en Chile coa de 2015.
Nou os casos a sociedade op a po non al e a nominalmen e os seus ho a-
ios e acep a adian a os seus cos umes. Un exemplo é a p o incia canadense de
Saska chewan, a única dese país cun uso adian ado e que man én os mesmos
ho a ios nominais. O eloxo non cambia apa en emen e e a ida simplemen e
se desp aza: acep an en a a aballa de mad ugada a cambio de saí an es de
anoi ece . Nin seque a nes e caso ex emo podemos ala dun je -lag pe manen e
po que os habi an es seguen i indo coa cadencia debida.
Un compo amen o colec i o esquecido, ascinan e e acional é que a socieda-
de esponda cunha eacción igual e de sen ido con a io que anule a medida go-
be namen al. Se o Gobe no adian a a ho a legal, a sociedade a asa acionalmen e
odos os seus ho a ios (Ma ín Olalla 2016a: 14 e ss.). Con es e compo amen o
a sociedade segue ealizando as súas a e as dia ias exac amen e igual que an es:
o eloxo cambia, a ida non.
Es a oi a espos a acional que os españois lle de on ao adian o do uso ho-
a io: a asa os seus ho a ios. Si, pa ece inc ible, pe o pódese cons uí unha
o ación a i ma i a simple coas palab as españolas uso ho a io e acional. E é
inc ible po que se en a anos despois es e compo amen o acional é in e p e ado
e adamen e e ilipendiado i acionalmen e desde A hoe. Es a asociación c e,
inco ec amen e, que cambiou o eloxo e cambiou a ida.
usOs hORARIOs esPAñOIs: RACIONALIDADe RON e A LeNDA
61
A lENDA hORARIA ESPAñOlA
O mi o ho a io español p ocede, en úl ima ins ancia, de non en ende es e p o-
ceso e, ope a i amen e, débese á ine cia de compa a os hábi os ho a ios con
base nas ho as nominais do eloxo. Hai dous p oblemas con es e p o ocolo:
p imei o, que os eloxos mode nos descoñecen odo o ela i o ao amence e
o anoi ece , cuxa in luencia desen ol e ei máis a de. En segundo luga , que
na Te a se usan dous eloxos di e en es: o es ánda , que ixa o mediodía sola
a bi a iamen e ás 12 p. m., e o eloxo adian ado, que ixa o mediodía sola a -
bi a iamen e á 1 p. m., usado non só en España, senón nunha in ena de países,
como F ancia ou A xen ina.
Ningún des es eloxos é mello que o ou o. Son simplemen e di e en es e
non se poden compa a di ec amen e, como ai Fe nández-C ehue (Fe nán-
dez-C ehue 2016; Sánchez 2016): hai que e e i os alo es do eloxo adian a-
do ao eloxo es ánda co esponden e ou e e i os alo es do eloxo es ánda ao
seu co esponden e adian ado. Non é complicado: á ase de es a ou suma
a unidade.
O p oceso en éndese mello cun exemplo: cando un eloxo ma ca en Ma-
d id as 2 p. m. ho a de Be lín (adian ada), amén es á ma cando a 1 p. m. ho a
de Lond es (es ánda ), po que ambos os dous son exac amen e o mesmo ins-
an e de empo. O p imei o alo (o que apa ece no eloxo) é o que usamos día
a día sen p oblemas. O segundo alo é o que debe usa se pa a compa a con
ou os luga es onde exa un eloxo es ánda : as 2 p. m. en Mad id hoxe non
son o mesmo que as 2 p. m. en Be lín nin que as 2 p. m. en Lond es, nin seque a
o mesmo que as 2 p. m. en Mad id no ano 1930. As ac uais 2 p. m. en Mad id
son o mesmo que a 1 p. m. en calque a desas ci cuns ancias: é dici , unha ho a
despois do mediodía.
Cando se analizan des a manei a os nosos hábi os, obsé ase que a nosa ho a
de xan a (1 p. m. ho a de Lond es), de cea (8 p. m.), do p ime- ime ele isi-
o (10 p. m.) son simila es ás dou os países ( éxase o cad o I e Ma ín-Olalla
2016b: 20-26). Es e sinxelo a gumen o, coñecido desde hai décadas, explica a-
cionalmen e a lenda dos ho a ios españois e as coincidencias mos an que segui-
mos acendo as cousas igual que en 1930: o eloxo cambiou, a ida non.

