ةيخيراتلا لماعلماو عقاولما ليلد
بازيم يداو
Guide des si es e
monumen s his o iques de la
allée du M’Zab
بازم
M’Zab
بازم
Conso ium Mon ada
Responsable du P oje : Xa ie CASANOVAS
Memb es
COL·LEGI D’APARELLADORS, ARQUITECTES TÈCNICS I ENGINYERS D’EDIFICACIÓ DE BARCELONA
Responsable : Xa ie CASANOVAS
ÉCOLE D’AVIGNON
Responsable : Pa ice MOROT-SIR
ASSOCIATION DE SAUVEGARDE DE LA MÉDINA DE KAIROUAN
Responsable : Mou ad RAMMAH
ASSOCIATION SALA ALMOUSTAQBAL
Responsable : Nabil RAHMOUNI
OFFICE DE PROTECTION ET DE PROMOTION DE LA VALLÉE DU M’ZAB
Responsable : Younes BABANEDJAR
Comi é scien i ique du p oje Mon ada
B igi e COLIN (UNESCO)
Josep GIRALT (IEMed)
Publica ion
Di ec eu : Xa ie CASANOVAS
Coo dina ice : Mon se a CASADO
Coo dina eu Algé ie : Younes BABANEDJAR
Tex es : OPVM
Pho os e images : Equipe Mon ada
Concep ion g aphique : Omb a o ada
Si e web
www.mon ada- o um.ne
© 2011 Col·legi d’Apa ellado s, A qui ec es Tècnics i Enginye s d’Edi icació de Ba celona pou le conso ium Mon ada
Bon Pas o , 5 – 08021 Ba celone, Espagne
[email p o ec ed]
ISBN : 978-84-15195-03-0
Depô Legal : X
Le p oje Mon ada ai pa ie du p og amme Eu omed He i age www.eu omedhe i age.ne
Mon ada inci e à la ep oduc ion de ce ou age ainsi qu’à la di usion de son con enu, en ci an sa sou ce.
Ce documen a é é éalisé a ec l’aide inanciè e de l’Union Eu opéenne. Le con enu de ce documen es de la esponsabili é
exclusi e du CAATEEB, e ne peu en aucun cas ê e considé é comme e lé an la posi ion de l’Union Eu opéenne.
لماعلماو عقاولما ليلد
بازيم يداوب ةيخيراتلا
Guide des si es e
monumen s his o iques
de la allée du M’Zab
4 P ésen a ion
8 La allée du M’Zab
10 Les monumen s his o iques
12 Les es iges de la p éhis oi e
12 Les Ksou an é ieu s
14 In as uc u es eligieuses
14 In as uc u es de dé ense
16 In as uc u es économiques
16 In as uc u es d’i iga ion
19 Les ksou de la allée du M’Zab
20 El-A eu (Tajnin ).
26 Bounou a (A Bounou ).
30 Gha daïa (Tagha daï ).
36 Béni-Isguen (A Izjène).
40 Mélika (A M'liche ).
44 Sec eu sau ega dé
46 P incipaux objec i s du Sec eu Sau ega dé
48 Pé imè e e limi es du sec eu sau ega dé.
ةمدقم
شكارم تلكش
ةيخيراتلا لماعلما
خيراتلا لبق ام راثآ
ةرثدنلما روصقلا
ةينيدلا تآشنلما
ةيعافدلا تآشنلما
ةيداصتقلاا تآشنلما
يرلا تآشنم
بازيم يداو روصق
)تنينجات( فطعلا
)رونب تأ( ةرونب
)تيادرغت( ةيادرغ
)نجزي تآ( نقزي ينب
)تشيلمأ تأ( ةكيلم
ظوفحلما عاطقلا
ظوفحلما عاطقلل ةيسيئرلا فادهلأا
ظوفحلما عاطقلا دودح و دادتمإ
4
P ésen a ion
Le p oje Mon ada es une ac ion de
coopé a ion eu o-médi e anéenne du
p og amme Eu omed He i age 4 de l’Union
eu opéenne don l’objec i p incipal es de
dynamise un p ocessus pa icipa i pou
l’app op ia ion du pa imoine adi ionnel,
ma é iel e imma é iel, des illes
magh ébines pa la popula ion e les élus.
Il s’agi , en e e , de con ibue à o ge une
« cul u e pa icipa i e » a in de géné e un
changemen de men ali é, de pe cep ion e
d’o ganisa ion à l’échelle locale pou ai e du
pa imoine cul u el un é i able mo eu du
dé eloppemen local du able.
Il y a six illes de ois pays du Magh eb
(Sousse, Kai ouan, Dellys, Gha daïa, Salé e
Ma akech) dans lesquelles se son cons i ués
des Fo ums locaux. Depuis 2009, les Fo ums
se son éunis à plusieu s ep ises, e ils
on pe mis la encon e e le déba en e les
au o i és, la socié é ci ile e les habi an s
quan à la p omo ion du pa imoine ainsi que
la mise en commun des connaissances e
des inquié udes au ni eau local pou ga an i
la du abili é e l’en acinemen social des
ac i i és Mon ada.
C’es dans ce cad e que plus d’une
cinquan aine d’ac i i és on é é p og ammées
pou la p omo ion du pa imoine cul u el
local, en plus des ac i i és o ganisées pa les
clubs du pa imoine des inées aux en an s des
écoles ou enco e les encon es na ionales
e in e na ionales pou acili e l’échange
d’expé iences e de bonnes p a iques.
