1
Conc escencia e noción:
A epis emoloxía undamen al
de A. N. Whi ehead e A. Amo Ruibal
2
Po :
Claudia H. Vila
Di ec o :
And és To es Quei uga
Dp o. de Filoso ía e An opoloxía Social
Uni e sidade de San iago de Compos ela
3
Lis a de ab e ia u as
O emp ego de ab e ia u as ci cunsc íbese ós í ulos das ob as de Whi ehead e de
Amo Ruibal que sinalan a p ocedencia das ci as. Po azóns de cohe encia lingüís ica e
de co esía exposi i a, op ouse po aduci ódalas ci as ó galego, semp e a pa i do
ex o o ixinal. No caso de Whi ehead, po se a a do au o que cons i úe o obxec o de
es udo p incipal des e aballo, o écese asemade en no a ó pé a pasaxe co esponden e
en inglés.
Ab e ia u as pa a as ob as de Whi ehead
Au obiog. ....... ‘Au obiog aphical No es’, en SCHILPP, P. A. (ed.), The
Philosophy o A. N. Whi ehead, La Salle (Ill.), Open Cou Publishing
Company, 1991, pp. 3-14.
AI ....... Ad en u es o Ideas (New Yo k, The F ee P ess, 1967).
CN ....... The Concep o Na u e (Camb idge and New Yo k, Camb idge
Uni e si y P ess, 2000).
FR ....... The Func ion o Reason (Bos on, Beacon P ess, 1958).
Imm. ....... ‘Immo ali y’, en SCHILPP, P. A. (ed.), op. ci ., pp. 682-700.
MG ....... ‘Ma hema ics and he Good’, en ibíd., pp. 667-681.
MT ....... Modes o Though (New Yo k, The F ee P ess, 1968).
PR ....... P ocess and Reali y: an Essay in Cosmology (New Yo k, The
F ee P ess, 1985).
RM ....... Religion in he Making (Aus alia, Web Publica ion by
Moun ain Man G aphics, 2001).
SME ....... Symbolism: I s Meaning and E ec (New Yo k, Fo dham
Uni e si y P ess, 1985).
SMW ....... Science and he Mode n Wo ld (New Yo k, The F ee P ess,
1997).
Ab e ia u as pa a as ob as de Amo Ruibal
P bls. ....... Los P oblemas Fundamen ales de la Filoso ía y del Dogma,
indicándose en cada caso o omo co esponden e das edicións de 1972-
1974, 1993-1999 e, no caso do ol. X, de 1934.
4
XII
Wolle die Wandlung. O sei ü die Flamme begeis e ,
d in sich ein Ding di en zieh , das mi Ve wandlungen p unk ;
jene en we ende Geis , welche das I dische meis e ,
lieb in dem Schwung de Figu nich s wie den wendenden Punk .
Was sich ins Bleiben e schliess , schon is s das E s a e;
wähn es sich siche im Schu z des unscheinba en G au’s?
Wa e, ein Hä es es wa n aus de Fe ne das Ha e.
Wehe -: abwesende Hamme hol aus!
We sich als Quelle e giess , den e kenn die E kennung;
und sie ü h ihn en zück du ch das hei e Gescha ne,
das mi An ang o schliess und mi Ende beginn .
Jede glückliche Raum is Kind ode Enkel on T ennung,
den sie s aunend du chgehn. Und die e wandel e Daphne
will, sei sie Lo bee n ühl , dass du dich wandels in Wind.
XII
A ela o oco. Déixa e in lama pola lapa
que algo de i a eba a acéndoo escin ila na ans o mación.
Os espí i os c eado es que dominan a e a
Nada ap ecian máis na igu a que o pun o de in lexión.
Aquilo que se a e a á pe manencia, eis que es á xa i o.
¿Seica se coida a segu o ó abei o da nimiedade do g is?
Aga da: du ísimo a iso chega dende o emo o da du eza.
¡Ai de quen! ¡O ma elo inminen e én de se e gue !
Quen mana de si como on e, é ecoñecido polos coñecedo es,
e ascinado é conducido a a és da c eación gozosa
que aco ío ema a cun p incipio e encomeza cun inal.
Cada espazo é ne o ou illo en u oso dunha sepa ación
que o suca ma abillada. E Da ne, ans igu ada,
a ela, pois se sen e lou ei o, que e o nes i en o.
RAINER MARIA RILKE, Die Sone e an O pheus,
Wiesbaden, Insel, 1964.
5
Whe e e ideas a e e ec i e, he e is eedom.
The specula i e me hods o me aphysics a e dange ous, easily
pe e ed. So is all Ad en u e; bu Ad en u e belongs o he essence o
ci iliza ion1.
1 “Aló onde as ideas son ope a i as, hai libe dade”. “Os mé odos especula i os da me a ísica son
pe igosos e esul a doado co ompelos. Así oco e en oda A en u a. Pe o a A en u a pe ence á esencia
da ci ilización” (AI, 65 e 295).

Índice
1. P esen ación ....... 6
1.1. In odución ....... 6
1.2. Mé odo exposi i o ....... 10
2. A unción da iloso ía:
En e o igo posi i o da ciencia
e a co dialidade da e idencia i ida ....... 11
2.1. Ciencia e iloso ía: A me a ísica como aicei a da “á bo e do sabe ” ....... 14
2.2. A iloso ía e as on es o ixina ias da e idencia ....... 17
2.3. O p oblema da adecuación da linguaxe ....... 19
2.4. A iloso ía e a a en u a da ci ilización ....... 24
3. A c í ica dos pa adigmas mode nos
e a i axe o ganicis a da iloso ía do p oceso ....... 28
3.1. A c í ica da iloso ía da abs acción ....... 30
3.1.1. A noción clásica de subs ancia
e a alacia da conc e ez ó a de luga ....... 30
3.1.1.1. Fo mulación xe al da cues ión ....... 30
3.1.1.2. As apo ías con ain ui i as do de e minismo ma e ialis a ....... 34
3.1.1.3. O dob e gume da abs acción ....... 37
3.1.2. As eo ías da bi u cación da na u eza ....... 39
3.1.3. Idealismo subxec i o s. “ ealismo cabal” ....... 43
3.1.4. O exei amen o do dualismo e a ein eg ación psico-somá ica ....... 48
3.2. Co ela i idade e p oceso:
Un bosquexo da p opos a cons u i a da iloso ía do o ganismo ....... 53
3.2.1. Noción de p oceso ....... 54
3.2.2. O ganicismo ....... 59
3.2.3. A concepción ela i is a da espazo- empo alidade ....... 61
3.2.4. A con inuidade da na u eza e a e olución ascenden e do se ....... 63
4. A cosmoloxía do p oceso:
A ocasión de expe iencia como célula básica da ealidade ....... 66
4.1. A nosa si uación me a ísica ....... 68
4.1.1. Os obxec os e e nos ....... 69
4.1.2. A unción me a ísica de Deus:
O “É os” do uni e so e o P incipio de Conc eción ....... 75
4.2. Os udimen os do mundo ac ual ....... 83
4.2.1. A noción de acon ecemen o ....... 83
4.2.2. O p oceso xené ico dos acon ecemen os:
P ehensión e ocasión de expe iencia ....... 90
4.2.3. O concep o de alo ....... 100
5. Co ela i idade e conc escencia:
A undamen ación do coñecemen o ....... 103
5.1. In odución: Se como expe iencia de co elación ....... 103
5.2. O p oceso de expe iencia: O deca amen o senso ial ....... 106
5.3. O ca ác e si uacional do deca amen o senso ial:
Pe spec i a e co po alidade ....... 109
5.4. Exp esión ....... 115
5.5. Os modos pe cep i os e a densidade bidimensional da expe iencia ....... 117
5.5.1. A e icacia causal ....... 117
5.5.2. A inmedia ez p esen a i a ....... 124
5.5.3. A e e encia simbólica ....... 126
5.6. A ce eza o ixina ia
e a na u eza p e ep esen a i a do deca amen o senso ial ....... 130
5.7. O p og eso do coñecemen o: Linguaxe, abs acción e acionalización ....... 134
5.7.1. A linguaxe e a libe ación do pensamen o ....... 134
5.7.2. A abs acción, mo o e las e do a ance do coñecemen o ....... 137
5.7.3. O p oceso de acionalización:
Á e i alización do xe al pola ecupe ación do conc e o ....... 140
5.8. Conclusión ....... 142
6. O dinamismo ascenden e do se e do coñece :
A a en u a da Razón especula i a ....... 144
6.1. A Razón, “a is a” inspi ado a do i mo e olu i o da ida ....... 146
6.2. O bo s. o mello :
A in e acción dialéc ica en e as dúas modalidades ope a i as da Razón ....... 153
6.3. A ocación omnicomp ehensi a da Razón especula i a
e a lóxica do descub imen o ....... 158
7. Noción e co elación:
A epis emoloxía undamen al de A. Amo Ruibal ....... 163
7.1. In odución: En e o espello e os espellismos ....... 163
7.2. Fi memen e incados no eal: A co elación o ixina ia ....... 167
7.2.1. A ca ego ía do “de seu” e a desac i ación da subxec i idade
na epis emoloxía de Zubi i ....... 170
7.2.2. A co elación o ixina ia
como luga na u al do p oceso expe iencial ....... 173
7.3. A aíz do coñecemen o: O sabe nocional .......177
7.3.1. P e e lexi idade e cope enza ....... 177
7.3.2. Xénese e uncionamen o do sabe nocional ....... 182
7.3.3. A noción como canle do dinamismo do se ....... 187
7.4. A xei o de conclusión ....... 190
8. O ideal anscenden e do coñece e a e dade inmanen e do se ....... 192
8.1. In odución: O dinamismo do coñecemen o e o τέλος da azón ....... 192
8.2. O ideal como pa adigma de adecuación da ciencia ....... 193
8.3. A i i icación do ideal ou a ma iz empí ica da abs acción ....... 195
8.4. A bipola idade da elación cognosci i a e a cons i ución do ideal ....... 197
8.5. Inmanencia e anscendencia no se e no coñece ....... 199
8.6. O ideal como modelo da e olución ascenden e do se ....... 202
8.7. Deus e o ideal ....... 205
8.8. Conclusión ....... 208
9. Conclusión ....... 210
9.1. Recapi ulación inal....... 210
9.2. A ec i idade e a ec ación da iloso ía....... 212
9.3. A azón en e pa én eses ....... 215
Bibliog a ía ....... 218
6
1. PRESENTACIÓN
“Todo o eal debe se expe imen ábel en algu es, e odo o que é
expe imen ado debe se en algu es eal”2.
1.1. In odución
A p esen e in es igación es á concibida como un p oxec o de epis emoloxía
undamen al. Asume como a e a a sondaxe do subs a o o ixina io da expe iencia na
p ocu a dos udimen os de e idencia nos que se condensa o sen ido úl imo da ac i idade
in encional. O seu obxec i o (desa ío e comp omiso) cí ase en log a ae á
dia anidade da palab a e do concep o o dici ehemen e do sabe sen ido que disco e
sen e mo na in e io idade subxec i a, e elándolle a súa e dade esencial. O sabe
sen ido di da isce al ca nadu a co pó eo-a ec i a da p opia i encia, es emuña a
p esenza en ol en e dunha comunidade de exis encias ou as, ala incansabelmen e da
pa icipación des a al e idade inde ogábel nun ondo eal ó que asegu a pe ence
asemade a p opia inmedia ez. Así lle cons a ó sabe p imixenio e así o pa en iza á
expe iencia i a no código mudo do sen i . Co esponde á e lexión a a de
desen aña-las azóns cabais des e sabe , a en u ándose á súa adución nas ca ego ías
do pensamen o discu si o, demasiado abs ac as, demasiado so is icadas e
especializadas, quizais, pa a acolle con xus iza o simple absolu o da e dade
p imo dial.
Po que o coñece segue ó se , como insis ía Amo Ruibal, a eo ía epis emolóxica
desemboca de manei a na u al na e lexión me a ísica. A conside ación sis emá ica da
es u u a in e na da ealidade ep esen a a única ía pola que pode accede-lo
pensamen o ós pa áme os e nexos en i a i os que dan azón da alidez e da exis encia
en absolu o do enómeno cognosci i o, en pa icula , e do p oceso expe iencial, en
xe al. Do que se a a é de sen a-los undamen os dunha me a ísica da expe iencia3,
“ i a” e decididamen e “mundana”, esol a a ac edi a-la súa adecuación con espec o á
ex u a o gánica do eal an o como ás esixencias c í icas do seu empo, p ocu ando
in eg a e in e esa no seu discu so os en oques e achegas das ciencias empí icas non
menos que as in uicións co diais da i encia espon ánea4.
2 En homenaxe á admi ación que expe imen aba Whi ehead ca a a WILLIAM JAMES, e coa inalidade de
demos a-lo in luxo obxec i o exe cido po es e úl imo sob e as o mulacións whi eheadianas,
p incipia emos cada sección cunha ci a da ob a de James que esul e ele an e e bo da emá ica a a a
en cada caso. A adución, como pa a ódalas demais ci as que apa ezan ó longo des e aballo, é nosa. A
que aquí igu a p ocede de ‘The Expe ience o Ac i i y’, en Essays in Radical Empi icism, Lincoln and
London, Uni e si y o Neb aska P ess, 1996, p. 160.