José Ma ía Ma ín Olalla
62
País Comida Cea
Ho a
o icial
Ho a
es ánda
Dis ancia
ao anoi ece
Ho a
o icial
Ho a
es ánda
Dis ancia
ao anoi ece
* ∆ * ∆
Alemaña* 12:20 12:20 -04h00m 18:40 18:40 +02h20m
Bulga ia* 12:20 12:20 -04h30m 19:20 19:20 +02h30m
Bélxica* 12:30 11:30 -04h10m 18:50 17:50 +02h10m
Canadá 12:20 12:20 -04h20m 18:10 18:10 +01h30m
Dinama ca 12:20 12:20 -03h20m 18:30 18:30 +02h50m
Eslo enia* 13:00 13:00 -03h20m 19:10 19:10 +02h50m
España 14:30 13:30 -03h30m 21:30 20:30 +03h30m
Es ados Unidos 12:10 12:10 -04h40m 18:40 18:40 +01h50m
Es onia* 12:10 12:10 -03h10m 18:10 18:10 +02h50m
Finlandia* 11:10 11:10 -03h50m 17:10 17:10 +02h10m
F ancia 12:40 11:40 -04h20m 20:10 19:10 +03h00m
I landa 13:15 13:15 -03h00m 18:30 18:30 +02h15m
I alia 13:20 13:20 -03h20m 20:10 20:10 +03h40m
Le onia* 13:00 13:00 -02h40m 19:10 19:10 +03h30m
Li uania* 13:00 13:00 -03h00m 19:00 19:00 +03h00m
No uega* 11:50 11:50 -03h20m 16:30 16:30 +01h20m
Polonia* 14:10 14:10 -01h30m 19:20 19:20 +03h40m
Reino Unido 13:00 13:00 -03h00m 18:40 18:40 +02h40m
Suecia* 12:10 12:10 -02h50m 18:10 18:10 +03h10m
Cad o I: Se medimos a ho a de xan a e a ho a da cea como o ins an e en que máis pe soas comen
p e o do mediodía e pola a de-noi e, o cad o exp esa de es o mas di e en es eses ins an es: é a ho a
o icial, * é a ho a es ánda álida pa a compa a uns con ou os (no caso de F ancia, Bélxica e España
co esponde á ho a do me idiano de Lond es) e a columna ∆ é a dis ancia ao anoi ece in e nal. Os
da os es án edondeados á decena do minu o máis p óximo, agás o i landés, que o es á ao cua o de
ho a. Os da os dos países sinalados cunha es ela ob i é onse da Enquisa de Uso do Tempo Ha mo-
nizada en Eu opa (He us 2005).
Os da os es án ep esen ados na igu a 3 do a igo «O noso uso ho a io é inocen e. Incon enien-
es dun cambio de uso en España» de Jo ge Mi a Pé ez, nes a publicación, páxina 25.
usOs hORARIOs esPAñOIs: RACIONALIDADe RON e A LeNDA
63
Po iso non ai al a que nos agan eg esa a G eenwich. Nunca nos omos de
alí. Deixen o uso en paz.
A lENDA DO PAíS INSOmNE
A hoe cimen ou pa e do seu discu so a edo da idea de que os españois do -
men signi ica i amen e pouco: Collin a i ma que «case unha ho a menos» que os
eu opeos ( éxase p. 26 do In o me de la Subcomisión), Chinchilla (2012: 12) di
que «50 minu os menos do ecomendado pola OMS» [O ganización Mundial
da Saúde] e o an e io p esiden e da asociación, Ignacio Buque as, íxao en «53
minu os menos» que os eu opeos ( éxase p. 62 do In o me de la Subcomisión).
Es e núme o de minu os pode a opa se en nume osas e e encias en In e ne nun
ango empo al que se es ende desde 2010 (Posilio 2010b) a a o pasado mes de
eb ei o (Kelley 2017).
Hai que acolle con escep icismo es es alo es. Non pa ece azoable que os
españois du man case unha ho a menos que o es o, que is o sexa impo an e
pa a a saúde e que á ez man eñan uns es ánda es de ida excelen es (Lim e al.,
2016). Ademais, a o ma de e e encia o da o, como di e enza espec o dou o
alo máis ou menos p es ixioso, impide coñece can o do men os españois dia-
iamen e segundo A hoe. Tampouco hai ningunha e e encia ao ins i u o, ipo
de es udo, me odoloxía, amaño de mos a ou da a da análise que p oduzan o
da o. Téñase en con a que pa a chega a el un hipo é ico es udo debeu analiza os
hábi os de sono dos españois e, amén, os do es o de eu opeos.
O único es udo compa a i o de hábi os sociais que coñezo é a Enquisa de Uso
do Tempo Ha monizada en Eu opa (He us), que é unha compilación de enqui-
sas de uso do empo. Os seus da os son públicos (He us 2005) e os ela i os aos
hábi os de sono apa ecen no cad o II. O da o español (08 h 34 m) es á na media
dos da os eu opeos.
O cad o mos a amén o empo medio dia io de sono dos aballado es. Es e
da o oi ob ido po min a pa i dos mic oda os de enquisas de uso do empo.