Di e ses pe sonnes on é é impliquées e
d’excellen s ésul a s on abou i à géné e
un impac di ec su l’adminis a ion ainsi
que su la popula ion de chacune des illes
conce nées. Qu’il s’agisse des o ums ou de
ce la ge é en ail de éalisa ions conc è es,
ميدقت
يطسوتم ورولأا نواعتلل طاشن »ىدتنم« عوشرم برتعي
)Eu omed Hé i age 4( »4جاتيريإ داموروأ« جمانبرل
لمع ليعفت لىإ اساسأ فدهي يذلاو ،بيورولأا داحتلال
في يدام يرغلاو يدالما ،يديلقتلا ثاترلا ةيقترل كترشم
.ينبختنلماو ناكسلا قيرط نع كلذو ،ةيبراغلما ندلما
ديلوت ةيغب »ةيمهاست ةفاقث« ليكشت في لثمتيو
لىع ميظنتلاو ءايشلأا مهفو كاردلإا تاينهذ في يريغت
يقيقح كرحم فياقثلا ثاترلا لعجل ليحلما ىوتسلما
.ةمادتسلما ةيلحلما ةيمنتلل
،ةيادرغ ،سلد ،ناويرقلا ،سوس( ندم ةتس دجوتو
ليكشت مت نيأ ،ةيبراغم نادلب ةثلاثب )شكارمو ةلاس
تايدتنلما هذه تقتلا ،2009 ذنمف .ةيلحم تايدتنم
ينب رواشتلاو عماتجلاا ناكمإب تلعجو ،تارم ةدع
ةيقترب قلعتي امو ،ناكسلاو نيدلما عمتجلما ،تاطلسلا
ىوتسلما في تلااغشنلااو فراعلما ديحوتو ،ثاترلا
يعماتجلاا خيسترلاو ةيرارمتسلاا نماضل ليحلما
.»ىدتنم« تاطاشنل
ةيقترل طاشن ينسمخ نم ثركأ جمرُب ،راطلإا اذه فيو
نم ةمظنلما تاطاشنلا لىإ ةفاضإ ،ليحلما فياقثلا ثاترلا
اضيأو ،سرادلما لافطلأ ةهجولماو ةيفاقثلا يداونلا فرط
براجتلا لدابت ليهستل ةيلودلاو ةينطولا تاءاقللا
نم ديدعلا كاشرإ مت دقو .ةنسحلا تاسرمالماو
يرثأت داجيإ نم تنّكم ةزاتمم جئاتن لىإ تدأ ،صاخشلأا
صخي مايفو .ةينعلما ندلما ناكسو ةرادلإا لىع شرابم
،ةسومللما تازاجنلال عساولا قاطنلا اذه وأ تايدتنلما
،تايعمجلا ،ةيلحلما تاطلسلا كاشرإ نم عوشرلما نّكم
ىؤرلا حيضوتو رهاب حاجن لىإ ىدأو ،لافطلأاو ناكسلا
.ليحلما مهثارت ينمثتو
5
ناتللا ناتنيدلما ماه سلدو ةيادرغ ،رئازجلل ةبسنلاب
براجت لقح ةباثبم ماهو ،ىدتنم عوشرم نلاثتم
ةيرخلأا ثادحلأا .عوشرلما تاردابم ديسجت رابتخلا
تاعمتجلما في ترّثأ ،ةيبرع لود ةدع في تعقو يتلا
ندلما هذه خيرات في ةماه ةترفب رنم نحنو ،ةيبراغلما
زيزعتب ابلاغ لاصتم نوكي كاردلإاب روعشلا .نادلبلاو
عمتجلما في ايلج رهظتو ،ةينطولا ةيوهلا ةيوقتو
يننطاولما كاشرإ في ايلاح ثحبي يذلا يرئازجلا
.ةيخيراتلا هزكارمو هثارت ةداعتسلا
ةئملالما لولحلا داجيإو روصت ينيرئازجلا ينلعافلا لىعو
راطلإا ينسحت نماضو ،ةيخيراتلا مهزكارم لىع ظافحلل
اذهو ،صرعلا تابلطتم ةرياسمو ناكسلل شييعلما
راطخلأ ةهَجاوم ةيفاقثلا ةيوهلاب يوقلا تبشتلا عم
.انيلع اهضرفت يتلا ةلموعلا
بازيم يداو روصقو ،ةيعيبطلا رظانلما انل ينبُتو
شرع يداحلا نرقلا في ةيضابلإا اهسسأ يتلا ،ةسمخلا
نياببم كلذو ،اهطيحلم ةئملام فئاظوو ةيربك ةطاسب
برع انلقنت ةعساش تاحاوب ةطاحم ،ةنصحم ةيعافد
شيعلل ةممصلما اهتسدنهو اهترماع ةلاصأ لضفب نمزلا
ةيلئاعلا ةينبلاو ةبيكترلا ماترحا عم ،دحوم عمتجم في
.مويلا لىإ ةئماقلا
جردُأ يذلاو ،لماعلا في هعون نم ديرفلا بازيم يداو
ةنس ذنم وكسنويلا ةمظنلم ةيخيراتلا لماعلما نمض
هتيوه ةيماحو ميعدت بجاولا نم ثيح ،1982
نّكَُ
ي .ةيجراخلا تارايتلاو ةلموعلا دض رارمتساب
عاطقلاو هتيقرتو بازيم يداو ةيماح ناويد ءاشنإ
نم هحلاصتساو ظفحل مئادلا ططخلما عم ظوفحلما
رابتعلاا ةداعإ في ةيلاع ةيعونبو ةعساو تايلمع جاردإ
ىوتسلما في ايح لااثم برتعي يذلا ثاترلا اذه ةيماحو
بازيم يداوب ثاترلا ةميق ايلاح ودبتو .يطسوتلما
،ةينارمعلا ةيمنتلا في جامدإ صرنعك ديدجلا ليجلل
.مماتهلاا مدعو نارجهلا ةفص ائيشف ائيش دَقَفو
le p oje a pe mis l’implica ion des au o i és
locales, des associa ions, des habi an s,
adul es e en an s, a ec un g and succès e
une app op ia ion e une alo isa ion clai es
du pa imoine de leu quo idien.