3 Es a denominación, po ce o, dá í ulo á guía de lec u a (The Me aphysics o Expe ience. A Companion
o Whi ehead’s P ocess and Reali y, New Yo k, Fo dham Uni e si y P ess, 1998) p epa ada po E.
KRAUS pa a acili a-lo ánsi o polas densas páxinas de PR. A exp esión é u ilizada amén po V. LOWE na
súa xenealoxía o pensamen o whi eheadiano (‘The De elopmen o Whi ehead’s Philosophy’, en
SCHILPP, P. A. (ed.), The Philosophy o A. N. Whi ehead, La Salle, Illinois, Open Cou Publishing
Company, 1991, p. 72). Es a plu al con e xencia semán ica ben pode se in e p e ada como p oba en
a o da adecuación do cuali ica i o.
4 Aínda sen a an axe da dis ancia e da pe spec i a his ó ica, W. E. HOCKING, quen i o opo unidade de
man e unha elación p o esional e co dial con Whi ehead du an e a súa e apa docen e en Ha a d,
cons a a que “en an o esul aba cla o que Whi ehead es aba en egado ó aballo, necesa iamen e
soli a io, de o mula unha no a isión do uni e so, e a asemade e iden e que non es aba a aballa sob e
un único undamen o, senón sob e dous: o dun pensamen o al amen e écnico e analí ico, e o da
expe iencia común da humanidade” (‘Whi ehead as I Knew Him’, en KLINE, G. H. (ed.), Al ed No h
Whi ehead. Essays On His Philosophy, Lanham, Uni e si y P ess o Ame ica, 1989, p. 8). J. DEWEY, pola
13
insis i nis o, unicamen e p o iso io e me odolóxico. De ningún xei o implica, moi o
menos aínda lexi ima, enuncia ou menosp ezo da subs ancialidade das cousas conc e as
que con o man, coa “obs inación” da súa pa icula idade, o ecido i o do eal17.
Pode oma se como axioma, en ón, a ecuación que iguala “ iloso ía” a “me a ísica”.
Acep ada es a sinxela ó mula, es a aínda pa a á súa in elección axei ada despexa-las
incógni as que ican da banda do “polinomio” me a ísico, nas que se ci an o sen ido e a
unción do sabe p imei o e undamen al. A co ec a esolución do exe cicio demos a á
que oda eo ía me a ísica, na medida na que aspi e a se sancionada po unha azón
c í ica, debe sa is ace alomenos es equisi os básicos, a sabe :
-P opo ciona unha comp ensión global e uni icado a da ealidade, en cuxo
seo as in uicións e e dades (pa ciais) p oceden es dos di e sos ámbi os da
ac i idade humana (cien í ico, é ico, es é ico, elixioso, e c.) poidan non só
coexis i nunha me a xus aposición eceosa, senón ob e-la súa signi icación
cabal po ía da complemen ación ecíp oca.
-Modela-las súas elabo acións concep uais a pa i da ma e ia p ima e
p imixenia o necida pola expe iencia p e e lexi a, hábi a na u al e inalienábel
no que ansco e a exis encia humana po en ei o, asis ida en odo in e pola
e idencia i a.
-Sen a-los undamen os dunha epis emoloxía dispos a a oma-lo pulso da
expe iencia eal pa a ende con a do enómeno cognosci i o na súa
p o undidade isce al.
Pasemos, pois, a examina con maio de alle as ob igas e obxec i os que de inen a
ipla on e de aballo á que en de se aplica oda p opos a me a ísica esol a a
abandona-la ociosidade do “gabine e” pa a asumi con se iedade esponsábel a cues ión
da súa u ilidade e xus i icación18.
17 Máis adian e habe á ocasión (p incipalmen e na sección 6) de ol e con maio de alle sob e es as
emá icas.
18 V. LOWE insis e especialmen e en que “Whi ehead semp e es i o ansioso po demos a-la u ilidade da
especulación. Man én que a idea ilosó ica esul a i ial en an o non se demos e a súa capacidade de
escla ece e o ganiza ideas de meno xene alidade” (‘The De elopmen o Whi ehead’s Philosophy’, en
SCHILPP, P. A. (ed.), op. ci ., p. 31).

14
2.1. Ciencia e iloso ía: A me a ísica como aicei a da “á bo e do sabe ”
“Un dos obxec i os da iloso ía é desa ia-las medias e dades que cons i úen os
p incipios p imei os das ciencias. Non se pode canaliza-la sis ema ización do sabe a
a és de compa imen os es ancos. Tódalas e dades xe ais condiciónanse mu uamen e,
e non cabe de ini adecuadamen e os lími es da súa aplicación á pa e da súa co elación
con xene alidades de alcance aínda maio . A c í ica dos p incipios debe adop a-la o ma
dunha de e minación do cabal signi icado que cump a asigna ás nocións undamen ais
das di e sas ciencias, conside adas ales nocións no es a u o espec i o que lles
co esponde na súa e e encia ecíp oca. A de e minación des e es a u o equi e dunha
xene alidade que anscende calque a sabe especializado” (PR, 10)19.
Whi ehead amósase dispos o a e oma-lo ambicioso (e p oblemá ico) p oxec o
ca esiano de o xa unha me a ísica capaz de o nece dun baseamen o i me e eal ós
desen ol emen os empí icos das ciencias especializadas. A maio ampli ude da
pe spec i a que lle é inhe en e ga an e a ap i ude da iloso ía pa a desempeña-la unción
de me a-sabe undamen al. Vocacionalmen e idealis a e, po én, comp ome ida e
minuciosamen e mundana, a Razón especula i a sonda p ospec i amen e a dimensión
e ical ou on olóxica da ealidade ó empo que dila a o seu dominio de acción a é
ab angue po en ei o o plano da ho izon alidade ác ica onde se o dena e expande a
“a qui ec ónica” dos sabe es posi i os. A lúcida sensibilidade da especulación ilosó ica
obse a a en amen e a dinámica do acon ece p ocu ando descub i os ac o es úl imos e
i edu íbeis a pa i dos cales eme xen as en idades máis apa en es das que se ocupan as
ciencias da na u eza. Modulado o seu p ocede pola conciencia do uni e sal, a iloso ía
aplícase ó escla ecemen o das elacións exis en es en e os di e sos ámbi os do
coñecemen o, as exando aqueles seus ca ac e es comúns (me odolóxicos, es u u ais,
ca ego iais e, en úl imo ex emo, subs an i os) que pe mi en con emplalos como as
dis in as pólas que p olongan o exo onco dun sabe uni a io.
A unidade úl ima do sabe cien í ico, po iba da especialización celosa que p eside e
posibili a o desp egamen o e ec i o da in es igación, é o co ola io epis emolóxico
necesa io dunha concepción o ganicis a da ealidade. A na u eza apa ece como
o alidade o gánica, o denación ha moniosa do acon ece cósmico, i edu ibelmen e
plu al, nunha unidade dinámica de signi icación mu ua e alo ecíp oco en e os seus
compoñen es pa icula es. O sabe , que segue ó se (como a i maba Amo Ruibal)
debe á con o ma se á súa ez, en consecuencia, como un co po i o en c ecemen o que
ap ende a coo dina axus adamen e a ac i idade dos seus di e sos memb os. As
sine xías in ínsecas do de i xe al esixen dos sabe es especializados que delas se
ocupan a con e xencia p og esi a, á medida que aian a anzando no desen ol emen o
e p o undación das súas pescudas espec i as, ca a ó a ellamen o nunha comp ensión
uni a ia e in eg ado a.
Des e xei o, é p ecisamen e o ealismo cabal da iloso ía, i memen e esol a a
p ese a-lo seu comp omiso coa e dade, plu al e unha, o que a induce a ei indica-la
19 “One aim o philosophy is o challenge he hal - u hs cons i u ing he scien i ic i s p inciples. The
sys ema iza ion o knowledge canno be conduc ed in wa e igh compa men s. All gene al u hs
condi ion each o he ; and he limi s o hei applica ion canno be adequa ely de ined apa om hei
co ela ion by ye wide gene ali ies. The c i icism o p inciples mus chie ly ake he o m o de e mining
he p ope meanings o be assigned o he undamen al no ions o he a ious sciences, when hese no ions
a e conside ed in espec o hei s a us ela i ely o each o he . The de e mina ion o his s a us equi es a
gene ali y anscending any special subjec -ma e ” (PR, 10).
1
5
necesidade de colabo ación en e as múl iples pólas do sabe . T á ase de algo máis que
dunha u opía p escindíbel. Na ealización e ec i a do p oxec o omnicomp ehensi o da
iloso ía es án en xogo o sen ido úl imo e a adecuación en absolu o da ac i idade
cognosci i a. A e dade pa cial, inde ogabelmen e aliosa na súa pa icula idade,
de ó mase alazmen e cando p e ende suplan a-las a ibucións do odo do que o ma
pa e. Á Razón aille li e almen e a ida20 na consecución, a pa i da complemen ación
en e as achegas das súas di e sas ace as, dun en oque cada ez máis amplo e
p opo cionado sob e a es u u a mul idimensional do acon ece . A iloso ía aspi a a un
sabe uni a io e o gánico en xus a co espondencia coa na u eza au én ica do seu
obxec o: a unidade o gánica que o ma a ama densa do eal.
O eal, lamen abelmen e, poucas eces esul a se sinónimo do “ acional”. O modelo
p opos o pola Razón pa a a ensamblaxe dos di e sos ci cuí os polos que in en a a anza-
lo coñecemen o a ópase lonxe da ixencia e ec i a na ensa in e acción co iá en e a
especulación ilosó ica e a pescuda empí ica. O labo in eg ado e undamen ado da
e lexión me a ísica ese us ado cons an e e eco en emen e polo empeño co que as
ciencias especializadas de enden a p e endida independencia dos seus dominios
espec i os. Des e solipsismo isce al das ciencias pa icula es, máis que da supos a
inadecuación (cando non absu do) da que con an a ecuencia se acusa ás o mulacións
especula i as, p oceden a dispe sión e a supe icialidade que de aman o p og eso do
sabe .
O epaso das incidencias his ó icas da con i encia acciden ada en e ciencia e
iloso ía non induce p ecisamen e ó op imismo á ho a de a alia-lo g ao de ealización
ác ica acadado polo ideal no ma i o do sabe , esencialmen e dialéc ico e coope a i o.
Polo mesmo, debe ex ema se a cau ela cando se a a de a en u a p ognós icos de ca a
ás expec a i as de esolución pa a o que é, máis que desaxus e ocasional, un g a e
con li o c ónico abe amen e decla ado en ámbalas ins ancias implicadas, enquis ado,
cómp e ecoñecelo (e desmon a de ez a mo ea aba ado a de “culpas” ópicas que se
eñen ido sedimen ando sob e a “ o e de ma il” da me a ísica), po mo do au ismo
inco ixíbel das eo ías empí icas.
“Unha cosmoloxía debe se , an e odo, adecuada. [...]. O seu come ido non é exei a-
la expe iencia, senón a opa-lo sis ema de in e p e ación máis xe al. A cosmoloxía
xene aliza alén de ódalas ciencias especializadas e p opo ciona, des e xei o, o sis ema
in e p e a i o que exp esa a in e conexión en e as mesmas. Pos o que é o esul ado
dunha especulación de máxima xene alidade, ac úa como c í ica de ódalas
especulacións in e io es a ela en xene alidade. [...]. É así que debe ía habe unha
cosmoloxía p esidindo sob e as di e sas ciencias. Desa o unadamen e, es e é un ideal
que aínda non en sido ealizado” (FR, 86-87)21.
20 Non en an “es amos no absolu o, nel i imos e ci culamos. O coñecemen o que del emos é
incomple o, sen dúbida, pe o non é ex e no nin ela i o. É o se mesmo, nas súas ondu as, o que
log amos acada a a és do desen ol emen o combinado e p og esi o da ciencia e da iloso ía”
(BERGSON, H., L’É olu ion C éa ice, en Oeu es, Pa is, P esses Uni e si ai es de F ance, 1963, p. 664).
21 “A cosmology should abo e all hings be adequa e. [...]. I s business is no o e use expe ience, bu o
ind he mos gene al in e p e a i e sys em. I gene alizes beyond any special science, and hus p o ides
he in e p e a i e sys em which exp esses hei in e connec ion. Cosmology, since i is he ou come o he
highes gene ali y o specula ion, is he c i ic o all specula ion in e io o i sel in gene ali y. [...]. Thus
he e should be one cosmology p esiding o e many sciences. Un o una ely, his ideal has no been
ealized” (FR, 86-87. Es a ob a en sido aducida ó cas elán, con excelen e in odución –‘Whi ehead, o la
indicación de la azón especula i a’- e apa ello c í ico, po L. GONZÁLEZ PAZOS –Mad id, Tecnos,
1985).
16
Non, non se en ealizado. A me a ísica, na súa calidade de ciencia do uni e sal,
debe ía co oa-la xe a quía do sabe , es u u ando, uni icando e supe isando o
a ellamen o dos es a os in e io es. Es a ei indicación non é o p odu o desa inado
dunha ύβρις ílosó ica espu ia (a o za de aidosamen e g emial), senón unha p e ensión
xus a e lexí ima. A ollada p ospec i a da me a isica é a única que acada a enxe ga
(po que é asemade a única que se deca a da necesidade de acelo) os p incipios xe ais
nos que esiden a azón e sen ido úl imos das abs accións coas que ope an as ciencias
pa icula es, a ianzando o seu encello o ixina io coa subs ancialidade conc e a do eal.