O da o español es á no segmen o baixo pe o nin é o peo nin é an di e en e da
media como publici a A hoe. En calque a caso, es á den o das ecomendacións
dia ias da Asociación Ame icana do Sono.
José Ma ía Ma ín Olalla
64
País He us Enquisas de uso do empo
Ho as de sono Ho as de sono Espe a Dei a
* *
Alemaña 08h12m
Bulga ia 09h07m
Bélxica 08h25m
Canadá 07h45m 6:19 6:19 22:41 22:41
Dinama ca 07h23m 6:33 6:33 23:17 23:17
Eslo enia 08h21m
España 08h34m 07h28m 7:00 6:00 23:48 22:48
Es ados Unidos 07h43m 5:59 5:59 22:25 22:25
Es onia 08h25m
Finlandia 08h27m
F ancia 08h50m 07h35m 6:39 5:39 22:57 21:57
I landa 07h26m 7:12 7:12 23:38 23:38
I alia 08h18m 07h41m 6:47 6:47 23:02 23:02
Le onia 08h40m
Li uania 08h32m
No uega 08h03m
Polonia 08h28m
Reino Unido 08h23m 07h44m 6:49 6:49 23:01 23:01
Suecia 08h06m
Cad o II: O consumo dia io de sono segundo a Enquisa de Uso do Tempo Ha monizada en Eu-
opa (He us 2005) e os da os e e idos a aballado es en día labo able ob idos a pa i das enquisas de
uso do empo nacionais. Nes e úl imo caso mós ase amén a ho a de espe a e de dei a se exp esada
en ho a local ( ) e en ho a es ánda ( *), a ap opiada pa a compa acións. Es es da os de e mínanse
como o momen o cando o 50 % dos aballado es deixa de du mi pola mañá ou empeza a du mi
pola noi e. Obse e que o empo que ansco e desde a ho a de dei a se a a a ho a de e gue se non
coincide xe almen e coa media das ho as de sono.
Sen e máis in o mación é di ícil aza a o ixe da disc epancia. Sospei o que
alguén deduciu os da os de sono da di e enza en e a ho a media de dei a se e
a ho a media de e gue se. Es a ácil ope ación ma emá ica non é co ec a se os
FUSOS HORARIOS ESPAÑOIS: RACIONALIDADE FRONTE A LENDA
65
i mos de dei a se e e gue se di i en en e países. O co ec o é de e mina a á ea
sub endida polo i mo dia io de sono al e como se obse a na igu a 1. Así,
compú ase co ec amen e o i mo ao que as pe soas se dei an e se e guen e en a
en conside ación a ses a. Es e ipo de sono é desp ezado po Collin e Chinchilla
(2012: 1) pe o é ele an e nos da os españois como se obse a na igu a. Ap oxi-
madamen e un 20 % dos aballado es españois p ac ica a ses a, cinco eces máis
que en F ancia ou no Reino Unido e, en conxun o, ep esen a un consumo dia-
io de en e dez e quince minu os po aballado (Ma ín Olalla, 2014 e 2015).
Figu a 1: Compa a i a do i mo dia io de sono dos aballado es españois (azul) e b i ánicos
( e mello) de luns a en es. O eloxo es ánda ep esen a a ho a de Lond es; o eloxo adian ado,
a ho a de Be lín. Ve icalmen e o lími e in e io se ía «ningún aballado du mindo» e o lími e
supe io , « odos os aballado es du mindo». A á ea somb eada ep esen a o consumo medio dia io
de sono. A ho a de espe a e dei a se pode es ima se polo ins an e en que o 50 % dos aballado es
deixa de du mi ou es á du mindo. A á ea que se obse a pa a os da os españois a edo das ca o
da a de mos a a ses a.
En xe al é bo que du mamos máis pe o en endamos a ios aspec os des e
p oblema: p imei o, que o p oblema do dé ici de sono e e ec o na ac i idade
José Ma ía Ma ín Olalla
72
oda a a gumen ación do p oxec o pi o a a edo do uso, aos seus imaxina ios
p oblemas (al e ación do i mo ci cadiano, je -lag pe manen e, al a de sono) e á
súa imaxina ia xénese (nazismo). A a al pun o é así que cabe dubida de cal é o
obxec i o p incipal de Collin e Chinchilla, ou que sac i ica ían an es. É dici , se
o seu empeño é concilia e o cambio de uso unha e amen a acceso ia e innece-
sa ia, ou se, debido a un na u ismo mal en endido, se empeña on en eg esa «á
ho a que nos co esponde» (sic) e a conciliación é unha e amen a pa a ende
an banal desexo.