Pou l’Algé ie, Gha daïa e Dellys son les
deux illes Mon ada pionniè es qui on p is
le ôle p incipal e on se i de labo a oi e
pou expé imen e la mise en œu e
des ini ia i es du p oje . Les é énemen s
écen s, un peu pa ou dans les pays
a abes, on boule e sé les socié és des
pays magh ébins e nous nous ou ons
main enan dans un momen impo an
de l’his oi e de ces pays e de ou es ces
illes. Une p ise de conscience sou en liée
à un en o cemen iden i ai e se mani es e
aujou d’hui dans la socié é algé ienne qui es
ac uellemen à la eche che de l’implica ion
e de la pa icipa ion des ci oyens pou la
éapp op ia ion de leu pa imoine e de leu s
cen es his o iques.
Il appa ien aux ac eu s algé iens d’imagine
e d’in en e des solu ions pou p ése e
leu s cen es his o iques, ou en assu an
l’amélio a ion du cad e de ie de leu s
habi an s a ec le con o d’aujou d’hui, en
main enan une o e iden i é pa imoniale,
ace au isque d’uni o misa ion que la
mondialisa ion nous impose. Le paysage
e les cinq ksou de la allée du M’Zab,
c éés pa les Ibadi es e s le Xe siècle, nous
mon en une g ande simplici é e une g ande
onc ionnali é qui s’adap en pa ai emen à
leu en i onnemen , a ec des illes o i iées
en ou ées d’exubé an es palme aies qui
nous on oyage au il du emps g âce à
l’au hen ici é de l’a chi ec u e conçue pou
la ie en communau é, ou en espec an les
s uc u es amiliales qui demeu en in ac es.
Une allée si singuliè e dans le monde
en ie elle que celle du M’Zab, insc i e au
pa imoine mondial de l’Unesco en 1982,
doi en o ce en pe manence son iden i é
e se p o ége de l’uni o misa ion qui lui
ien de l’ex é ieu . La c éa ion de l’O ice
de P o ec ion e de P omo ion de la Vallée

6
انيلع لّهس راطلإا اذه في لمعلا ،ىدتنلم ةبسنلاب
نم نكمتلل ايربك اضرو احايترا لي ةبسنلاب وهو ،ةمهلما
ماك ،يعماجلا لمعلا ةرثم وه يذلا ليلدلا اذه ميدقت
ةفاكل ديرف ثارت لىع فشكلاب عضاوتم لكشب مهاسي
يداو روصقل نيرئازلا عيمجل اضيأو بازيم ناكس
.ةسمخلا بازيم
ينمثتو ةديجلا ةفرعلما نم نّكُ
ي ،صرتخلما ليلدلا اذه
،ةديج ةءارق مكل ىنتمأ .ةقطنلما هذهل ينغلا ثاترلا
رطقلا في عئارلا يداولا اذه فاشتكا في ةعتمم ةلوجو
.يرئازجلا
2011 برمسيد 24 موي ،ةنولشرب
افونازاك ييفاسكإ
ىدتنم عوشرم سيئر
du M’Zab e du Sec eu sau ega dé a ec le
Plan pe manen de Sau ega de pe me en
de mene une as e ac i i é d’une g ande
quali é pou la p o ec ion e la mise en
aleu de son pa imoine, qui es de enu
embléma ique au ni eau médi e anéen.
Aujou d’hui, le pa imoine mozabi e appa aî
aux jeunes géné a ions comme un élémen
à in ég e dans le dé eloppemen u bain e il
es de moins en moins pe çu comme un obje
en aché d’a chaïsme.
Pou Mon ada, a aille dans ce cad e nous a
acili é la âche e c’es pou moi une g ande
sa is ac ion de pou oi p ésen e ce guide qui
es le ui du a ail collec i , d’au an qu’il a
con ibue modes emen à la di ulga ion d’un
pa imoine unique pa mi ous les habi an s
du M’Zab aussi bien qu’aup ès de ous ceux
qui isi en ce e pen apole. Ce pe i guide
pe me a de mieux connai e e d’app écie
les ichesses pa imoniales de ce end oi .
Je ous souhai e une bonne lec u e e une
belle p omenade à la décou e e de ce e
magni ique allée algé ienne.
Ba celone, le 24 décemb e 2011
Xa ie Casano as
Che de p oje Mon ada
7
8
La allée du
M’Zab
La allée du M’Zab es iche en ma iè e de
si es e monumen s his o iques qui emon en
à di e se époques de l’his oi e, e cons i ue
un ensemble de plusieu s composan es
pa imoniales, eligieuses, dé ensi es,
économiques, e c.
Les Ksou ep ésen en les élémen s
essen iels (p incipaux) du Pa imoine cul u el
de la allée.