A ciencia, í ima dos seus p opios p exuízos cosmolóxicos, esís ese a oma se iamen e
en conside ación as p opos as da iloso ía especula i a, a e ándose a unha su iciencia
imp oceden e cuxa obs inación susci a, cando menos, pe plexidade.
“Podemos p egun a nos se a men alidade cien í ica do mundo mode no no pasado
ecen e [ an ecen e que son as súas o mulacións as que in eg an o pa imonio da
he danza cul u al que adminis a aínda a nosa época] non é un exemplo iun an e de
limi ación p o inciana” (SMW, ii)22.
A eo ización e a in es igación empí icas e ugan a me a ísica. Is o é un ei o, e
como al debe se asumido pola Razón especula i a a in de escla ece-las súas causas e
ab i ías de solución pa a unha si uación p o undamen e i acional. A a queoloxía do
desaxus e en e ciencia e iloso ía non debe omi i-lo ecoñecemen o da pa e de
esponsabilidade que ecae sob e a p opia ac i idade ilosó ica, demasiado p ocli e ela
mesma a co a ama as coa expe iencia eal pa a se ence a na aciedade dun discu so
absu damen e abs ac o. P ecisamen e po que p incipia po se amosa maximamen e
se e a consigo mesma, a Razón especula i a pode aduci amén pode osas azóns
obxec i as coas que desau o iza-la ac i ude despec i a que exhibe a ciencia con espec o
á iloso ía. Os achados da pescuda expe imen al, alén do alo incues ionábel das súas
aplicacións écnicas, ensómense nunha inin elixibilidade u il (cando non pe igosa) en
an o non son in eg ados nunha unidade de comp ensión máis ampla e máis plena. Pois,
en de ini i a,
“A comp ensión me a ísica guía a imaxinación e xus i ica o p opósi o. Á pa e das
p esuposicións me a ísicas, non pode habe ci ilización” (AI, 128)23.
22 “We may ask ou sel es whe he he scien i ic men ali y o he mode n wo ld in he immedia e pas is
no a success ul example o such p o incial limi a ion” (SMW, ii).
23 “Me aphysical unde s anding guides imagina ion and jus i ies pu pose. Apa om me aphysical
p esupposi ions he e can be no ci iliza ion” (AI, 128).
1
7
2.2. A iloso ía e as on es o ixina ias da e idencia
A é aquí ense ido a i mando ei e adamen e que o come ido ou, máis adicalmen e
aínda, a ocación xenuína e de ini o ia da iloso ía, é unha ocación me a ísica. Ago a
ben; cómp e en ende de manei a axei ada as au én icas implicacións des e alan e pa a
pode en oca e deseña co ec amen e o p ocede da pescuda ilosó ica. A me a ísica
non é, non debe ía se , unha especulación dedu i a mon ada sob e p emisas abs ac as.
O impecábel o malismo da lóxica es a a pola supe icie apa en e da ealidade. A súa
anspa encia uní oca e pa adigmá ica ó nase opaca cando abandona o mundo
anspa en e dos cons u os eó icos, o denado e simple, pa a se aplica sob e a
opacidade densa da ida. Simplemen e, non cad a. A Razón ins umen al que ope a nas
ciencias especializadas, expedi i a e p agmá ica pode e aínda debe pe mi i se, en p ol
da súa e icacia, da moi as cousas po supos as. Non así a Razón especula i a, que
aspi a a acada unha comp esión en p o undidade do eal, alén de odo condicionamen o
ác ico. O que p ocu a a Razón na súa a en u a ilosó ica, sing adu a p imei a e úl ima
do sabe , é o undamen o, o undamen o p imo dial, subs a o almo de oda expe iencia
e abe ca dinal da acionalidade. T á ase de sonda-la e idencia que subxace á
ac i idade in encional24, in en ando emon a se a é as súas o ixes pa a descub i qué é o
que o se , cons a ándose a si mesmo como expe iencia i a e sen in e, dinamismo
exp esi o e co ela i o, sabe de si25.
A lóxica p esupón a e idencia. Os seus azoamen os me iculosos limí anse a
co obo a (supos a a súa co ección) a e dade daquilo que xa se sabía como ce o,
incapaces de a onda ou escla ece minimamen e, seque a, a índole e a p ocedencia da
ce eza inesc u ada da que pa en con segu anza inexplicada. A lóxica é inxenua. O seu
é un p ocede me amen e ecep i o e ac í ico ó que só cabe asigna unha unción
de i a i a e acceso ia no labo de undamen ación. A esencia da lóxica é o pa adoxo:
ga diá da cohe encia e da consis encia a gumen al, i e ela mesma da alacia, a e ada
a unha Pe ición de P incipio eco en e. As p es ixiosas “p obas” da lóxica, que non son
máis que hábil disposición e adminis ación de p emisas que “xa” es aban “aí” pa a se
acep adas “sen máis”, de pouco ou nada se en á es a exia p ospec i a da pescuda
me a ísica. Alomenos en an o iquen p i adas do apoio dunha comp ensión eal e
subs an i a das ondu as da e dade nelas mesmas en añada, cando non ocul ada pola
súa p opia na u eza abs ac i a.
“A Lóxica, concibida como análise adecuada do a ance do pensamen o, é unha
impos u a. É un ins umen o magní ico, pe o equi e do ans ondo do sen ido común”
(Imm., 700)26.
24 Así o ecomenda BERGSON, quen p opugna unha me a ísica capaz de se cons i uí como “empi ismo
e dadei o”, alice zada sob e a “expe iencia in eg al” e o denada a unha sensíbel “auscul ación espi i ual”
da ealidade (‘In oduc ion à la Mé aphysique’, en La Pensée e le Mou an -Oeu es, Pa is, P esses
Uni e si ai es de F ance, 1963).
25 “É po que a ida in e io da subxec i idade cons i úe unha es e a de ce eza absolu a –chega a a i ma
incluso M. HENRY- que aquilo do que ela es á ce a é en si mesmo absolu amen e ce o emén. [...]. A
nosa ce eza es á na o ixe da e dade do se , e es a p ecisamen e é a azón que [...] nos conduciu a
conside a es a ce eza como e dade o ixina ia e a elabo a unha on oloxía capaz de ace comp ende
que é só na subxec i idade adical onde pode a opa-la e dade o seu undamen o” (Philosophie e
phénoménologie du co ps, Pa is, P esses Uni e si ai es de F ance, 1987, pp. 104-105; cu si as
engadidas).
26 “Logic, concei ed as an adequa e analysis o he ad ance o hough , is a ake. I is a supe b ins umen ,
bu i equi es a bakg ound o common sense” (Imm., 700).
18
Non se a a de demos a-lo que de seu é pa en e, o ondo i emon ábel do sabe
i ido, p esupos o inde ec ibelmen e po oda posición discu si a. Non se ía posíbel. A
en a i a equi i ía que a Razón, que a aiga ul imamen e nes e subs a o o ixina io,
puidese as o na-la súa esencia pa a e ec ua un es o zo me a- acional inconcibíbel. O
único que pode e debe ace-la Razón en elación con es e absolu o p imi i o é amosa-la
súa e idencia p imo dial, ins ando o sabe e lexi o a se ace ca go daqueles
pa áme os incon o e íbeis que e eb an o en ei o anscu so da exis encia co iá. O
alan e especula i o en de dep ende a concen a-la súa a ención sob e as ce ezas que
adoi an ica inad e idas a o za de i ializadas pola expedi i idade do sen ido común,
demasiado a a egado coas miudezas es a adías do mundo como pa a e que se ocupa ,
po engadido, da ealidade in alíbel do ob io. Cómp e esquece-lo e iden e.
P ecisamen e po que se sabe que é o que endexamais habe á de alla . O sen ido común
en cousas abondas que le a de con a no dominio da ince eza e do imp e isíbel, o cal
se dila a a é acapa a case po comple o as súas dilixencias.
A me a ísica debe abandona-lo con inamen o nos so is icados edi icios cons uídos
sob e a es ada núa da abs acción. Neles non habi a a e dade, senón o mi o da “pu eza”
da ac i idade eo é ica. A oma de con ac o coa e dade i a e p o unda do eal equi e,
en oques, unha ac i ude igo osamen e p agmá ica, en endéndose po “p agma ismo”
“Unha apelación a aquela au o-e idencia que se sos én po si mesma na expe iencia
ci ilizada” (MT, 106)27.
O sabe e lexi o a ianza a súa subs ancialidade e sen ido po ía da asimilación e
elabo ación concep ual da e idencia que cons i úe o pa imonio inalienábel do sabe
i ido (na a inada exp esión enomenolóxica). O comp omiso coa e dade, que ai coa
ida, esixe do pensamen o que p incipie po deixa en suspenso o co pus de p exuízos
legados pola adición. O labo de undamen ación debe me gulla se di ec amen e nas
ondu as da expe iencia o dina ia pa a desen aña-lo signi icado o ixina io das ce ezas
e p incipios básicos que de inen a comp ensión do mundo á que se ab e na u almen e a
Razón.
A idelidade ás in uicións da expe iencia p imixenia debe p esidi e acou a en odo
momen o as e olucións da especulación ilosó ica. A ecupe ación e es au ación
daquelas e dades inad e idas, dis o sionadas ás eces polos p exuízos in elec ualis as,
nas que a unde as súas aíces a espon aneidade exis encial, cons i úe a a e a máis
elemen al e ineludíbel á que es á chamada a pescuda me a ísica. Da súa adecuada
execución depende a consecución dunha e idencia ealmen e i a e subs an i a sob e a
que alice za-los desen ol emen os ul e io es da ac i idade c í ica, sis emá ica e
cons u i a.
27 “An appeal o ha sel -e idence which sus ains i sel in ci ilized expe ience” (MT, 106).

19
2.3. O p oblema da adecuación da linguaxe
“O p og eso na e dade [...] é p incipalmen e un p og eso na elabo ación dos
concep os que desbo a as abs accións a i iciosas e a pa cialidade das me á o as pa a
desen ol e nocións que se incan máis p o undamen e na aíz da ealidade” (RM, IV,
‘The De elopmen o Dogma’)28.
“O p incipal pe igo pa a a iloso ía es á na es ei eza na selección da e idencia. Es a
es ei eza xo de das idiosinc asias e imideces de de e minados au o es, de e minados
g upos sociais, de e minadas escolas de pensamen o e de e minadas épocas na his o ia
da ci ilización. A e idencia na que se con ía én p exulgada a bi a iamen e polos
empe amen os dos indi iduos, polo p o incianismo dos g upos e polas limi acións dos
esquemas de pensamen o” (PR, 337)29.
A ac i idade especula i a non pode a isca se a cons uí sob e balei o. As es u u as
abs ac as esul an demasiado ébeis pa a e ma do peso exo do eal. A so is icación
concep ual non cons i úe ga an ía ningunha de adecuación, moi o menos de
p o undidade, e con ecuencia oco e que a a i iciosidade do discu so alsea a e dade
i a do seu obxec o30. O que se p ecisa é un undamen o incado na ce na do se ,
palpábel na súa e ec i idade pola expe iencia, p imixenio e na u al. A aíz p imi i a do
sabe debe á se as exada na en aña densa da ealidade, nos es a os p o eicos que
subxacen á apa encia diá ana do mundo. O achado da p ospección non habe á de
p esen a , de ce o, os ca ac e es da “cla idade” e a “dis inción”. A sondaxe e á
acadado un ni el demasiado ondo. A índole a ec i a e p e e lexi a da dimensión
o ixina ia da expe iencia, conc escen e e nocional, ob iga a unha modi icación decisi a
nos pa áme os adicionalmen e de ini o ios dos c i e ios de p imo dialidade on olóxica
e epis emolóxica. A anspa encia minuciosa da conciencia debe á cede-lo seu luga
p eeminen e ás in uicións agas e escu as nas que habi a a i encia espon ánea. Tan
pa ca na explici ación das súas azóns como p ódiga nas segu anzas das que o nece ó
sabe , a medula sen in e da expe iencia, en con ac o di ec o coa subs ancialidade do
mundo, e eb a po en ei o a ac i idade in encional do suxei o. Es e sabe semp e moi o
máis do que conxun u almen e, a ins ancias dos modos de concep ualización ixen es,
se a opa inclinado a c e .
“O noso pensamen o conscien e é unha abs acción sob e en idades do ans ondo da
exis encia. O pensamen o é unha o ma de én ase” (MG, 672)31.
28 “P og ess in u h [...] is mainly a p og ess in he aming o concep s, in disca ding a i icial
abs ac ions o pa ial me apho s, and in e ol ing no ions which s ike mo e deeply in o he oo o
eali y” (RM, IV, ‘The De elopmen o Dogma’).
29 “The chie dange o philosophy is na owness in he selec ion o e idence. This na owness a ises
om he idiosync asies and imidi ies o pa icula au ho s, o pa icula social g oups, o pa icula
schools o hough , o pa icula epochs in he his o y o ci iliza ion. The e idence elied upon is
a bi a ily biased by he empe amen s o indi iduals, by he p o inciali ies o g oups, and by he
limi a ions o schemes o hough ” (PR, 337).