O cambio de uso en ou o papel bas a do na p oposición: ace c e que a súa
xo nada con inua p opos a só é posible con ese cambio. Pe o nada impide hoxe
que unha emp esa a ase a en ada ao aballo ou adian e a saída do aballo e o
compense cunha pausa meno . É máis, a sociedade española le a acendo is o nas
úl imas décadas sen a pa icipación de A hoe: un 46 % dos aballado es enqui-
sados na Enquisa de Emp ego do Tempo en unha xo nada in ensi a ma inal ou
unha xo nada pa ida cunha pausa b e e e as 6 p. m. (de Be lín!) é a ho a mediana
de saída do aballo dos aballado es enquisados ( éxase Ma ín Olalla 2016c).
A hoe sos én amén que o cambio mello a ía as elacións come ciais cos nosos
eciños do con inen e po que habe ía máis coincidencia no segmen o do me-
diodía. E é ce o, pe o silencia que só á cus a de empeo a esas mesmas elacións
no segmen o ma inal: os españois en a ían a aballa unha ho a máis a de que
anceses, alemáns, suízos, belgas e holandeses. Aqueles cos que hoxe coo dina
pe ec amen e ese segmen o ho a io.
O plan non mello a a conciliación espe ina po que só aslada lece es-
pe ino ou de mediodía á mañá, en ningún caso o aumen a pola a de. Algúns
aballado es expe imen a ían a ilusión de saí unha ho a an es pe o as ac i i-
dades ex aescola es dos illos, o peche dos come cios, a ho a da cea e o inicio
do p og ama de ele isión a o i o amén chega ían unha ho a an es. Pa a es es
aballado es a a de-noi e se ía exac amen e igual á ac ual: só cambia ía a agulla
do eloxo. Pola con a, aqueles aballado es con xo nada con inua ou in ensi a
ca exa ían unha ho a de a aso e e ían que deixa de ace algo pola a de-noi e.
Só ao ema a a úl ima ac i idade ou an es de ol e ao aballo ao día seguin e
a opa ían uns e ou os esa ho a pe dida: concilia pola mañá, a úl ima ho a da
noi e ou du mi máis. Pa a iso A hoe c eou an es a ilusión dun g an dé ici de
sono.

usOs hORARIOs esPAñOIs: RACIONALIDADe RON e A LeNDA
73
É ascinan e analiza o po qué des e deseño, como A hoe c i ica a nosa xo na-
da espe ina nas súas apa icións mediá icas pe o ac úa con a a xo nada ma inal
nas súas p opos as. P o én dunha in e p e ación sui géne is dos nosos hábi os
que ealiza o seño Collin.
Segundo el, as o cambio de uso de 1945 a sociedade española adap ou ben
o ho a io de comidas a asándoas. O cohe en e en ón se ía que a ho a de en ada
ao aballo ose ás 10 a. m.-11 a. m. (Chinchilla 2012: 11), é dici , só unhas es
ho as e media an es do mediodía sola . Es a inc ible a i mación, que paga a pena
ele an es de con inua , só pode e unha explicación asociada a un imaxina io
moi conc e o: nese caso os aballado es españois empeza ían a súa xo nada la-
bo al unhas se e ho as an es do anoi ece in e nal, como oco e a 50 g aos de
la i ude, en B uxelas, e e íanse ob igados «na u almen e» a le a unha xo nada
labo al ené ica, como a 50 g aos de la i ude, cunha pausa b e e ao mediodía.
O seño Collin al ez a ela en España o cu o día in e nal da súa Bélxica na al.
Os aballado es españois compo á onse dou o xei o xa que eles nunca co-
ñece on un día de se e ho as: a asa on acionalmen e a en ada ao aballo pa a
compensa en o adian o da ho a pe o só a a o amence in e nal (8 a. m.-9 a. m. de
Be lín). Hoxe pe deuse a e e encia de que en España non e a es año aballa ás
7 a. m. (ho a de Lond es) ou que se conside ase aballo diú no o ealizado en e
as 5 a. m. e as 7 p. m. (ho a de Mad id) ( éxase o Regulamen o de aplicación da
Lei do 13 de ma zo de 1900), alo es moi axus ados ao día es i al sen ho a io de
e án.
Así, os aballado es españois p e e i on, como ixe an semp e, consumi a-
ballo nas p imei as ho as do día no can o de consumilo nas ho as cen ais do día.
É un in e cambio que se pode ace á nosa la i ude, mesmo no in e no. P ecísase
o ce moi o a a gumen ación pa a asocia es e compo amen o acional ao com-
pendio de case odos os males do século an e io . Ademais, acelo é un exe cicio
p o undamen e inxus o cos nosos de ancei os.
Collin conclúe po iso que mad ugamos moi o e que as nosas xo nadas ma i-
nais son moi longas. E de aí a idea de a asa a i icialmen e a en ada ao aballo
median e o cambio de uso, pa a que cando cheguemos ao aballo quede unha
ho a menos de luz e nos pa ezamos máis ao mundo a 50 g aos de la i ude.