بازيم يداو
عقاولماو لماعلما نم لئاه مكب بازيم يداو رخزي
خيراتلا نم ةفلتخم بقح لىإ عجرت يتلا ةيخيراتلا
،ةيداصتقلاا ،ةينيدلا ،ةيثاترلا فئاظولا فلتخم لثتمو
فياقثلا ثاترلا صرانع زربأ لىع روصقلا لمشتو .خلا...
.بازيم يداول
ةايحلاب ضبنت ةيخيرات روصق ةسمخ بازيم يداو مضي
La allée de M’Zab
Si e an e ieu
Cimen iè e
Ba age
Palme aie
Ex ension
Place du ma ché
Tou (Bo dj)
G a u es upes es
9
لىإ ةفاضإ ،يداولا ىرجم لوط لىع ةدتملما اهتاحاو عم
ضعب لاإ اهنم قبي لم يتلا ةرثدنلما روصقلا نم ديدعلا
برع ةشرتنلما ةيخيراتلا لماعلما نم لئاه مكو ،للاطلأا
.اهلوح امو تاحاولاو روصقلا
يداو روصق لهأ ثياترلا عّونتلاو يخيراتلا ءاثرلا اذه
نمض اهفينصتل اهلك بازيم يداو ةقطنمو بازيم
.1971 ةنس ينطولا ثاترلا
ةمظنلم يلماعلا ثاترلا ةئماق في اهدعب فنصتو
فرط نم اظوفحم اعاطق هنلاعإو ،1982 ةنس وكسنويلا
.2005 ةنس ةيرئازجلا ةفاقثلا ةرازو
La pen apole du M’Zab, p ésen e cinq Ksou
a ec leu s Palme aies qui s’é enden ou le
long du cou s de l’Oued M’Zab. Ceci, ajou é
aux di e s pe i s ksou e si es an é ieu s
épa pillés ça e là e don peu de aces
subsis en enco e à pa quelques uines. E
un nomb e imp essionnan de monumen s
his o iques épa is à a e s les Ksou , oasis
e alen ou s.
Ce e ichesse his o ique e pa imoniale es
cou onnée pa le classemen des Ksou de la
allée comme pa imoine na ional, la allée du
M’Zab y é an depuis 1971.
Elle se a classée pa la sui e dans la lis e du
Pa imoine mondial de l’UNESCO en 1982, e
se a considé ée pa l’é a Algé ien comme
sec eu sau ega dé en 2005.
16
In as uc u es économiques
Elles son con inées dans la place du ma ché
(souk) p op e à chaque ksa .
Chaque souk se dis ingue pa son cache
p op e e con inu jusqu’à nos jou s d’assume
les onc ions qui lui son dé olues lo s de
l’édi ica ion du ksa
ةيداصتقلاا تآشنلما
.صرق لكل ةصاخلا قوسلا تاحاس في لثمتتو
تلازام يهو ،اهتازيممو اهصئاصخ اهنم ةدحاو لكلو
ذنم اهيلإ لكوأ يذلا اهرود يدؤتو ةايحلاب ضبنت
.صرقلا سيسأت
In as uc u es d’i iga ion
Cap age e épa i ion des eaux plu iales.
Le sys ème du pa age des eaux d’oued au
Mzab se base su le p incipe de l’exploi a ion
op imale des eaux plu iales e su celui de
l’équi é dans leu épa i ion à l’ensemble de
la palme aie. Le su plus es au oma iquemen
o ien é e s les di é en s « ba ages » qui
son considé és comme é an des e enues
de s ockage e d’alimen a ion de la nappe
ph éa ique. Le emplissage des poches
sou e aines s’e ec ue pa in il a ion e
pe me l’exploi a ion ul é ieu e de ces
ése es pa le biais des pui s qui son
disséminés dans la palme aie. Débo dan les
e enues, l’eau con inue de sui e le cou s
na u el de l’oued, dans lequel son édi iées
une mul i ude de pe i es e plus pe i es
e enues, qui on pou onc ions :
• de égule l’écoulemen , e de b ise sa
o ce,
• de cons i ue des ése es d’allu ion qui s’y
accumulen pa décan a ion,
• d’i igue les ja dins en i onnan s.
En plus, le sys ème comp end égalemen des
ou s de gue pou su eille l’écoulemen e
eille au bon dé oulemen de sa épa i ion,
ou en pa an aux é en uels dégâ s qui
isquen de sub eni çà e là.
Il de ien clai que ces in as uc u es son d’une
impo ance capi ale dans la cons i u ion
des palme aies du Mzab e elles con inuen
jusqu’à nos jou s d’assume les mêmes
onc ions en ue de pé ennise leu conse a ion.
يرلا تآشنم
.راطملأا هايم ميسقت
لىع بازيم يداو في ليسلا هايم ميسقت ماظن دمتعي
لىعو راطملأا هايلم لثملأاو ليكلا للاغتسلاا أدبم
.ةحاولا عومجم لىع هايلما هذهل لداعلا ميسقتلا
ةفلتخلما دودسلا لىإ ايئاقلت هجوي اهنم ضئافلاو
ةيفوجلا تاقبطلا ةيذغتل حيشترلا دودس برتعت يتلا
،ةحاولا في ةشرتنلما يرلا رابآ ةطساوب اقحلا اهلماعتسلا
ىرجلما في اهرودب ضيفت دودسلا هذه ئلتتم المو
لمعت ةيرغص دودس هيف لىاوتت يذلا ،يداولل يعيبطلا
:لىع
.هتعسر نمو يداولا نلايس ةدش نم فيفختلا •
.ةعارزلل ةحلاصلاو ةبصخلا ةبترلا بيسرت •
.يداولل ةرواجلما ينتاسبلا يقس •
ةبقارلم فرغو جاربأ كلذ لىإ ةفاضإ ماظنلا اذه لمشيو
يدافتو هايلما عيزوتو ميظنت نسح لىع رهسلل ليسلا
.تاناضيفلا ةلاح في اهقحلت نأ نكي يتلا راضرلأا
ىوصق ةيمهأ تآشنلما هذهل نأ ايلج رهظي قبس مامو
في رودلا سفن بعلت تلازامو بازيم تاحاو ءاشنإ في
.اهيلع ظافحلا

17
18
19
Les ksou de la
allée du M’Zab
La allée du M’Zab es connue pa ses
ksou millénai es ca ac é isés pa un s yle
a chi ec u al pa iculie uni ié a ec cependan
quelques di é ences d’un ksa à un au e.