30 “Nada máis doado que azoa xeome icamen e sob e ideas abs ac as –cons a a BERGSON- [...]. Pe o
es e igo p ocede de que se es á a ope a cunha idea esquemá ica e íxida, no can o de segui-los
con o nos sinuosos e móbiles da ealidade. ¡Cán o mello se ía unha iloso ía máis modes a que ose
di ec a ó obxec o, sen se p eocupa polos p incipios dos que aquel semella depende !” (L’éne gie
spi i uelle, en Oeu es, Pa is, P esses Uni e si ai es de F ance, 1963, p. 817).
31 “Ou conscious hough is an abs ac ion o en i ies om he backg ound o exis ence. Though is one
o m o emphasis” (MG, 672).
2
0
O p ocedemen o de alidación ó que deben some e se as hipó eses especula i as
p esen a como condición undamen al a adecuación da abs acción espec o ás í idas
e idencias lib adas á expe iencia no anscu so da súa in e acción na u al co mundo.
Ningunha eo ía me ece á se omada se iamen e en conside ación en an o non eña
p obado a súa axus ada e e encia á es u u a p o unda dos e en os eais e conc e os
anqueados á ap ehensión inmedia a.
“A iloso ía é un in en o de o na mani es a a e idencia undamen al que se e i e á
na u eza das cousas. Toda comp ensión epousa sob e o supos o des a e idencia. Unha
iloso ía co ec amen e e balizada mobiliza es a expe iencia básica p esupos a po
ódalas p emisas” (MT, 48)32.
A “co ec a e balización” é o odeo labo ioso que en de dá-la pescuda me a ísica, á
que es á e ada a a iscada “ ía ápida” da ap ehensión in ui i a, pa a eludi-la
i ialidade e o e o. O es o zo, ob igado a ec i ica deco e os seus ex a íos, én de
lonxe. A inadecuación da linguaxe en sido diagnos icada ei e adamen e como o
p oblema c ónico da e lexión ilosó ica, acusado polo pensamen o no mesmo a inque
da súa andaina en G ecia. A iloso ía ca ece dun dici á medida do seu “ e ”, capaz de
exp esa cabalmen e as descube as da po encia p ospec i a. A linguaxe, que eco a e
o na nidios os con o nos dun mundo que ica ía sumido nun caos ingobe nábel e
indi e enciado de non e sido alumado pola palab a, esul a ebo dada cons an emen e
pola ampli ude e a p o undidade das in uicións de sen i e pensamen o. É es e úl imo, en
pa icula , o que cons a a máis agudamen e a p eca ia insu iciencia dos ecu sos
exp esi os que pon á súa disposición a linguaxe con encional. A exigüidade das
ca ego ías concep uais o dina ias, ci cunsc i as ó edu o da ac icidade inmedia a,
cons inxe ine i abelmen e as e olucións da ac i idade especula i a. A Razón
comp oba impo en e cómo a linguaxe da que ela mesma se ecibe33 us a
eco en emen e o seu in en o de anscende-la con inxencia enoménica ca a a aqueles
pa áme os uni e sais nos que se ci a o sen ido úl imo do acon ece .
“Os ilóso os endexamais habe án de espe a o mula de manei a de ini i a os
p imei os p incipios da me a ísica. A ebleza da ollada p ospec i a e as de iciencias da
linguaxe obs úen inexo abelmen e o camiño. Palab as e ases eñen que se dila adas
ca a a unha xene alidade allea ó seu uso o dina io, e po moi o que ales elemen os da
linguaxe acaden a se es abiliza como ecnicismos, segui án a se me á o as que calando
ins an a un sal o imaxina i o” (PR, 4)34.
A linguaxe ense especializado na codi icación do conco ido epe o io de
ci cuns ancias en e as que es á a ei o a se mo e-lo exis i co ián na súa in e acción coa
apa encia máis u xen e do mundo. Es a e iciencia en como con apa ida o ei o de que
as es u u as lingüís icas man eñen so e ados na p econsciencia aquelou os elemen os
en añados na expe iencia en calidade de ac o es p imo dialmen e cons i u i os da
mesma. O dici e lexi o c e pode p escindi da conside ación dese ondo disc e o do
32 “Philosophy is he a emp o make mani es he undamen al e idence as o he na u e o hings. Upon
he p esupposi ion o his e idence, all unde s anding es s. A co ec ly e balized philosophy mobilizes
his basic expe ience which all p emises p esuppose” (MT, 48).
33 Véxase in a., 5.7.1. .
34 “Philosophe s can ne e hope inally o o mula e hese me aphysical i s p inciples. Weakness o
insigh and de iciencies o language s and in he way inexo ably. Wo ds and ph ases mus be s e ched
owa ds a gene ali y o eign o hei o dina y usage; and howe e such elemen s o language be s abilized
as echnicali ies, hey emain me apho s mu ely appealing o an imagina i e leap” (PR, 4).
2
1
sabe co que o suxei o “sen e” que pode e debe con a en odo in e como sopo e e
ga an ía de odo o seu se , ob a e coñece .
Des e xei o, é p ecisamen e a cons ancia ehemen e des e apoio p imixenio in alíbel
a que induce o suxei o a adop a-lo económico expedien e de o “esquece ”, de o excluí
dos ci cuí os do a ego conscien e. As ce ezas nas que a unde as súas aíces a
acionalidade ican elegadas ó ans ondo a ec i o da expe iencia como un “algo”
inexplíci o cuxa ob iedade exime a linguaxe, abso bida no se izo ós in e eses
inmedia os da u ina i al, da necesidade de se ocupa na súa o mulación exp esa.
T á ase do que “semp e-es á-aí” e que, en consecuencia, non p ecisa se nomeado.
Simplemen e, p esuponse. Oco e o con a io cos ing edien es mudábeis e p escindíbeis
da expe iencia. A súa ines abilidade p oblemá ica ó naos en obxec os p io i a ios da
linguaxe, á que co esponde ixalos nos seus manexábeis exis os pa a os ace
compa ece pe an e o pensamen o semp e que es e os equi a. A palab a con i e pode ;
es a é a e dade absolu amen e posi i a que subxace á e na maxia que ca ac e iza a
men alidade mí ica. O Ve bo di ino é c eado , en an o que o discu so ini o que o
secunda aspi a a comp ende , ap opia e p opicia-lo mundo ap ehendéndoo na p ecisión
asequíbel do concep o.
Es e é o pa adoxo do mundo c eado pola linguaxe: salien a nun p imei o plano o
i ial e o con inxen e, pos e gando, en oques, o e dadei amen e p imo dial ca a á
somb a e o silencio. Tampouco adoi amos e p esen e que p ecisamos espi a pa a
i i , o cal non impide que o noso o ganismo inspi e e expi e con í mica con inuidade.
Pe o se es e p oceso isiolóxico elemen al é ecoñecido na súa impo ancia i al pola
ciencia expe imen al an o como polas máximas do sen ido común, non oco e o mesmo
coa unción, analogamen e i al, dos udimen os do p oceso de expe iencia35. A
e lexión ansixe complicemen e co simplismo inxenuo da ac i ude na u al e ó nase ela
mesma neglixen e. E con neglixencia p ocede non só no dominio epidé mico das
ciencias empí icas, senón amén, e o que esul a máis g a e (unha ez que ela é a que
asume a esponsabilidade de se in e na nas ul imidades da expe iencia), no da
especulación ilosó ica.
O “bo ace ” de odo o icio equi e do a esán que p epa e con aplicado coidado as
e amen as p ecisas pa a o seu aballo. De xei o que amén o labo do ilóso o e á que
p incipia po acondiciona con enien emen e o ins umen al concep ual que pon á súa
disposición a linguaxe o dina ia, a inando e mesmo e undindo, de se necesa io, as
es u u as do dici do i ial e u inei o. O obxec i o des a disciplina e bal, c í ica e ó
empo audazmen e imaxina i a, é o nece se dun sis ema ca ego ial capaz de a ella
examen e as in uicións máis co diais da expe iencia i a co igo do pensamen o
especula i o. Na súa xénese ác ica an o como no seu ideal de adecuación no ma i a,
“Toda abs acción de i a a súa impo ancia da súa e e encia a un ce o ans ondo
de sen i ” (MG, 679)36.
35 “Os aspec os das cousas máis impo an es pa a nós –cons a a WITTGENSTEIN pola súa banda- ican
ocul os pola súa simplicidade e ca ác e co ián. (Pódese non epa a en algo po elo semp e á is a). Os
undamen os acionais da pescuda non chaman a nosa a ención en absolu o” (In es igaciones ilosó icas
(edc. bilingüe), Ba celona, C í ica, 1988, Iª pa e, § 109.
36 “E e y abs ac ion de i es i s impo ance om i s e e ence o some backg ound o eeling”(MG, 679).
2
2
A ida sabe moi o máis do que o pensamen o analiza. Do que se a a é de ace
a lo a no sabe explíci o aquelas ce ezas di usas e imposi i as polas que cons a ó
suxei o a súa cope enza cons i u i a, nun p oceso dinámico de c eación ecíp oca,
cunha ealidade-ou a que o anscende sen lle esul a po iso allea. Lonxe de se
con o ma cunha misión demos a i a cinguida ás au oloxías do pensamen o abs ac o,
como p e ende a o Wi gens ein do T ac a us, a iloso ía ponse ó se izo do “mís ico”
pa a se o na amosa i a. A aspi ación que a ensa e de ine non é nin p oba-lo que xa de
seu es á p obado pa a o “sabe -sen ido” ( alla es a denominación pa a o conxun o das
nosas ce ezas p e e lexi as), nin manipula con des eza os cons u os discu si os. A
da iloso ía é unha a en u a de desocul amen o. A ocación que a chama e xus i ica é a
de esca a da subsunción na abs acción os ei os eais e conc e os cos que se a opan
di ec amen e encelladas as e idencias undamen ais da expe iencia.
A iloso ía xo de como eacción ó ab aio pe an e o ei o de que esul a máis doado
acada-la e dade que a palab a. Na e dade í ese. É pleni ude ac ual e absolu a,
ealidade e iden e. A linguaxe p ocú ase. Ten a consis encia dunha mi axe, que apa ece
nidia e o unda na dis ancia pa a i se es aendo nunha inanidade decepcionan e ó se
achega pa a a examina de p e o. A e dade dá máis, di máis, moi o máis, do que a
palab a, p osaicamen e conxun u al e u ili a ia, pode acolle . A palab a non a inxe as
ondu as do se . Esnaquiza pe an e a magni ude da in uición da unidade, da in ini ude,
da Beleza. A his o ia do pensamen o ansco e inzada pola alacia po que a en a i a de
sal a-la desp opo ción en e a e dade eal e a linguaxe adoi ou ou o ga p imacía á
palab a, p egando a ela a e dade ó cus o de a educi a unha abs acción insubs ancial.
Non é a e dade a que en que “cad a ”, a que eña que se anada, balei ada e adap ada.
É a palab a a que debe se e undida, unha e ou a ez, na o xa da e dade i a. Se ose
posíbel pa a asea aquí a Hegel, habe ía que dici que a iloso ía é, an e odo, “o
es o zo do concep o”.
“A Filoso ía é un in en o de exp esa-la in ini ude do uni e so en e mos das
limi icións da linguaxe” (Au obiog., 14)37.
“Os e mos de elación da Realidade deben ica sepul ados baixo as anquilosadas
p esuposicións do pensamen o e balizado. A e dade da Beleza sup ema ica alén dos
signi icados do diciona io” (AI, 267)38.
No ondo, como p esen i a Heidegge , o “lo e” que en asignado o des ino ó ilóso o
én i manda se co que caeu en so e e anima ó poe a39:
37 “Philosophy is an a emp o exp ess he in ini y o he uni e se in e ms o he limi a ions o language”
(Au obiog., 14).
38 “The ela a in Reali y mus lie below he s ale p esupposi ions o e bal hough . The u h o sup eme
Beau y lies beyond he dic iona y meanings o wo ds” (AI, 267).
39 Así pa ece en endelo amén PAUL RICOEUR, quen sinala que “alén des a unción de undamen ación [na
que se pon ó se izo da ac i idade eó ica], a palab a linda cunha unción de c eación: a a és da
li e a u a e das a es p osegue a in ención e a descube a dun sen ido do home que escapa a oda
plani icación de pa e da comunidade e supón un isco sup emo pa a o a is a e pa a a sociedade na que
habi a. O e dadei o c eado non é o que di as necesidades xa coñecidas dos homes do seu empo, [...]
senón aquel cuxa ob a ep esen a unha inno ación con espec o ó coñecemen o sancionado e acep ado da
ealidade humana. [...] A unción poé ica da palab a [...] es á na aíz do p oxec o de ci ilización”
(‘T a ail e pa ole’, en His oi e e é i é, Pa is, Édi ions du Seuil, 1964, p. 232; o segundo e o e cei o
subliñados son do au o ).
2
9
lemb anza), ó cabo pa ciais po mo da súa ci cuns ancialidade i al, ema a semp e po
es o ba-los no os descub imen os. E, o que é máis g a e: po co a-los encellos da
e lexión co dinamismo eal da súa ma iz socio-his ó ica.
Respec o á au o idade: como ase e aba Pa ménides, o pensa iden i ícase co se . Po
is o mesmo, e po que po in se en o nado e iden e que non abonda coa au o idade
pa a pa aliza-lo mo emen o de explo ación da e dade, desbo amos, en oques, o
conse adu ismo pa menídeo. O pensa , como o se , é c ea i idade en mo emen o,
p oceso i o, exene ación con inua.