No pensamen o do seño Collin non en a que os eu opeos se e gan a de
ou que as súas xo nadas ma inais sexan cu as. Esquece que, aínda que o eloxo
José Ma ía Ma ín Olalla
74
es ea ligado ao mediodía, a ac i idade humana es á ligada ao amence , enóme-
no descoñecido polo eloxo mode no. Di o dou o xei o, ninguén decide cando
acudi ao aballo en unción de can o queda pa a o mediodía; aino en unción
do amence . Así, mad ugamos o mesmo que no es o de Eu opa ou nos Es ados
Unidos. É só que, na Península Ibé ica e nos Es ados Unidos ou en Xapón, cando
amence en in e no o mediodía es á unha ho a máis lonxe que cando o ai a 50
g aos de la i ude.
Unha análise de allada da Enquisa de Emp ego do Tempo pe mi e desag ega
as xo nadas dos aballado es enquisados en di e en es modelos: xo nada in ensi-
a, sen pausa; con inua, con pausa b e e dunha ho a; e pa ida, con pausa longa
de dúas ho as ou máis ( éxase o cad o III).
Tipo de xo nada F acción de
aballado es
A ec ación da p opos a de A hoe
Xo nada in ensi a ma inal 34 % A aso da en ada e saída do aballo
Xo nada con inua (pausa me-
no a 1h 30m)
22 % A aso da en ada e saída do aballo
Xo nada pa ida (pausa maio
de 1h 30m e meno de 2h 30m)
14 % Pasa a xo nada con inua: a aso da en ada
ao aballo
Xo nada pa ida (pausa maio
de 2h 30m)
12 % A aso da en ada ao aballo, pausa meno
Xo nada in ensi a espe ina 10 % Sen cambios
Múl iples pausas 8 %
Cad o III: Desag egación do ipo de xo nada labo al en España segundo a análise dos mic oda-
os da Enquisa de Emp ego do Tempo. Nos p imei os ipos de xo nada a p opos a de A hoe cambia
lece espe ino po lece ma u ino. Nos dous seguin es ipos cambia lece ao mediodía po lece
ma u ino.
A p opos a de A hoe pa ece pensada pa a aballado es cunha xo nada pa ida
ipo 5-2-3 (cinco ho as ma inais de aballo, dúas ho as de pausa e es ho as es-
pe inas, po exemplo, de 9 a. m. a 2 p. m. e de 4 p. m. a 7 p. m.; éxase Posilio
2010a) po que con ela con é ese nunha xo nada con inua 4-1-4 ( éxase a igu a
4). Pe o só un 14 % dos aballado es en e is ados dá es e pe il de xo nada.
É un plan pensado pa a un de cada se e aballado es.
usOs hORARIOs esPAñOIs: RACIONALIDADe RON e A LeNDA
75
Pola con a, o 46 % dos en e is ados en unha xo nada con inua (22 %) ou
xo nada in ensi a ma inal de máis de seis ho as de du ación (24 %). Es es dous
g upos de aballado es en p exudicada a súa conciliación espe ina ao a asa
a súa xo nada labo al e muda lece espe ino po ma inal.
O 11 % de enquisados ealiza unha xo nada in ensi a (7-0-0) espe ina e o
10 % dos enquisados ealiza unha xo nada in ensi a ma inal meno de seis ho as:
es es aballado es non su i án unha al e ación signi ica i a.
O 12 % de enquisados p esen a unha xo nada pa ida cunha pausa maio de
dúas ho as (5-3-3, po exemplo): es es segui ían endo unha xo nada pa ida,
aínda que cunha pausa meno .
Pa a ningún g upo de aballado es a p opos a de Collin, Chinchilla e A hoe
xe a á máis lece espe ino. É o que pasa cando se a asa o uso.
UN PUNTO ESqUECIDO
Cando se ala do adian o do uso de 1945 esquécese a espos a que induce na
sociedade e que desc ibín an es. Es e esquecemen o é asladable á p opos a de
A hoe, que amén se ía espondida na mañá, onde máis pe u bación p oduce.
O p oblema é que, igual que hai sec o es económicos que non poden adian a
a saída do aballo odo o que se quei a, hai sec o es económicos que non poden
a asa o inicio da ac i idade odo o que se quei a.
Un deles é o sec o da cons ución, que e ía que adian a nominalmen e os
seus ho a ios de en ada se se ap obase ese plan. Is o a as a ía ou os sec o es
pa a sa is ace as demandas que a esa ho a se empecen a xe a . Habe ía pe soas
que simplemen e non espe a ían a que amenza en Lond es pa a empeza a aba-
lla se xa saíu o Sol en España.
En xe al, an e a pe u bación do a aso ma inal, a sociedade e ía que busca ,
de no o, o axus e ac ual, que xa é su icien emen e acional ( éxase a igu a 5 ao
inal des e a igo). En empos de paz es e se ía un p oceso ince o no social e no
económico, e penoso. Deixen o uso en paz.