Les ksou de la allée son classés
ch onologiquemen comme sui :
• El-A eu
• Bounou a
• Gha daïa
• Béni-isguen
• Mélika
Chaque ksa es cons i ué d’un ensemble de
bâ isses qui cons i uen dans leu ensemble le
issu u bain, a ec au somme la mosquée qui
occupe le hau de la colline ajou an plus de
sac ali é à son ôle édé a eu .
Sa posi ion cen ale pe me d’y accéde assez
apidemen depuis ou es les uelles du ksa ,
e au ou son é igés des édi ices poly alen s
pa mi lesquels des maisons qui o men
un ensemble épousan la con igu a ion
d’un e ain de colline jusqu’à pa eni aux
empa en ou an le ksa cons i uan ainsi
une açade dé ensi e in e ompu pa des
po es p incipales e annexes su mon és pa
des ou s de dé ense.
يداو روصق
بازيم
طمنلا تاذ ةيفللأا هروصقب بازيم يداو فرعي
دوجو عم زيمتلما نيارمعلا
.رخلآ صرق نم تافلاتخلاا ضعب
:لياتلاك اهسيسأت بسح بترت بازيم يداو روصق
فطعلا •
ةرونب •
ةيادرغ •
نقزي ينب •
ةكيلم •
يتلا رئماعلا نم ددع نم بازيم في صرق لك فلأتي
دجسلما اهتمدقم فيو نيارمعلا جيسنلا اهعومجبم لكشت
هتيسدقل ارظن هتناكلم اعفر ةبضهلا لىعأ لغشي يذلا
.يدايقلا هرودو
هيلإ لوصولا لهسيل نيارمعلا جيسنلا طسوتي ىتحو
.تاهجلا عيمج نم
لىعو فئاظولا ةددعتلما نيابلما أشنت دجسلما لوحو
سيراضت ةعبتم رمتسم جردت في نكاسلما اهسأر
يتلا تانيصحتلا لىإ لاوصو ةبضهلل ةردحنلما ةيضرلأا
باوبأ هللختت يعافد روس لكش لىع صرقلاب طيحت
لكش لىع وأ ،ةبقارملل جاربأ هولعتو ةيعرفو ةيسيئر
.ةيعافد تاهجاو
20
El A eu (Tajnin )
El-A eu (Tajnin en be bè e) û ondée en 1012 sous la houle e de Khali a
Ibn Abghou .
Elle a é é la p emiè e é ape d’une ac ion d’u banisa ion à a e s la Vallée
du M’Zab. Une ac ion basée su des ègles u banis iques uniques dans le
gen e.
Le Ksa d’El-A eu es connu pou ses mausolées e Monumen s el celui
de Cheikh Ammi B ahim, Oukhi a, e bien d’au es monumen s.
21
)تنينجات( فطعلا
.روغبأ نب ةفيلخ دي لىع م1012 ةنس سسأت )ةيبازيلماب تنينجات( فطعلا
دعاوقو سسأ لىع ةينبم بازيم يداو برع ةينارمع ةكرح قلاطنلا لىولأا ةطحلما ناك دقو
.اهعون نم ةديرف ةينارمع
لىصمو ميهاربا يمع خيشلا لىصمك ةيزئانجلا تايلصلما ضعبب فطعلا صرق رهتشي
.لماعلما نم اهيرغو ةيرخوأ

Le Mausolée de
Cheikh Ami B ahim
Le mausolée se ou e au sud du Ksa d’El-
A eu à l’in é ieu du cime iè e de Cheikh Ami
B ahim ibnou Manade qui écu au 12ème
siècle ch é ien, mais la cons uc ion da e
d’ap ès sa mo , e aisemblablemen au
13ème siècle.
Le mausolée es o ien é en longueu e s la
Mecque e es en ou é d’un espace décou e .
L’œu e es e une icône en ma iè e de beau é
e de simplici é a chi ec u ale, elle e iend a
d’ailleu s l’a en ion de nomb e d’a chi ec es
e au es che cheu s u banis es el Le
Co busie .
ميهاربا يمع خيشلا لىـصم
خيشلا ةبرقم لخاد فطعلا صرق بونج لىصلما عقي
شرع نياثلا نرقلا في شاع يذلا دانم نب ميهاربإ
بسحو ،هتافو دعب ناك هئانب خيرات نأ لاإ ،يدلايلما
.شرع ثلاثلا نرقلا للاخ لاوقلأا حجرأ
)يقشرلا بونجلا( ةلبقلا وحن ايلوط لىصلما هجتي
.فوشكم ءاضف هب طيحيو
تّدش ثيح بازيبم ةرماعلا عئاور نم هتسدنه برتعتو
.يزيبركول لثم ينيرماعلماو ينثحابلا نم ديدعلا هابتنا
Le mausolée Oukhi a
Il se ou e à l’es du ksa d’El-A eu de
l’au e i e de l’Oued, Limi é pa un cime iè e,
ce mausolée es considé é comme l’ex ension
du ksa Oukhi a, dispa ue.