A lucidez da que en odo in e dá boa p oba o alan e especula i o de Whi ehead es á
dispos a a subsc ibi-lo “mani es o” decons u i o da anga da do pensamen o. O
p oxec o cons u i o da iloso ía do p oceso (cuali icábel amén con igual p opiedade
como iloso ía do o ganismo, como se e á no seu momen o) p ecisa dun e eo limpo
pa a pode sen a solidamen e os seus alice ces. As es u u as p es ixiosas da me a ísica
adicional ocupan demasiado espazo inu ilmen e nos modelos da azón. Son edi icios
obsole os, inadecuados pa a a ape u a ás liñas de a ance da ciencia con empo ánea,
an o como pa a a acollida das e idencias co diais da expe iencia espon ánea. Ó igo
c í ico non lle es a ou a opción que de uílos.
Es a sección es á deseñada en cohe encia coa dinámica decons u i o-cons u i a que
ca ac e iza o pensamen o c ea i o. A exposición desen ol e ase, po an o, en dúas
on es, os dous momen os coo dinados dunha es a exia uni a ia. Analiza áse, en
p imei o luga , a e u ación das dou inas adicionais on e ás que se de ine, po
con aposición, a iloso ía do p oceso. En conc e o, e no que se e i e ás cues ións de
índole máis es i amen e me a ísica, o es o zo da negación di ixi ase undamen almen e
con a a noción a is o élica de “subs ancia” e o seu a a a mode no no mecanicismo
ma e ialis a, pa a se concen a a segui , xa no dominio da epis emoloxía, nas “ eo ías
da bi u cación da na u eza”, no idealismo subxec i o e no dualismo men e-ma e ia.
Comple ada a a e a c í ica, e á quedado dispos o un baseamen o axei ado pa a
es ablece e calib a-la i meza das eses posi i as da iloso ía do o ganismo.

3
0
3.1. A c í ica da iloso ía da abs acción
3.1.1. A noción clásica de subs ancia
e a alacia da conc e ez ó a de luga
3.1.1.1. Fo mulación xe al da cues ión
“O ca ác e ‘subs ancial’ das cousas ac uais non en que e p ima iamen e coa
p edicación de calidades. Re í ese ó ei o in lexíbel de que odo can o se en es ablecido
como ac ual debe á se con o mado, na medida adecuada, pola ac i idade au oc ea i a”
(SME, 36-37)54.
É xa case un luga común (e, a o za de común e ecuen ado, amén de egua) nas
polémicas da his o iog a ía ilosó ica, a i ma que a en ada na Mode nidade supón
unha up u a d ás ica cos pa áme os do pensamen o p eceden e. Cómp e descon ia do
luga común: o p ezo da súa accesibilidade adoi a se-la simpli icación (ou o simplismo),
cando non a me a i ialidade. A “ i axe cope nicana” que con i e ó suxei o es a u o de
p io idade on olóxica e epis emolóxica on e ós obxec os do ealismo an igo e
medie al, p i ados ago a de au onomía e consis encia, impac a con an a o za na
conciencia his ó ica que impide a es a deca a se de que, no e dadei amen e subs ancial
(e nunca mello di o), a me a ísica mode na man én aínda unha débeda impo an e coa
súa ma iz g eco-escolás ica. A ob iga, innegábel, én selada polo concep o de
subs ancia.
A o ixe do concep o adicional de subs ancia, asumido du an e séculos como un
p esupos o “na u al” non só pola especulación ilosó ica senón amén polo
“subconscien e” me a ísico das eo ías cien í icas, emón ase, como é sabido, á época
g ega. Máis en conc e o, á consag ación de ini i a que ecibe na lóxica a is o élica a
que a é en ón e a unha dou ina ca en e de o mulación sis emá ica explíci a.
A is ó eles localiza na p edicación a elación e eb ado a da es u u a úl ima da
ealidade. O que sos én a e sa ilidade e éme a do acon ece son as subs ancias, os
núcleos de pe manencia en cuxa es abilidade es á ica eside a consis encia do eal. A
ag egación des as unidades en i a i as, núas e au ónomas, con o ma a exa solidez que
subxace á apa encia do mundo. A mu abilidade do de i a ec a unicamen e a ce os
aspec os cuali a i os con inxen es, ocasionalmen e encellados ás subs ancias a í ulo de
“a ibu os”. Es es úl imos p edica íanse dos seus e e en es subs an i os como algo
ex ínseco, con inxen e e, en igo , i ele an e. O que impo a á ealidade, e en
consecuencia ó pensamen o que aspi a a secundala discu si amen e, son as subs ancias,
ese ondo es año da na u eza que escapa á e idencia dos sen idos e que só esul a
concibíbel po un es o zo (pe plexo) da azón. Polo demais, a elación de p edicación,
es i amen e bina ia e me amen e acciden al, abonda pa a esgo a-lo epe o io das
posibilidades o ganiza i as do se .
A pouco que se examine a cues ión, axiña ica de mani es o que a dou ina da
subs ancia non é senón o p odu o dunha con usión, da máis g a e con usión de
p incipio na que pode inco e-la ac i idade eo é ica, a sabe : Toma po en idades de
54 “The ‘subs an ial’ cha ac e o ac ual hings is no p ima ily conce ned wi h he p edica ion o quali ies.
I exp esses he s ubbo n ac ha wha e e is se led and ac ual mus in due measu e be con o med o by
he sel -c ea i e ac i i y” (SME, 36-37).
3
1
exis encia eal e e ec i a os que non son máis que cons u os abs ac os. O
p ocedemen o abs ac i o, xus o é ecoñecelo, é necesa io e conna u al á men e ini a.
Pe o is o non au o iza a concede á abs acción a úl ima palab a en ma e ia da ealidade
“que é o caso”, esquecendo que a alidez dos seus p odu os ci cunsc íbese en exclusi a
a un plano pu amen e me odolóxico. A ex apolación non é lexí ima, po máis que eña
sido ope ada eco en emen e ó longo de dous milenios de adición especula i a. A
noción clásica de subs ancia euse con e e , des e xei o, no exemplo máis eminen e do
que Whi ehead denomina a alacia da conc e ez ó a de luga (“Fallacy o Misplaced
Conc e eness”)55.
“Es a alacia consis e en igno a-lo g ao de abs acción implíci o na conside ación
dunha en idade eal como me a exempli icación de ce as ca ego ías de pensamen o.
Hai aspec os das ealidades que ica án simplemen e deses imados en an o es inxámo-
lo pensamen o a esas ca ego ías. De xei o que o éxi o da iloso ía, cando o pensamen o
se es inxe ás súas ca ego ías, en de se a aliado en unción da medida na que consiga
e i a es a alacia” (PR, 7-8)56. Así, no caso que nos ocupa,
“Tense in oducido unha dis inción na na u eza que en ealidade non exis e en
absolu o. Unha en idade na u al é simplemen e un ac o nun ei o, un ac o
conside ado en si mesmo. Desconec ado do complexo, é unha me a abs acción. Pois
non se co esponde co subs a um do ac o , senón co ac o mesmo, nu no pensamen o.
De xei o que o que non é máis que un me o p ocedemen o da men e pa a e e-lo
deca amen o senso ial ó coñecemen o discu si o, én se ans o mado nun azo
undamen al da na u eza” (CN, 16)57.
55 Non esul a di ícil as exa nes e mo i o o in luxo do xenio i ónico de W. JAMES, quen denuncia con
ehemencia a banalidade (se non simple alsidade) na que inco e o pensamen o cando se en ega, cegado
pola sobe bia in elec ualis a, ó “pe e so cul o á abs acción” (‘The P agma is Accoun o T u h and I s
Misunde s andings’, en The Meaning o T u h, New Yo k, P ome heus Books, 1997, p. 205).
“Pe mí aseme –p opón James- dá-lo nome de ‘abs accionismo icioso’ a un xei o de usa-los concep os
que pode se desc i o como segue: Concibimos unha si uación conc e a salien ando un ce o ac o
des acado ou impo an e e clasi icándoa en unción do mesmo. A con inuación, no can o de engadi mos
ós seus ca ac e es p e ios ódalas consecuencias posi i as que esul an do no o xei o de a concibi ,
p ocedemos a un uso p i a i o do noso concep o, educindo a iqueza o ixinal do enómeno ás suxes ións
núas da denominación abs ac a, a ándoo como un caso de ‘nada máis que’ ese concep o e ac uando
como se ódolos ou os ca ac e es a pa i dos cales se en abs aído o concep o i esen sido sup imidos. A
abs acción, cando unciona des e xei o, ó nase nun medio de es ancamen o, máis que de a ance, pa a o
pensamen o. Mu ila as cousas. C ea di icul ades e a opa imposibilidades. E máis da me ade dos
p oblemas que ocasionan ós lóxicos e ós me a ísicos os pa adoxos e c ebacabezas dialéc icos do uni e so
de í anse, es ou con encido, des a causa ela i amen e simple. O emp ego iciosamen e p i a i o dos
ca ac e es abs ac os e dos nomes de clase é, es ou pe suadido, un dos pecados o ixinais máis g a es da
men e acionalis a” (‘Abs ac ionism and “Rela i ismus”’, en Ibíd., pp. 249-250). A denominación
exp esa de “ alacia” pa a o “pecado” capi al da ΰβρις abs ac i a apa ece en ‘A Wo d Mo e Abou T u h’,
onde James p esen a a “ alacia da oposición das abs accións ás cousas conc e as a pa i das cales eñen
sido abs aídas”, como a exhibición ilusionis a pola que “p incipia o en ei o ab acadab a [hocus pocus] da
E kenn niss heo ie, pa a p osegui sen ul e io es es icións de pa e das conside ación conc e as” (Ibíd.,
pp. 144 e 143).
56 “This allacy consis s in neglec ing he deg ee o abs ac ion in ol ed when an ac ual en i y is
conside ed me ely so a as i exempli ies ce ain ca ego ies o hough . The e a e aspec s o ac uali ies
which a e simply igno ed so long as we es ic hough o hese ca ego ies. Thus he success o
philosophy is o be measu ed by i s compa a i e a oidance o his allacy, when hough is es ic ed
wi hin i s ca ego ies” (PR, 7-8).
57 “A dis inc ion has been impo ed in o na u e which is in u h no dis inc ion a all. A na u al en i y is
me ely a ac o o ac , conside ed in i sel . I s disconnec ion om he complex o ac is me e
abs ac ion. I is no he subs a um o he ac o , bu he e y ac o i sel as ba ed in hough . Thus wha
3
2
A iqueza i a do eal ebo da semp e a inmu abilidade íxida do concep o. A
sob iedade elemen al da “mon axe” da subs ancia debe ía e inducido a in uición
especula i a a descon ia dela. Non cabe demo a xa máis o pe en o io ecoñecemen o
de que aquilo que se agochaba ala p imei a e p incipal das ca ego ías a is o élicas e a
sinxelamen e unha icción, a i icio eó ico ca en e, p ecisamen e, de subs ancialidade.
Engadado pola comodidade e a e icacia das súas simpli icacións abs ac i as, o
pensamen o ema a po se ins ala nunha concepción da ealidade de o mada e
empob ecida, cando non alseada adicalmen e. A me a ísica da subs ancia disg ega a
es u u a o gánica e in e elacional da na u eza. Con análoga segu anza, semp e asis ida
pola e i acional nas i ualidades ep esen a i as da abs acción, p e ende con empla-
lo de i c ea i o no que se plasma o ca ác e p ocesual do eal como un luxo
con inxen e de apa encias que non a ec a de manei a ele an e a medula do se . No
a inxen e ós e en os pa icula es, es es son despoxados da súa e dade conc e a: alén da
ex ensión, as es an es calidades edúcense á inanidade de acciden es ansi o ios, se
cad a p oxec ados pola ac i idade subxec i a.
Unha me a ísica adecuada non p ecisa a noción de subs ancia. É máis: non pode
pe mi i se admi ila no seu epe o io ca ego ial. Alomenos en an o non se p oceda a
unha emodelación en p o undidade do seu signi icado adicional, a unha ede inición
adical que econcilie a subs ancia co alo i edu íbel do conc e o, coa ela i idade
mu ua, en de ini i a: coa ida. Es a é a misión que oma sob e si a iloso ía do
o ganismo, dende a que se p opugna que
“Se é que emos que p ocu a-la subs ancia en algu es, eu a opa íaa nos
acon ecemen os, que son, en ce o sen ido, a subs ancia úl ima da na u eza” (CN, 19) 58.
Sob e es a idea abunda ase con maio de alle na indei a sección. Pe o alla ago a a
esol a a i mación que imos de ci a pa a enxe ga-lo sen ido que adqui e a eacción
whi eheadiana con a a noción clásica de subs ancia. Do que se a a é de luidi ica-lo
monoli ismo i o daquel sopo e es á ico de de e minacións acceso ias, o nándoo unha
pulsación pa icula do p oceso, unha ama dinámica e in e elacional59.
Pe o o p exuízo da subs ancia non limi ou o seu adio de acción ó imaxina io da
especulación es i amen e me a ísica. Log ou in oduci se amén na epis éme (na
acepción oucaul iana do e mo) inesc u ada da ciencia mode na, onde adop ou unha
o ma mimé ica e es ida coa apa encia dun igo obxec i o absolu o. O
is a me e p ocedu e o mind in he ansla ion o sense-awa eness in o discu si e knowledge has been
ansmu ed in o a undamen al cha ac e o na u e” (CN, 16).