José Ma ía Ma ín Olalla
76
UN POUCO DE CONCIlIACIÓN
Os p oblemas que se elacionan coa conciliación son moi os. Unha lis a non
necesa iamen e exhaus i a inclui ía: as ho as ex as, a economía some xida, a in-
lexibilidade ho a ia, a ineludible asime ía na elación emp egado/emp egado , a
du ación dos desp azamen os oga -cen o de aballo, a a iabilidade das quen-
das ou a es u u a económica, an o no e e ido ao peso ela i o dos di e en es
sec o es (p ima io on e a e cia io, po exemplo) como ao peso de emp esas con
g an núme o de emp egados on e a emp esas con pequeno núme o de emp e-
gados, incluído o caso lími e do aballado au ónomo. Todos es es p oblemas
eais son independen es do uso. Deixen o uso en paz.
É ac uando sec o ialmen e sob e eles como se pode mello a a conciliación,
non con medidas que a ec an, indisc iminadamen e, a odos, como é un a aso da
ho a o icial. Non dubido que haxa sec o es económicos que aínda poden acu a
a pausa pa a xan a adian ando a saída do aballo ou a asando a en ada. Nes es
empos emos moi os exemplos deles nos medios de comunicación, no malmen e
no p imei o sen ido; é dici , an o con a io do que p opón A hoe. Todos que e-
mos que sexan máis. Pe o é i eal pensa que poden se odos. É mesmo posible
que non poidan se moi os, po que xa unha chea de sec o es ansi a on po es e
camiño: case a me ade dos enquisados ealiza unha xo nada in ensi a ma inal ou
unha xo nada con inua.
O minis o Jo di Se illa, que puxo en ma cha un plan de conciliación na
Adminis ación, con a unha anécdo a que desc ibe inad e idamen e es e p o-
blema: «Non log amos a as a a emp esa p i ada e houbo unciona ios, homes,
que me in e pelaban nos co edo es: “Minis o, e que ou ace eu na casa ás
seis da a de?”». O minis o espondía: «Vai ao ximnasio, ap ende un idioma, ai
amizades» ( éxase Ba be ía 2014). Podía esponde con «o dena a casa» ou « ai a
comida de mañá», pe o elixiu es p opos as que, case ine i ablemen e, seguen a
xe a ac i idade económica pos e io ás 6 p. m.
Debo insis i , de no o, na ligazón en e as ac i idades económicas e o Sol.
Na península calque a día do ano du a máis que unha xo nada labo al media, o
que pe mi e di e sas opcións pa a desen ol e a xo nada labo al. Es as opcións
di i en, basicamen e, en onde si ua o pe íodo de descanso. Is o é un p i ilexio
do que non se dispón a 50 g aos de la i ude, non o con e amos nun p oblema.
usOs hORARIOs esPAñOIs: RACIONALIDADe RON e A LeNDA
77
A pausa do come cio, po exemplo, esponde a unha p ác ica máis an iga
que o anquismo. A Lei de xo nada da dependencia me can il ( éxase a Gace a
de Mad id 1918 e ABC 1919) p omulgou en 1918 un descanso de dúas ho as
pa a xan a . T á ase da mesma lei ga an is a que p omulgou o descanso con inuo
dia io de doce ho as (aínda p ac icado hoxe po algúns g andes almacéns) e unha
xo nada semanal de co en a e oi o ho as. Pa ece azoable deduci que esa pausa
de dúas ho as xa e a p ac icada an es da en ada en igo des a lei.
Desde hai co en a anos non exis en es icións á ac i idade come cial ao me-
diodía, pe o os come cios seguen obse ando o descanso de 1918. Na discusión
mode na adói ase a ibuí a que os aballado es saen moi a de de aballa . No
en an o, a modo indica i o, o pequeno come cio ampouco en es icións pa a
ab i en es i o, cando máis aballado es descansan, e xe almen e non ab e.
En cambio, esquécese un ei o máis xe al: en España pódese a asa a saída do
oga pa a i comp a a a as 5 p. m., ap oximadamen e, po que semp e é de día a
esa ho a. No ou o lado do p oblema, hai unha esis encia a eg esa ao aballo
de noi e; así, en España, o come cian e pode a asa o seu eg eso a a p e o das
cinco. É dici , nin clien es nin come cian es eñen a u xencia i al que si exis e
a la i udes maio es. Quizais ambos se compo en acionalmen e, aínda que non
sexa ao gus o de odos.