هيرخوأ لىـصم
ماهنيب لصفي ثيح فطعلا صرق قشر لىصلما دجوي
برتعي و ،ةيدق ةبرقم هبناج لىإو ،بازيم يداو ىرجم
.رثدنلما هيرخوأ صرقل ادادتما لىصلما
22
23

24
Le ksa Talezdi
Le ksa Talezdi se ou e au sud-es du ksa
d’El-A eu , à en i on six kilomè es. Si ué
au dessus d’une colline, û cons ui un o
don ce aines pa ies des mu s subsis en à
ce jou .
Le ksa Aoulaoual
Le ksa Aoulaoual se ou e à en i on deux
kilomè es au sud du ksa d’El-A eu , à
l’en ée de sa palme aie.
Nous e ou ons là enco e des es es du
mu d’encein e du ksa a ec une ou de
gue émoin d’une posi ion dominan e e
s a égique pou la su eillance d’Oued M’
Zab.
تيضزلت رـصق
لياوح دعب لىع ،فطعلا صرق قشر بونج صرقلا ينب
نصح لكش لىع وهو ،ةبضهلا ةمق لىعو ،تاترموليك 6
.مويلا لىإ ةئماق هروس نم ءازجأ لازت لا
لاولاوأ رـصق
لخدم دنع ،فطعلا صرق بونج نيترموليك وحنب دعبي
عم هنصح روس يقب دقو ،همسا لمحت يتلا ةحاولا
فشري يجيتاترسإ عقوم في هيلع ادهاش يعافدلا هجرب
.بازيم يداو ىرجم لىع
25
32
La g ande mosquée
La g ande mosquée ou (Masjid El-kabi ) es
considé ée comme l’une des plus impo an es
de la allée, au u de son é a de conse a ion
e de son impo ance his o ique.
Elle se dis ingue pa deux mina e s (une
g ande e une pe i e), ainsi que di e s «
mih abs » émoins des di e ses ex ensions
successi es qu’a connu la mosquée.
Son a chi ec u e es moulée su la
con igu a ion d’un e ain acciden é en
colline, le ou gé é d’une maniè e in elligen e
qui consen un déplacemen aisé au sein de la
même mosquée.
قيتعلا دجسلما
مهأ ينب نم وه )يربكلا دجسلما وأ( قيتعلا دجسلما
ةيخيراتلا هتميقو هظفح ةلاحل ارظن ةقطنلما دجاسم
.ةيرثلأاو
ينتنذئم دوجوب ةيادرغ صرقل قيتعلا دجسلما زّيمتي
لىع لدت بيراحم ةدعو )ةيرغص ةيناثلاو ةيربك ةدحاو(
ملقأتي ماك .دجسلما اهفرع يتلا ةبقاعتلما تاعسوتلا
تءاج ثيح ةردحنلما ةيلبجلا ةيضرلأا ةعيبط عم هؤانب
.لملاسب اهنيب لقنتلا متي ةجردتم هتاءاضف
La place du Ma ché
Le Souk de Gha daïa se ou e à la base
du ksa donnan di ec emen su l’espace
ex é ieu du ksa .
Il cons i ue l’espace le plus impo an
d’échanges de la allée au u de sa supe icie
e de la disponibili é des a s adi ionnels
dans le lieu.
La place du ma ché es de o me
ec angulai e en ou ée d’a cades d’où
débouchen des uelles plu i comme ciales
adjacen es.
قوسلا ةحاـس
عم شرابم لاصتا في صرقلا دودح في ةيادرغ قوس عقي
بازيم يداو في سييئرلا قوسلا وهو ،يجراخلا ءاضفلا
امو اهفرعي يتلا ةيداصتقلاا تلادابتلا مجحو هتعاسشل
.ةيديلقتلا تاعانصلا نم هيوتحي
ساوقلأا هب طيحت ليطتسم لكش ةيادرغ قوس ةحاسل
ةددعتم ةيراجت عراوش اهنم عّرفتتو بناوجلا لك نم
.تاصاصتخلاا

33
34
Le mausolée Ammi-Saïd
Le Mausolée de Cheikh Ammi Saïd es si ué à
l’es du ksa su l’au e i e de l’Oued.
Le cime iè e û cons ui pa Ali ben Yahia
ben Ide El-je bi, plus connu sous le nom de
« Cheikh Ammi Saïd », à son a i ée au M’Zab
e s l’an 1500 de l’è e Ch é ienne.
Ce mausolée se a d’ailleu s le lieu
d’enseignemen du Cheikh, e se a ap ès sa
mo u ilisé comme Siège du Conseil Spi i uel
du M’Zab po an son nom (conseil Ammi
-Saïd).
La mosquée es cons i uée de deux pa ies,
une salle de éunions, e une au e pou la
p iè e en dessous, sépa ées pa un couloi .