58 “I we a e o look o subs ance anywhe e, I should ind i in e en s, which a e in some sense he
ul ima e subs ance o na u e” (CN, 19).
59 AMOR RUIBAL le a a cabo, no con ex o do seu co elacionismo, unha decons ución c í ica minuciosa
do monoli ismo adicional da subs ancia (po así o chama ) que ansco e po iei os pa alelos ós que
segue a desen ol ida polo p opio Whi ehead. Po iso non é es año que as p opos as en posi i o ó
espec o esul en signi ica i amen e simila es en ambos au o es. Pa a Amo Ruibal, nes e sen ido, “a
subs ancia en si mesma non es á, nin pode es a pa a nós, cons i uída dou a manei a que como esul an e
de elemen os en e si ela i os”, pois, na súa mesma esencia, p ocesual e o gánica, “a subs ancia non é
máis que a pe manencia de elacións obxec i as no en e, que sos eñen a iden idade do mesmo en medio
das modi icacións ac uais ou posíbeis. Es a pe manencia es á exida polas leis peculia es de cada en e”
(P bls. V, 476 e 480).
3
3
subs ancialismo me a ísico ans igú ase en mecanicismo ma e ialis a, que pode se
ca ac e izado como
“A cosmoloxía cien í ica ixa que p esupón como ei o úl imo unha ma e ia b u a
i edu íbel, ou ma e ial, es endida no espazo nun luxo de con igu acións. En si mesmo
al ma e ial ca ece de sensibilidade, de alo e de inalidade. Fai me amen e o que ai
seguindo unha u ina ixa impos a po elacións ex e nas que non ag oman da na u eza
do seu se ” (SMW, 17)60.
Velaquí a e dade úl ima do mundo das subs ancias al e como é pos a c uamen e ó
descube o pola óp ica ma e ialis a: Todo se ensome en úl ima ins ancia, alén da
banalidade das nosas ep esen acións sensíbeis, en
“Unha sucesión de con igu acións ins an áneas de ma e ia –ou de ma e ial-” (SMW,
50)61.
O ma e ialismo mecanicis a xo de ó abei o dun dos a a a es da “ alacia da conc e ez
ó a de luga ”, a sabe : o P incipio da localización simple. Es e pos ula que a elación
dun e en o calque a dado co espazo e co empo e, en xe al, coas es an es ins ancias do
acon ece ác ico, queda de inida exhaus i amen e pola especi icación p ecisa dos seus
“aquí” e “ago a” (p e endidamen e) uní ocos e pun uais, sen necesidade de os e e i a
ningunha ou a conxun u a. O co ola io des a p emisa é unha cosmo isión a omis a na
que o se apa ece agmen ado nunha plu alidade de unidades inconexas e
pe ec amen e independen es en e si. O mecanicismo a é ase a un en oque es a icis a e
ahis ó ico que igno a a na u eza p ocesual de odo can o ai no se . A ca ac e ís ica
undamen al dos acon ecemen os (as unidades p ima ias que con- o man o eal), po én,
é p ecisamen e a súa ex ensionalidade, is o é, o seu desp egá ense no anscu so dun
lapso ou du ación po comple o i edu íbel a unha ins an aneidade illábel. I edu íbel,
mesmo, a un ag egado de ins an aneidades. O ins an e, o pun o inex enso ampu ado da
p o undidade do p esen e no que palpi a o pasado inmedia o e que se e e xa ca a ó
u u o inminen e, é unha enxoi a abs acción.
Se a pescuda expe imen al acep ase ealmen e, con ódalas súas consecuencias, o
supos o da localización simple, non pode ía eludi g a es di icul ades no seu p ocede
co ián. Ende ben, a ciencia é inxenua e semella non oma en se io as implicacións das
súas con iccións me a ísicas sub e áneas. Só así se explica que siga a aplica e a da
po álido o mé odo indu i o, inadmisíbel nunha concepción a omis a como a que
imos de examina . Se ose ce o que o cabal alcance dun e en o conc e o esgo a na súa
mesmidade inmedia a e illada, exen a de oda conexión esencial con ou as en idades,
¿con que baseamen o pos ula unha elación xené ica, é máis, calque a elación en
absolu o, en e o e en o en cues ión e ou os enómenos en apa encia simila es?
A ciencia sob e i e e a ianza o seu c ecemen o igo oso en i ude do seu acha se
sus en ada po unha acionalidade p e ia, máis lúcida e máis exa (e máis “i azoábel”
amén, allea ó escep icismo especula i o e ás súas so is icacións discu si as) que a que
cons úe en abs ac o a eo ía.
60 “The ixed scien i ic cosmology which p esupposes he ul ima e ac o an i educible b u e ma e , o
ma e ial, sp ead h ough space in a lux o con igu a ions. In i sel such a ma e ial is senseless, alueless,
pu poseless. I jus does wha i does do, ollowing a ixed ou ine imposed by ex e nal ela ions which do
no sp ing om he na u e o i s being” (SMW, 17).
61 “A succession o ins an aneous con igu a ions o ma e –o o ma e ial” (SMW, 50).
3
4
3.I.1.2. As apo ías con ain ui i as do de e minismo ma e ialis a
As incohe encias ó nanse máis desacougan es, po a inxi en aquí o plano
exis encial, cando se in en a concilia-lo de e minismo das eses ma e ialis as coa
au onomía da on ade que cons i úe unha i encia incon o e íbel nos o ganismos
complexos. Tomemos o caso máis p óximo: Supoñamos que o co po humano,
ins umen o da ealización no mundo da acción p omo ida pola in e io idade
subxec i a, se a opase el amén, como oda ealidade ma e ial, encadeado ixidamen e
ós condicionamen os ambien ais e, en xe al, ás leis cegas que exen as e olucións dos
enómenos ísicos. Se ía ob igado concede , en ón, que a libe dade é iluso ia, con ela
es aece ía sen ol a odo as o de esponsabilidade pe soal sob e os móbiles e
consecuencias do noso ob a e habe ía que conside a amén (se cad a con ali io) que a
mo al non é máis que un las e de sensen idos.
O azoamen o é impecábel. Pe o a e lexión non pode ica indi e en e an e o ei o de
que as súas conclusións epugnen ás in uicións máis en añábeis da expe iencia humana.
De xei o que habe á que p incipia a sopesa-la posibilidade de que a causa dese
desaxus e en e azón e co azón, pe an e o que se desalen a a Pascal con demasiada
p ecipi ación, esida na p esenza inad e ida da alsidade en e as p emisas da eo ía.
É posíbel e azoábel subsc ibi-la causa da libe dade. Amais da ehemencia da
e idencia espon ánea, pode aduci se no seu a o o a al da p opia pescuda
expe imen al. O igo cien í ico esixe que as hipó eses espondan á peculia
idiosinc asia dos ei os exis ados pola obse ación. Ago a ben; a con on ación dos
esul ados empí icos cos pos ulados mecanicis as, lonxe de co obo a-la súa alidez,
pon de mani es o a súa o al inadecuación. As únicas en idades que caen no dominio do
ma e ialismo mecanicis a p es ándose a o ece unha exempli icación sa is ac o ia do
mesmo son os esquemas abs ac os deseñados pola eo ía. As cousas eais, pola con a,
posúen de seu unha consis encia que non se deixa educi pola abs acción. Unida a es a
“obs inación”62, a complexidade acadada pola o ganización da ela i idade cons i u i a
62 Whi ehead oma de William James, “ese xenio ado ábel” ( ha ado able genius –SMW, 2), o exp esi o
cuali ica i o “s ubbo n” (que se con e e á nun ópico eco en e na súa p opia ob a). O in luxo de James,
ca a a quen p o esaba unha admi ación co dial da que es aba dispos o a da e o oso es emuño en odo
momen o, é unha cons an e no pensamen o de Whi ehead. A ex ao dina ia in uición ilosó ica de James,
demasiado i a pa a “acouga ” na explo ación e elabo ación sis emá ica dos seus p opios achados,
deixou espallado ó longo da súa p odución eó ica un amplo epe o io de ecundas suxes ións que se ían
e omadas pola iloso ía do o ganismo pa a as desen ol e nas súas implicacións cabais. En e elas, as
máis signi ica i as, ó noso xuízo, se ían as seguin es: o modelo elacional e p ocesual da ealidade,
concibida como ecido (ou luxo) ib an e de núcleos de expe iencia; a cope enza o ixina ia en e
suxei o e obxec o (o “es a -xa” da ealidade na expe iencia é o que p omo e –en ende James- o
xu dimen o da idea, endibilizada exis encialmen e con segu a “ amilia idade” pola i encia inmedia a –
acquain ance- e aballada concep ualmen e, no anscu so do seu p oceso de e i icación, polo
coñecemen o e lexi o –knowing abou ); a ( e)c eación do mundo na unidade de expe iencia; o ealismo
“do sen ido común”; a p imacía do sen i e da expe iencia sensíbel; a noción dinámica e co elacional de
subs ancia; a ei indicación do conc e o e o comp omiso coa pa icula idade plu al e i edu íbel da
ac icidade; a unción da pe spec i a; a imaxe do acon ece cósmico como magna A en u a e
pa icipación nun p oxec o común; o holismo do signi icado e a noción de e dade como cohe encia; o
concep o de alo ; a c í ica ó in elec ualismo idealis a e ós excesos do pensamen o abs ac o (incluídos os
mo i os de “ icio”, “ alacia”, e c.); o eísmo. Non so p ende, pois, que J. B. COBB (J .) a i me que

35
dos e en os conc e os nos ni eis on olóxicos máis ele ados ebo da de ini i amen e o
simplismo do modelo de e minis a. A ealidade é coex ensi a coa espon aneidade. As
elabo acións da azón só eñen ga an ida a súa co espondencia co eal na medida na
que se acollan ó ma co lexíbel dun ma e ialismo o gánico.
“A dou ina da iloso ía do o ganismo é que, po moi o que se dila e o alcance da
es e a da causación e icien e na de e minación dos compoñen es dunha conc escencia –
os seus da os, as súas emocións, as súas ap eciacións, as ases da súa inalidade
subxec i a-, alén da de e minación des es compoñen es ica semp e a eacción inal da
unidade au oc ea i a do uni e so. Es a eacción inal comple a o ac o au oc ea i o
imp imindo o cuño decisi o da én ase c ea i a sob e as de e minacións da causa
e icien e. Cada ocasión p esen a unha medida de én ase c ea i a p opo cional á súa
medida de in ensidade subxec i a” (PR, 47)63.
“segundo Whi ehead, os mo emen os ilosó icos p oceden ecuen emen e en dous empos. Hai un xenio
que inaugu a o mo emen o e un sis emá ico que o segue. En elación con James, semella que el mesmo se
en a ibuído es e úl imo papel, acep ando moi as das ideas cla e de James pa a as desen ol e de
manei a igo osa” (‘Al ed No h Whi ehead’, en STENGERS, I. (coo d.), op. ci ., p. 28). O p opio
Whi ehead, de ei o, chega a es ablece , no ma co da undación da adición ilosó ica no eame icana,
unha compa anza audaz da elación en e Pla ón e A is ó eles coa elación (in e ida a o de c onolóxica
eal dos seus compoñen es) en e James e Pei ce (Ca a a Ch. Ha sho ne, publicada en KLINE, G. H. (ed.),
op. ci ., pp. 198-199). Malia que se de suxe i pa alelismos his ó icos se a a, dende aquí
a en u a iámonos a con empla-la íada James-Whi ehead-Ha sho ne (sen necesidade es a ez de al e a-
la secuencia empo al) como a a a con empo áneo ap oximado daquela indade au o al i epe íbel
con o mada po Sóc a es, Pla ón e A is ó eles (o xenio in ui i o e asis emá ico, o xenio sis emá ico -
ilóso o igo oso con e bo de poe a- e o sis ema izado p osaicamen e lúcido e esc upuloso). O que non
se comp ende doadamen e é que un ino in é p e e como V. LOWE insis a en que “po máis que
Whi ehead en moi boa opinión da ob a de Alexande e se en amosado asemade sensíbel á í ida
o ixinalidade de James e Be gson, eu non a opo nos seus esc i os me a ísicos ningunha p oba cla a da súa
in luencia, nin na escolla dos p oblemas, nin no esencial das solucións” (‘The De elopmen o
Whi ehead’s Philosophy’, en SCHILPP, P. A. (ed.), op. ci ., p. 26). Pe mi índose, polo demais, ace
abs acción do ei o de que Whi ehead ecoñece explici amen e (SMW, 148) en Be gson o in odu o no
imaxina io especula i o da noción biolóxica de “o ganismo” (cen al nas o mulacións whi eheadianas), e
aínda deses ima-lo e elado “a de amilia” (como o denomina ía Wi gens ein) exis en e en e a
c ea i idade xe al e o élan i al que p omo e a a en u a ascenden e dunha ealidade concibida
exp esamen e como mobilidade e de i c ea i o; en e o sen i whi eheadiano e a in uición que, en
calidade de con ac o di ec o e comp ensión empá ica da ida conc e a, cons i úe, a xuízo de Be gson, o
modo de coñece p imo dial; en e as elabo acións espec i as dámbolos au o es e bo do concep o de
du ación como condensación da o alidade empo al no absolu o do p esen e; ou en e a c í ica ehemen e
que un e ou o di ixen con a as inadecuacións do pensamen o abs ac o, exp esión dunha in elixencia
i emisibelmen e p agmá ica e p agma icamen e simplis a e osilizado a, incapaz de acada-la e dade
p o unda do eal. A in luencia de Alexande se cad a non sexa an imp egnan e, pe o esul a moi
signi ica i a no caso dou o dos ópicos básicos da analí ica expe iencial whi eheadiana. Non cómp e
o za-la in e p e ación pa a de ec a-las esonancias das modalidades de i encia pos uladas po Alexande
(enjoymen s. con empla ion) no ans ondo da oposición en e o sen i da e icacia causal e as e olucións
da ac i idade conscien e a pa i dos p odu os da inmedia ez p esen a i a. Sen esquece que as unidades
básicas con o mado as do eal na concepción dinámica e eme xen is a de Alexande son, como no
modelo whi eheadiano, acon ecemen os de magni ude espazo- empo al.