O GObERNO ANTE O CAmbIO DE FUSO
O Gobe no de España que e e lexiona sob e o cambio de uso. As miñas dúas
p imei as e lexións son excepcionais: (1) nunca na his o ia de Eu opa occiden al
iun ou un cambio de ho a en empos de paz po que o ben supe io é a es abi-
lidade, non ningún uso conc e o; (2) nunca an es en empos de paz un gobe no
de ningún país do mundo a asou a ho a o icial, agás po que acasase un adian o
inmedia amen e an e io . Es e non é o noso caso, o adian o acon eceu hai se en a
anos. Tampouco ol e iamos ao noso « uso na u al» nin «á ho a que nos co es-
ponde»: eses concep os só exis en nun imaxina io mi olóxico ou pouco despois
dou o cambio de ho a.
O 95 % da poboación española non coñeceu a ida na España peninsula co
eloxo axus ado á ho a de Lond es. Non lle pasou nada. Non se pe deu nada.

José Ma ía Ma ín Olalla
78
Non gañou nada. Os días o on exac amen e iguais. Só o seu eloxo, non a súa
ida!!, oi di e en e.
A economía é a azón p incipal de que nunca se a asase un uso e o obxec o
da miña e cei a e lexión. A hoe di, sen ningún ipo de análise, que o plan en
un cus o ce o, ao c e , al ez, que a meno ac i idade ma inal se compensa con
máis ac i idade ao mediodía. Non é ce o. Case a me ade dos aballado es cam-
bia á lece espe ino po lece ma inal, un lece que xe a moi pouca ac i idade
económica. A mesma a ec ación e á o u ismo, que, man endo os seus ho a ios,
e ía anoi ece unha ho a an es. Se seguísemos o plan de A hoe, a con e sa do
minis o Se illa an es e e ida se ía: «Minis o, que ou ace na casa ás 8 a. m.
[de Be lín]?». E a espos a non pode ía se en ón economicamen e p odu i a. Po
iso os gobe nos, odos os gobe nos do mundo, en odas as ci cuns ancias, o on
semp e e ac a ios á idea de a asa a ho a o icial. Facelo se ía eme a io. Deixen
o uso en paz.
Na miña úl ima e lexión que o mos a o único g á ico ( igu a 5) que o Go-
be no debe ía conside a pa a disce ni sob e a necesidade dun cambio de uso.
A g á ica mos a cando se ac i a e desac i a unha sociedade en elación coa ac-
i idade sola . Nela dis ínguese a pa e do día na que semp e é de día (en cla o),
a pa e do día na que é de noi e ou de día segundo a época do ano (en g is) e a
pa e do día na que semp e é de noi e (en g is escu o). Os da os de España non
des acan pa icula men e en nada: a ac i idade labo al iníciase an es do amen-
ce in e nal e conclúe despois do anoi ece in e nal, como na maio ía de casos
( éxase o cad o IV). España es á no uso ho a io co ec o pa a os seus hábi os,
e ice e sa. A asa a ho a o icial, é dici , eg esa a G eenwich, desp aza ía os
da os de España unha ho a ca a á de ei a e en ón si que queda ía nunha posición
es aña en compa ación ao es o.
FUSOS HORARIOS ESPAÑOIS: RACIONALIDADE FRONTE A LENDA
79
País Inicio ac i idade labo al Fin ac i idade labo al
Ho a
o icial
Ho a
es ánda
Dis ancia ao
amence
Ho a
o icial
Ho a
es ánda
Dis ancia ao
anoi ece
* ∆ * ∆
Alemaña* 07:30 07:30 -01h00m 16:40 16:40 +00h20m
Bulga ia* 08:00 08:00 +00h10m 17:00 17:00 +00h10m
Bélxica* 08:00 07:00 -00h40m 17:00 16:00 +00h20m
Canadá 07:50 07:50 -00h10m 17:00 17:00 +00h20m
Dinama ca 07:50 07:50 -00h50m 16:00 16:00 +00h20m
Eslo enia* 07:00 07:00 -00h40m 16:00 16:00 -00h20m
España 08:10 07:10 -00h30m 18:20 17:20 +00h30m
Es ados Unidos 07:30 07:30 +00h00m 16:50 16:50 +00h00m
Es onia* 08:00 08:00 -01h20m 17:10 17:10 +01h50m
Finlandia* 07:40 07:40 -02h00m 16:20 16:20 +01h20m
F ancia 08:10 07:10 -00h30m 17:40 16:40 +00h40m
I landa 08:45 08:45 +00h00m 17:15 17:15 +01h00m
I alia 08:00 08:00 +00h10m 17:50 17:50 +01h10m
Le onia* 08:00 08:00 -01h00m 18:00 18:00 +02h20m
Li uania* 07:40 07:40 -01h10m 18:00 18:00 +02h00m
No uega* 07:50 07:50 -01h30m 16:00 16:00 +00h50m
Polonia* 07:00 07:00 -00h50m 17:00 17:00 +01h20m
Reino Unido 08:20 08:20 +00h00m 17:00 17:00 +01h00m
Suecia* 07:50 07:50 -01h00m 16:40 16:40 +01h40m
Cad o IV: O inicio e inal da ac i idade labo al de e mínanse cando o i mo dia io de aballo
supe a ca a a iba (inicio) ou ca a abaixo ( inal) o limia do 50 % do máximo do i mo dia io de ac i-
idade labo al. Nes e cad o, exp esados de es o mas di e en es: é a ho a o icial, * é a ho a es ánda
equi alen e álida pa a compa a uns da os con ou os (no caso de F ancia, Bélxica e España, a ho a
do me idiano de Lond es) e a columna ∆ é a dis ancia ao amence in e nal (inicio) ou ao anoi ece
in e nal ( in). Os da os mós anse na igu a 4 e nes e cad o es án edondeados á decena do minu o
máis p óximo, agás o i landés, que o es á ao cua o de ho a. Os da os dos países sinalados cunha es ela
ob i é onse da Enquisa de Uso do Tempo Ha monizada en Eu opa (He us 2005).