ديعس يمع خيشلا لىصم
يمع خيشلا« مسا لمحت يتلا ةبرقلما في لىصلما عقي
ةفضلاب ةيادرغ صرقل ةيقشرلا ةيحانلا في »ديعس
يحي نب ليع نب ديعس خيشلا دي لىع ينب .ةلباقلما
دعب ،ديعس يمع خيشلا مساب روهشلما بيرجلا ردي نب
.م1500 ةنس للاخ بازم لىإ همودق
هدعب حبصأ ماك ،سيردتلل ارقم خيشلا هلعج ثيح
همساب يمس يذلاو ليحلما يعيشرتلا سلجملل ارقم
.)ديعس يمع خيشلا سلجم(
ةعاقو تاعماتجلال ةعاق ،ينمسق نم دجسلما نوكتي
.قاور ماهنيب طبري ،اهنم لفسأ ةلاصلل
Le sys ème de pa age des eaux
des c ues
Au u du clima de la égion du M’Zab, un
clima sec e chaud en é é, des s uc u es
p écises de pa age des eaux se on é igées à
a e s les palme aies de la allée du M’Zab.
Ce sys ème idéal e unique en son gen e pou
un usage a ionnel des eaux de pluie a an
leu o ien a ion inale e na u elle e s l’Oued
M’Zab, se i a à l’i iga ion des palme aies,
ainsi qu’à l’alimen a ion de la nappe
ph éa iques (poches d’eau supe icielles), au
moyen de leu o ien a ion e s des canaux
alimen an les pui s de la allée, g âce aussi à
la disponibili é de pui s cap eu s au sein du li
de l’Oued e des ba ages.
Ce sys ème pe me aussi la éno a ion des
sols e leu en ichissemen g âce à un appo
en allu ion conséquen , le même allu ion es
u ilisé aussi comme ma é iau de cons uc ion.
Ce sys ème es gé é pa les «Oumanas» (des
gens spécialisés dans la ges ion e le pa age
des eaux de pluie).
هايلما ميسقت ماظن
تئشنأ ،فاجلا يوارحصلا ةقطنلما خانم ةعيبطل ارظن
يداو تاحاو برع لويسلا هايم ميسقتل ةقيقد ةمظنأ
.بازيم
للاغتساب موقي هعون نم ديرفلاو لياثلما ماظنلا اذه
يعيبطلا ىرجلما لىإ ضئافلا هيجوت مث لبق ريدغلا هايم
ةيذغتو ،ينتاسبلاو لوقحلا يقسب كلذو .يداولل
،رابلآا وحن ةهّجولما يقاوسلا ةطساوب ةيفوجلا ةقبطلا
.دودسلا ءلم لىإ ةفاضإ
ةحلاصلا ةبترلا ديدجتب ةمظنلأا هذه حمست ماك
ينيطلا ءانبلل ةيلولأا ةدالما يرفوتو ،اهنيسحتو ةعارزلل
عونت ةمظنلأا هذه في دجويو ،تاحاولا هب زيمتت يذلا
.ةحاو لك في ةعبتلما تاينقتلاو بيلاسلأا بسح ءارثو
لىع اوسّرتم ءابرخ ةمظنلأا هذه يريست لىع فشري
فيرع ميظنت مهعمجي ،هقفارم حلاصإو ريدغلا ميسقت
.ءانملأا ةئيهب فرعي
35

36
Béni-Isguen (A Izjène)
Le ksa de Béni-Isguen (A izjène en be bè e) û ondé en 1347 de l’è e
Ch é ienne.
Il se dis ingue pa son ancienne mosquée qui ga de oujou s sa
con igu a ion a chi ec u ale ini iale, ou comme son sys ème dé ensi à
a e s des mu s d’encein e qui en ou en le ksa en en ie .
Le mu û cons ui en 1860, e mesu e en i on deux kilomè es e demi,
d’une hau eu de ois mè es, en ecoupé pa des ou s de gue don les
plus impo an es es « Bo dj Boulila » e « Bo dj Ba-Dahmane », ainsi que
deux po es p incipales Es e Oues .
Le ksa de Béni-Isguen es aussi connu pou son ma ché adi ionnel à
la c iée nommé «Souk Lalla Achou» où son o ganisées des en es aux
enchè es à la c iée dans un o d e bien pa iculie .
Béni-Isguen es connue aussi pou ses monumen s his o iques e
mausolées els celui «Cheikh Ba-Mhamed », «Cheikh Bassa-Ou del» e
bien d’au es.
37
)نجزي تآ( نقزي ينب
.م1347 ةنس )ةيبازيلماب نجزي تأ( نقزي ينب صرق سسأت
نم يعافدلا هماظنب و ،زيمتلما يرماعلما هطنم لىع لازي لا يذلا قيتعلا هدجسبم زيمتي
.صرقلا لماكب طيحي يذلا هروس للاخ
لىإ هعافترا لصيو م 2500 وحن هلوط غلبي ثيح ،م 1860 ةنس روسلا ءانب في ئدب دقو
ينيسيئر ينلخدمو نماحداب جربو ةليلوب جرب اهمهأ نم ةبقارملل جاربأ هـللختي ،راتمأ 3
. بيرغلا بابلاو يقشرلا بابلا ماه
هيف ماقي يذلا »وشع ةللا « قوسب فورعلما يديلقتلا هقوسب نقزي ينب صرق رهتشي و
.ةيديلقتلا ةقيرطلاب ينلعلا دازلماب عيبلا ماظن
ةساب خيشلا« لىصمو »دمحماب خيشلا« لىصمك ةيزئانجلا هتايلصبم اضيأ رهتشي ماك
.تايلصلما نم اهيرغو »لضفوأ

38
Le mausolée
Cheikh Ba-Mhamed
Le mausolée de Cheikh Ba-Mhamed se ou e
à l’in é ieu du cime iè e à l’es du ksa de
Béni-Isguen.