63 “The doc ine o he philosophy o o ganism is ha , howe e a he sphe e o e icien causa ion be
pushed in he de e mina ion o componen s o a conc escence –i s da a, i s emo ions, i s app ecia ions, i s
pu poses, i s phases o subjec i e aim- beyond he de e mina ion o hese componen s he e always
emains he inal eac ion o he sel -c ea i e uni y o he uni e se. This inal eac ion comple es he sel -
c ea i e ac by pu ing he decisi e s amp o c ea i e emphasis upon he de e mina ions o e icien cause.
Each occasion exhibi s i s measu e o c ea i e emphasis in p opo ion o i s measu e o subjec i e
in ensi y” (PR, 47).
3
6
Os p incipios do ma e ialismo o gánico pe mi en á iloso ía do p oceso in eg a nun
modelo cohe en e o en oque obxec i o da ciencia e a in uición que descob e na
espon aneidade c ea i a a esencia do acon ece . Vexamos de qué xei o:
“Os en es du ábeis e conc e os son o ganismos, de manei a que o plano do conxun o
in lúe sob e os ca ac e es dos di e sos o ganismos subo dinados que o in eg an. No
caso dun animal, os es ados men ais in ég anse no plano do o ganismo o al,
modi icando así os planos dos sucesi os o ganismos subo dinados a é acada-los úl imos
o ganismos mínimos, ales como os elec óns. [...]. O elec ón co e cegamen e an o
den o como ó a do co po; pe o den o do co po co e de aco do co seu ca ác e den o
do co po, é dici , de aco do co plano xe al do co po, o cal inclúe o es ado men al. O
p incipio de modi icación, po én, en alidez xe al den o da na u eza, e non cons i úe
p opiedade p i a i a ningunha dos co pos i os” (SMW, 79)64.
Un o ganismo é un sis ema de sociedades, unha es u u a de ac i idade con- o mada
pola ag upación coo dinada dunha plu alidade de núcleos de expe iencia. Non é
momen o ago a de se de e nunha análise de de alle do signi icado des es e mos
écnicos da semán ica do p oceso. In e esa salien a , pa a o p oblema que nos ocupa,
que os pulos e ine cias pa icula es dos compoñen es máis udimen a ios do sis ema
o gánico (que ende ían de seu, po mo do seu ca ác e elemen al, a se a as ados
polos de e minismos ísicos) son asimilados e e-canalizados polo dinamismo global do
conxun o. O p opósi o e a espon aneidade au op odu i a son as azóns úl imas ás que
emi e a ac i idade dun o ganismo desen ol ido. A iqueza de es ímulos e i ualidades
ob ida pola unidade de expe iencia que p eside o conxun o o gánico como esul ado da
con luencia das achegas dos subni eis p imi i os, posibili a ó sis ema como un odo
acha coa suxeición que impón a unción especializada ós memb os pa icula es.
O p og eso da o ganización edunda semp e, pa a calque a o ganismo, nunha
in ensi icación da súa ac i idade concep ual. Is o é, na a inación da súa capacidade de
concepción e a aliación de p opósi os, encellada co polo men al da en idade en
cues ión. A dipola idade ísico-men al é unha es u u a on olóxica de ec ábel en odo
exis en e eal e conc e o, se ben o g ao de desen ol emen o que p esen a a men alidade
é p opo cional á complexidade do o ganismo que en cada caso se es ea a conside a .
Comp ende ase mello o sen ido des as a i macións se se en en con a que a noción de
“men alidade”, nes e con ex o, non é equi alen e nin implica a de au oinmedia ez
conscien e. O polo men al dunha en idade dada é, simplemen e, aquel plano da súa
expe iencia no que xe molan a ape ición e o pulo en p ol da p opia ealización que
de inen e sos eñen a ensión exis encial65.
64 “The conc e e endu ing en i ies a e o ganisms, so ha he plan o he whole in luences he e y
cha ac e s o he a ious subo dina e o ganisms which en e in o i . In he case o an animal, he men al
s a es en e in o he plan o he o al o ganism and hus modi y he plans o he successi e subo dina e
o ganisms un il he ul ima e smalles o ganisms, such as elec ons, a e eached. [...].The elec on blindly
uns ei he wi hin o wi hou he body; bu i uns wi hin he body in acco dance wi h i s cha ace wi hin
he body; ha is o say, in acco dance wi h he gene al plan o he body, and his plan includes he men al
s a e. Bu he p inciple o modi ica ion is pe ec ly gene al h oughou na u e, and ep esen s no p ope y
peculia o li ing bodies” (SMW, 79).
65 O panexpe iencialismo é, se cad a, a ese máis con o e ida da iloso ía do o ganismo. As
in e p e acións simplis as poden con e e en ca ica u a absu da a que é, en ealidade, unha cau a
en a i a que esponde a “un sen ido menos abs ac o e máis i al [con espec o ó que subxace ás
concepcións adicionais] da comunidade esencial en e ocasións de expe iencia de di e sos g aos de
especialización” (DEWEY, J., ‘The Philosophy o Whi ehead’, en SCHILPP, P. A. (ed.), op. ci ., p. 647).
Pa a Whi ehead, “eme xencia” é a denominación dun p oblema, non a ó mula dunha solución. Do nada,
37
A ine cia e o ins in o lexibilízanse e ceden pe an e o p opósi o. Pe o ampouco é
menos ce o que a ape ición e a espon aneidade c ea i a son moduladas (non
cons inxidas) pola e ec i idade do medio: a ealidade é un ecido dinámico de
elacións. Todo en o seu luga , se ben na medida e no momen o ap opiados, no
axus ado o ganig ama do acon ece .
3.I.1.3. O dob e gume da abs acción
A dou ina me a ísica da subs ancia, sancionada cien i icamen e na súa adución ás
ó mulas do ma e ialismo de e minis a, desp ega unha á ida ealidade que poucos, nin
seque a os eó icos máis se e os unha ez que dan po ema ada a súa xo nada no
gabine e ou no labo a o io66, consen i ían en habi a :
“Os co pos son pe cibidos do ados de calidades que en ealidade non posúen,
calidades que son, de ei o, [segundo p e ende o ma e ialismo] pu a c eación da men e.
nada se xe a. A expe iencia humana non apa ece ins i uída supe amen e na ac icidade do se , sen pasado
e sen aíces. Como odo can o ai na ida, a expe iencia, mesmo (ou sob e odo) nas súas mani es acións
máis complexas, en unha xénese minuciosa que p ocede median e o desen ol emen o p og esi o das
i ualidades la en es nunha o ma p imi i a e udimen a ia. O se humano non cons i úe un caso illado á
ma xe da na u eza. A conciencia e a azón exp esan, nun g ao maximamen e so is icado, os pa áme os
que a ellan a dinámica xe al do acon ece , non os de ogan. É po is o que “a hipó ese de aballo [de
Whi ehead] é que a es u u a de odo o ganismo é análoga á da ocasión de expe iencia. Non exo –a i ma
V. LOWE- qué ou a hipó ese se ía compa íbel co obxec i o de p ese a-la cohe encia da expe iencia
humana co es o da na u eza” (‘The De elopmen o Whi ehead’s Me aphysics’, en Ibíd., p. 108). Así
en ocada a cues ión, “o p oblema –en ende L. VANZAGO- é pode ecupe a-los g aos in e io es [do
p oceso expe iecial] sen lles a ibuí de manei a indebida ca ac e ísi icas an opomó icas. O modelo de
Whi ehead, po én, non semella co e es e isco, xa que supón máis ben unha xene alización dos
coñecemen os de i ados das ciencias na u ais que unha uni e salización do ipo de coñecemen o
p opiamen e humano. Así, pódese ala de expe iencia, no sen ido me a ísico, mesmo pa a p ocesos
desc i os en e mos de ans e encia de ene xía”. A en o ó equilib io delicado no que se man én es e
posicionamen o, onde abonda a mínima inadecuación he menéu ica pa a as o na po comple o o
sen ido do conxun o educíndoo á condición de mi o an opomó ico in e osímil e inacep ábel, Vanzago
engade aínda: “A gnoseoloxía whi eheadiana non se es u u a sob e a xene alización da expe iencia
humana, [...] senón que se aplica, pola con a, a unha des-an opomo ización da expe iencia, de ol endo
a expe iencia á na u eza. Sen que is o signi ique, po én, na u alismo inxenuo. Polo mesmo, a e ique a de
panpsiquismo debe se exei ada comple amen e, se con ela se signi ica a a ibución de capacidades
pe cep i as a cada unha das o mas e g aos da ma e ia. [...]. Is o ans o ma ía a me a ísica de Whi ehead
nunha ábula onde se pode ía ala de lo es que expe imen an emocións e de ped as que alan” (‘Temps
e Pe cep ion. P oblèmes d’In e p é a ion de la Mé aphysique de Whi ehead’, en STENGERS, I. (coo d.),
op. ci ., pp. 92 e 101).
66 Es a incohe encia exis encialmen e sal í ica dos cien í icos, incapaces de “ oma en en se io” na súa
u ina i al os p esupos os máis “i enunciábeis” do seu labo p o esional, oi pos a de mani es o en
ei e adas ocasións, non sen ce a i onía, po pa e da enomenoloxía. Como sinala RICOEUR, “a
pe cepción é a ma iz común de ódalas ‘ac i udes’. É no mundo pe cibido, no mundo que en ol e a miña
exis encia ca nal, onde se e ixen os labo a o ios e os cálculos do sabio, as casas, as biblio ecas, os museos
e as ig exas. Os ‘obxec os’ da ciencia es án nas ‘cousas’ do mundo: os á omos e os elec óns son
es u u as que dan con a des e mundo-aquí- i ido-po -min-en-ca ne-e-espí i o. O p opio sabio non pode
disce nilos máis que po medio dos ins umen os que e, oca e en ende como e saí e po se o sol, como
en ende unha explosión, como oca unha lo ou un oi o. Todo en luga nes e mundo. É amén no
mundo-da-miña- ida onde unha es a ua é bela, onde é he oica unha mo e, onde é humilde a p ega ia.
[...]. O mundo-da-miña- ida é nes e sen ido o humus de ódolos meus ac os, o chan de ódalas miñas
ac i udes, o es a o p imo dial, an e io a oda mul iplicidade cul u al” (‘No e su le oeu e la âche de
l’uni é’, en His oi e e é i é, Pa is, Édi ions du Seuil, 1964, pp. 194-195).
3
8
Así, a na u eza ac edi a co mé i o que en igo debe íamos ese a pa a nós mesmos.
[...]. Os poe as es án po comple o equi ocados. Debe ían au odedica se os seus can os,
o nándoos odas de elici ación pola excelencia da men e humana. A na u eza é p osaico
asun o, sen sons, sen a omas, sen co es; nada máis que o a ego da ma e ia, sen e mo
nin sen ido. Po moi o que se p e enda ma izalo, es e é o esul ado p ác ico da iloso ía
cien í ica ípica que pechou o século XVII” (SMW, 54)67.
Un esul ado ce amen e inasumíbel que choca coas e idencias da expe iencia i a e
deixa a e lexión ensumida no desconce o. Ende ben, a pe plexidade é aquí sín oma de
que o pensamen o ema ou po se aliena en elación cos p odu os da súa p opia
ac i idade p oxec i a. As ep esen acións con ain ui i as do mundo desolado da es
ex ensa non eñen di adas polo “en-si” inapelábel das cousas, senón pola decisión,
pe ec amen e impugnábel, de asigna un es a u o on olóxico inap opiado ós cons u os
da abs acción.
O p ocedemen o abs ac i o é conna u al á men e humana. A a ención selec i a e a
o ganización do ma e ial obxec i o con o me a ce os c i e ios de o de e ele ancia
e i an a disg egación do p oceso expe iencial sa u ado polo cúmulo de in o mación
dei ada polo medio. A abs acción é a sal ación dun en endemen o ini o que se ende
pe an e a e idencia aba ado a de que
“A complexidade da na u eza é inesgo ábel” (PR, 106)68.
A abs acción non só é lexí ima, senón necesa ia. A ni idez dos sob ios modelos
abs ac os pe mi e ó pensamen o disce ni-las es u u as esenciais e o ien a se na densa
complexidade do acon ece . Ago a ben; dis o non se desp ende que haxa que concede
ós cons u os abs ac os es a u o de ealidades subs an i as. O e o xo de, xus amen e,
cando se con unde aquilo que non é máis que un concep o, a i icial e ap oxima i o, co
que de seu son as cousas conc e as69.