José Ma ía Ma ín Olalla
80
Figu a 5: Inicio (esque da) e in (de ei a) da ac i idade labo al en países de Eu opa e Amé ica.
O inicio de e mínase cando a ac i idade labo al supe a pola mañá a me ade do seu máximo dia io. O
inal cando, pola a de, a ac i idade decae po debaixo des e ni el. As liñas azuis ma can o amence
e anoi ece in e nais men es que as descon inuas mos an o c epúsculo ci il e náu ico dese día. Os
pun os en e mello ma can os da os de España se se adop ase a ho a de G eenwich. No eixe x, é a
ho a o icial, ∆ é o des asamen o do uso o icial co Tempo Uni e sal, λ é o des asamen o de lonxi ude
xeog á ica co me idiano do Tempo Uni e sal e ω é a elocidade angula de o ación da Te a. Os da os
empo ais mos ados no g á ico poden obse a se no cad o IV.
A igu a mos a inequi ocamen e que España non en ningún p oblema co
uso e dille ao Gobe no que non xogue con ap endices de b uxo. Deixen o uso
en paz.
usOs hORARIOs esPAñOIs: RACIONALIDADe RON e A LeNDA
81
AlEGACIÓN FINAl
O asun o do cambio do uso pe mi iu un discu so opo unis a, his o icamen e
also, a i icialmen e na u is a, acien í ico, e case con segu idade equi ocado no
económico. É a ac i o desde un pun o de is a sociopolí ico po que comina os
axen es sociais, e en úl imo e mo o Gobe no, a en on a se an e unha medida
conc e a: un bálsamo pa a os males ac uais. E amén é me idianamen e es é il
desde un pun o de is a cien í ico po que se a a dun cambio de e e encia. Es e
cambio non al e a ningunha lei ou enómeno na u al, só al e a un apa a o: o
eloxo.
A sensación de se esc a os des e apa a o ainos esquece que man emos unha
elación de dominio sob e el. As pe soas, en odas as pa es, elixen sensa amen e
cando espe a , xan a , cea ou descansa e ano en elación coa ac i idade do Sol.
Po iso cando compa amos co ec amen e os hábi os sociais a opamos pad óns
egula es de compo amen o en Eu opa que mos an a acionalidade e na u ali-
dade des as decisións. Es es pad óns egula es desapa ecen se só compa amos e-
loxos. Se al e amos a ho a o icial, eses pad óns egula es pé dense e esas decisións
acionais, que xa se oma on, deixan de se acionais.
Os ho a ios sociais esponden a unha amálgama de ac o es con o ixe di e sa e
onde a libe dade indi idual desempeña amén un papel impo an e. Os consellos
mo ais, case pa e nais, que acompañan es a discusión non son c i icables: pode-
mos du mi máis, xan a an es, ace menos pausa ao mediodía e cea an es. En
xe al, podemos adminis a o empo de o ma di e en e…, ou podemos segui
acéndoo como a a ago a. Tan ampla é es a capacidade que podemos oma odas
es as decisións sen cambia de uso po que, en ealidade, ningún des es consellos
depende da ho a o icial nin se coa an ac ualmen e. Dependen, es a is icamen e,
do gus o po xan a an es, po a da menos en xan a , po dei a se an es e po
e gue se máis a de.
Vou poñe un exemplo un an o peculia : o pasado 28 de eb ei o, o p esi-
den e dos Es ados Unidos ceou ás 6:30 p. m. (como é cos ume alí e equi alen e
ás nosas 7:30 p. m.) e p onunciou un discu so an e as cáma as lexisla i as ás
9 p. m. (as nosas 10 p. m.). É máis acional que p onuncia un discu so ás 7:30 p. m.
e cea ás 10 p. m.? A p egun a lé anos a unha discusión acua, elacionada con
gus os pe soais e non con ce ezas.