Cheikh Ba-Mhamed ben Abdelaziz é ai la
é é ence en son emps en ma iè e de e was
pou ou Oued M’Zab.
Il de in Cheikh de la Halka en 1301 de l’è e
Ch é ienne, (700 de l’Hégi e).
La mosquée de Ba-Mhamed es composée
d’une salle de p iè es e d’une ai e de p iè e
e s’é end su une supe icie de 2684 m².
La salle de p iè e es ou e e su l’esplanade
pa une sé ie d’a cades.
دمحماب خيشلا لىصم
صرق قشر ةبرقلما لخاد »دمحماب خيشلا« لىصم عقي
.نقزي ينب
ناك ،زيزعلا دبع نب دمحم وبأ وه »دمحماب خيشلا«
.بازيم يداو في ىوتفلا عجرمو هنامز ةملاع
.م1301/ـه700 ةنس ةخيشلما لىوت دقل
لىع عبتريو نحصو ةلاص ةعاق نم دجسلما نوكتي
.2م2684 ـب ردقت ةحاسم
ساوقأ نم فوفصب نحصلا وحن ةحوتفم ةلاصلا ةعاق
.تاماعدلا اهلمحت يتلاو لاكشلأا ةفلتخم
39
40
Mélika (A M’Liche )
Le ksa de Mélika (A M’Liche en be bè e) se dis ingue des au es ksou
du M’Zab pa la disposi ion du souk ou place du ma ché mi oyenne de la
ieille mosquée.
Ceci es peu ê e dû aussi à la disposi ion é alée du ksa su une hau e
colline pa appo aux au es ksou de la allée, ainsi qu’à la conse a ion
de la place du ma ché malg é l’ex ension u banis ique du ksa .
Le ksa es ondu en 1350, il es aussi en ou é de quelques maisons
empa s, in e ompues pa plusieu s po es, don les plus célèb es son
«Bab Amidoul» e «Bab Ben ache».
On y ou e aussi des mausolées e cime iè es el celui de « Cheikh Ba-
Abde ahmane El-Kou hi » e le mausolée « Cheikh Sidi-Aissa ».
41
)تشيلمأ تآ( هكيلم
ةحاس عقوبم بازيم يداو روصق ةيقب نع )ةيبازيلماب تشيلمأ تآ( هكيلم صرق زّيمتي
.قيتعلا دجسلما ةاذاحبم قوسلا
كلذك ،روصقلا ةيقب فلاخب عفترم لبج قوف صرقلا طاسبنلا عجار اذه نوكي دقو
.صرقلل ةينارمعلا تاعسوتلا مغر قوسلل لولأا عضولما لىع ةظفاحلما
ةدع هللختتو تاهجاولا لىع ةينيصحت تايانب هب طيحت ،م1350 ةنس صرقلا سسأت
.»شارطنب باب»و »لوديمأ باب« اهمهأ نم ،باوبأ
لىصمو »ثيركلا نماحرلا دبعاب خيشلا« لىصمك ةيزئانجلا تايلصلما ضعبب رهتشت ماك
.»سىيع يديس خيشلا«
48
Pé imè e e
limi es du sec eu
sau ega dé
La su ace du sec eu sau ega de la allée du
M’Zab es de 50 Km2.
Il es limi é du no d-es au no d-oues pa :
• Le e ain ése é à la mise en aleu de
Ham aya (commune d’El-A eu ).
• L’aman de l’Oued Labiod (commune de
Daïa Ben Dahoua) en passan pa les
in e sec ions de L’Oued Azouil e la ou e
na ionale N° 1 (à 6 Km de Gha daïa),
jusqu’au Oued Laâdi a.
Du sud-es au sud-oues pa :
• L’aman de l’Oued Labiod (commune de
Daïa Ben Dahoua)
• L’a al du g and ba age d’El-A eu en
passan pa les in e sec ions de l’Oued
A idane, Oued Touzouz, Oued Belghanem,
Oued N’Tissa e la ou e Na ionale N°1 (à 4
Km de Bounou a)
De l’Es : à 1,5 Km en a al du ba age d’El
A eu
De l’Oues : à 1,5 Km en aman du ba age de
Daïa Ben Dahoua.
دودح و دادتمإ
ظوفحلما عاطقلا
2ملك 50 بازيم يداول ظوفحلما عاطقلا ةحاسم غلبت
:هّدحي و
:بيرغلا لماشلا لىإ يقشرلا لماشلا نم
.)فطعلا ةيدلب(تايرمحلا ةئيهتل ةصصخلما ةيضرلأا •
ارورم )ةوحض نب ةياضلا ةيدلب( ضيبل يداو لياعأ •
1 مقر ينطولا قيرطلا و ،ليوزأ يداو عم عطاقتلاب
.ةريدعل يداو لىإ ،)ةيادرغ نم ملك 6 دعب لىع(
:بيرغلا بونجلا لىإ يقشرلا بونجلا نم
.)ةوحض نب ةياضلا ةيدلب( ضيبل يداو لياعأ •
ارورم فطعلل يربكلا دسلا دعب ةّدتملما ةقطنلما •
يداو ،زوزوتلا يداو ،ناديرأ يداو عم عطاقتلاب
لىع( 1 مقر ينطولا قيرطلا و ،ةسيتنا يداو،مّنغلب
.)ةرونب نم ملك 4 دعي
.فطعلا دس دعب ملك 1.5 لىإ :قشرلا نم
.ةوحض نب ةياضلا دس لىعأ ملك 1.5 لىإ :برغلا نم

49
www.mon ada- o um.ne