Ex ensión, a omicidade, ine cia, necesidade inescapábel: abonda con es e sucin o
epe o io de ca ego ías pa a esgo a-lo mundo simple da subs ancia, ou, se se p e i e, o
mundo simplis a da abs acción. O balance co que se salda a es e ni el a especulación
non semella moi sa is ac o io, de ce o, pe o cómp e e en con a que non hai que o
conside a de ini i o. A eo ía debe e o na aínda ás on es o ixina ias da e idencia, a
aquel ondo da expe iencia i a no que o mundo se e ela como comunidade o gánica,
67 “The bodies a e pe cei ed as wi h quali ies which in eali y do no belong o hem, quali ies which in
ac a e pu ely he o sp ing o he mind. Thus na u e ge s c edi which should in u h be ese ed o
ou sel es. [...]. The poe s a e en i ely mis aken. They should add ess hei ly ics o hemsel es, and
should u n hem in o odes o sel -cong a ula ion on he excellency o he human mind. Na u e is a dull
a ai , soundless, scen less, colou less; me ely he hu ying o ma e ial, endlessly, meaninglessly.
Howe e you disguise i , his is he p ac ical ou come o he cha ac e is ic scien i ic philosophy which
closed he se en een h cen u y” (SMW, 54).
68 “The complexi y o na u e is inexhaus ible” (PR, 106).
69 AMOR RUIBAL ad i e exp esamen e con a o escep icismo no que se ai en ol endo a ac i idade
eó ica á medida que se desen ende da e e encia eal, subs anciosamen e conc e a, da que ob eñen
e dade e ida as súas abs accións. “Esa pe cepción conc e a do obxec o conc e o –insis e Amo Ruibal-,
é non só o baseamen o p ác ico do noso coñece , senón amén de oda eo ía que ecoñeza o alo
obxec i o das ideas. É necesa io que a úl ima análise de ódolos p edicados abs ac os, de ódolos nomes
abs ac os, e de ódalas ideas abs ac as, nos conduza á pe cepción dun suxei o conc e o, e como al
conc e o. Sen is o, é imposíbel oda noción da ealidade, e esul a consecuencia lexí ima a dou ina do
subxec i ismo idealis a” (P bls., V, 346).
45
“Aquilo ace ca do que pensamos é un mundo concep ual común” (SMW, 88;
cu si as engadidas)81.
Un mundo p i ado de e e encia subs an i a, cons uído en unción da con luencia
(inexplicábel) da ac i idade dos suxei os nunha comunidade de sen ido. É ce o que se
pos ula a pa icipación de ódolos núcleos subxec i os nunha mesma es u u a de
acionalidade. Pe o es a conxec u a in oluc a un comp omiso on olóxico demasiado
o e pa a un escep icismo que se p e enda cohe en e. En igo , o idealismo ex emo
ca ece de a gumen os an o pa a undamen a-la comunicación in e subxec i a, como
pa a a ala-la “ e” na exis encia dunha ealidade ex e na. As súas azóns esgó anse na
lóxica do solipsismo.
O en oque idealis a é un en oque maximamen e abs ac o: educe ou p escinde do
mundo, educe ou p escinde da in uición espon ánea, educe ou p escinde mesmo das
ce ezas nas que se unda a acionalidade. E os excesos da abs acción, como xa se en
sinalado, son semp e e u ados polas azóns da expe iencia i a e conc e a, abe a ás
ondu as do eal. Pois, en de ini i a,
“Apelamos en úl ima ins ancia á expe iencia inxenua” (SMW, 89)82.
En pa icula , son es os a gumen os que pode aduci se basicamen e con a o
escep icismo idealis a. Vexamos de cáles se a a:
1º.- A in encionalidade83 cons i u i a das i encias e inicia i as de oda
índole (p agmá ica ou pu amen e con empla i a, ins in i a ou conscien e)
es emuña de manei a inequí oca que o suxei o se ai ca go da p esenza eal e
e ec i a do mundo. Dun mundo que o in e pela dende o seu “aí” i edu íbel,
complemen ando os dinamismos subxec i os e, á súa ez, deixándose acada po
eles. A in e io idade expe iencian e decá ase de que odo o seu se ecíbeo dunha
ex e io idade que a anscende e ca a á que p oxec a oda a súa ensión
exis encial:
“Na nosa expe iencia sensíbel coñecemos algo ó a da nosa pe sonalidade e
alén dela” (SMW, 89)84.
2.- O pulo á acción xo de na in e io idade subxec i a como esul ado do seu
acusa-la necesidade de ap opia e asimila-lo ou o de si, ese “algo” ou o que
ica ó a, que a ae, que se esis e po que é de seu consis en e85 e que cómp e
asimila . O sen ido de odo ob a , xa que logo,
81 “Wha we do hink abou is a common concep ual wo ld” (SMW, 88).
82 “The ul ima e appeal is o naï e expe ience” (SMW, 89).
83 “Os ac os do Eu son dunha na u eza al que se ebo dan a si mesmos, de xei o que non hai in imidade
de conciencia –en ende MERLEAU PONTY-. A conciencia é de pa e a pa e anscendencia, e non
anscendencia pasi a [...], senón anscendencia ac i a”. “O que descub o e ecoñezo polo Cogi o non é a
inmanencia psicolóxica, a inhe encia de ódolos enómenos a ‘es ados de conciencia p i ados’, [...] –non
é nin seque a a inmanencia anscenden al, a pe enza de ódolos enómenos a unha conciencia
cons i uín e, [...]-, é o mo emen o p o undo de anscendencia que é o meu se mesmo, o con ac o
simul áneo co meu se e co se do mundo” (op. ci ., pp. 431 e 432; cu si as engadidas).
84 “In ou sense-expe ience we know away om and beyond ou own pe sonali y” (SMW, 89).
85 “A de e minación do se do mundo como e mo anscenden e do mo emen o –a i ma nes e sen ido M.
HENRY-, como e mo esis en e ó es o zo, é unha de e minción esencial que non p esupón nada máis”.
“Es e e mo esis en e cons i úe o undamen o do eal, a esencia das cousas, e is o de manei a p imo dial.

4
6
“Semella o ixina se nun ins in o de au o anscendencia” (SMW, 90)86.
Po que ó suxei o lle cons a que hai cousas-ou as, que es as son an eais
como el mesmo e, aínda máis, que esul an i ais pa a o seu p opio se , pode
chega a se desen ol e-la inicia i a p agmá ica, p epa ada pa a se medi e, de
se p eciso, dob ega , á que se expe imen a como unha aliosa exis encia
independen e.
3º.- Pa a a obse ación máis elemen al, é un ei o mani es o que o de i
cósmico p osegue impe u babelmen e o seu cu so con independencia da
ci cuns ancia de ica ou non e lec ido no sabe dun espec ado e en ual. O
mundo non p ecisa se sos ido pola mi ada da conciencia. O mundo é i me de
seu: sos í ose po si mesmo nas súas idades emo as e sos ense na súa “soidade”,
amén, naquelas exións do uni e so nas que aínda non eñen xe molado nin o
pensamen o nin a ida. A se ena au osubsi encia do mundo demos a a súa
consis encia on olóxica. E así o “sabe” (po que o i e) o suxei o. A p esenza
p e ia, en ol en e e au ónoma, da na u eza ex e na cons i úe a e idencia
undamen al da expe iencia.
“A na u eza é o que obse amos na pe cepción a a és dos sen idos. Na
pe cepción senso ial deca ámonos de algo que non é pensamen o e que se au o-
con én pe an e o pensamen o. Es a p opiedade de se au o-con e pe an e o
pensamen o cons i úe o baseamen o da ciencia na u al. Pois signi ica que a
na u eza pode se concibida como sis ema pechado cuxas elacións in ínsecas
son independen es do ei o de se en obxec o do pensamen o” (CN, 3)87.
A na u eza au o-con ense pa a a men e: Rese a pa a si o mis e io do seu
pode c eado , man ense semp e nunha anscendencia i educ íbel. Nin a
subs ancialidade nin a o de do acon ece na u al dependen en ningún sen ido
ele an e da ac i idade cons u i a do suxei o cognoscen e. O “aí” e o “así” do
mundo mode an, coa súa imposi i idade o unda, as p e ensións desmedidas da
subxec i idade.
Po odo is o, cómp e concluí que
[...]. Po que a de e minación do eal como aquilo que esis e é unha de e minación a p io i, es amos
segu os de que al de e minación endexamais habe á de ica ausen e da nosa expe iencia do eal e de
que, ben ó con a io, a o nece á semp e de undamen o. Es a úl ima ce eza epousa á súa ez non sob e
unha esixencia da azón, senón sob e a na u eza mesma da nosa expe iencia do eal, sob e o ei o de que o
mo emen o é a in encionalidade o ixina ia, unha in encionalidade en ce o sen ido pe manen e da ida do
ego, de xei o que aquilo que nos é dado na expe iencia p esen a inelu abelmen e o ca ác e esencial de se
dado ó noso mo emen o. A ida conc e a que ai expe iencia in e na e anscenden al de si como
mo emen o subxec i o ai simul aneamen e expe iencia do mundo como e mo anscenden e do
mo emen o, como con inuo esis en e” (Philosophie e phénoménologie du co ps, Pa is, P esses
Uni e si ai es de F ance, 1987, pp. 101 e 103; o p imei o e o cua o subliñados son do au o ).
86 “Seems o issue in an ins inc o sel - anscendence” (SMW, 90).
87 “Na u e is ha which we obse e in pe cep ion h ough he senses. In his sense-pe cep ion we a e
awa e o some hing which is no hough and which is sel -con ained o hough . This p ope y o being
sel -con ained o hough lies a he base o na u al science. I means ha na u e can be hough o as a
closed sys em whose mu ual ela ions do no equi e he exp ession o he ac ha hey a e hough
abou ” (CN, 3).
47
“O p oceso de expe iencia consis e na ecepción de obxec os na unidade desa
ocasión complexa que cons i úe o p oceso mesmo. Es e p oceso c éase a si mesmo, pe o
non c ea os obxec os que ecibe en calidade de ac o es da súa p opia na u eza” (AI,
179)88.
F on e ás acilacións escép icas do idealismo, Whi ehead p esc ibe pa a a iloso ía a
necesidade de adop a un lúcido ealismo cabal ( ho oughgoing ealism, en SME, 10),
capaz de ence-la es añeza do pensamen o pe an e a na u eza. Ago a ben; es a
es añeza, e dadei a alienación, só se á supe ada de manei a de ini i a cando o suxei o
log e libe a se da que é a súa alienación máis g a e e adical: a alienación con espec o
ó seu p opio co po. O suxei o c í ico debe decidi se a se emancipa da u ela dos
p exuízos in elec ualis as e a asumi , xun o coa súa “maio ía de idade”, a comple ude
eal da súa pe soa na súa densidade exis encial ín eg a. O maio iun o da “ alacia da
conc e ez ó a de luga ”89 oi consegui que o suxei o chegase a se con empla a si
mesmo como a un abs ac o “ego cogi an e”.
O co po é a i me aicei a que inca a subxec i idade no mundo e o mundo, con igual
p imo dialidade, na ce na da subxec i idade. Sendo el mesmo unha po ción da na u eza
e inme so nunha in e acción dialéc ica co seu medio, o co po anquea a ac icidade
ex e na á in e io idade expe iencian e. O suxei o é a inxido de manei a e ec i a polas
in e pelacións do mundo po que es e pulsa o seu co po. A expe iencia do co po p opio é
pa a o suxei o a expe iencia da súa pe enza a unha ealidade sólida que excede os
lími es da p opia inmedia ez90.
“Pa a a eo ía o ganicis a, a pe cepción máis p imi i a é ‘sen i-lo co po a unciona ’.
Es e é un sen i do mundo an eceden e; á ase da he danza do mundo en calidade de
sen i complexo, is o é, é o sen i de sen i es de i a i os. A pe cepción ul e io , máis
so is icada, é ‘sen i-lo mundo con empo áneo’. Es a inmedia ez de p esen ación
p incipia ela mesma pola p esen ación senso ial do co po ac ual. Cando Desca es dixo:
‘es e co po é meu’, debe ía e di o amén: ‘es e mundo ac ual é meu’. O meu p oceso
de ‘se eu mesmo’ consis e na miña o ixinación a pa i da miña posesión do mundo”
(PR, 81)91.
“O co po é o o ganismo cuxos es ados egulan o noso coñecemen o do mundo. A
unidade do campo pe cep ual, en consecuencia, en de se unha unidade de expe iencia
co po al. Ó deca á monos da expe iencia co po al, deca ámonos asemade dunha se ie de
88 “The p ocess o expe iencing is cons i u ed by he ecep ion o objec s in o he uni y o ha complex
occasion which is he p ocess i sel . The p ocess c ea es i sel , bu i does no c ea e he objec s which i
ecei es as ac o s in i s own na u e” (AI, 179).
89 Véxase sup a, 3.1.1. .
90 “O coñecemen o do mundo polo co po e o coñecemen o o ixina io do co po non son [...] dous
coñecemen os di e en es; an es ó con a io, o segundo é a subs ancia mesma do p imei o. A expe iencia
anscenden e é ela mesma unha expe iencia in e na anscenden al, a expe iencia o ixina ia é unha
expe iencia na que nos é p esen e o se do mundo an o como o se do co po, po máis que o modo de
p esenza sexa adicalmen e di e en e nun e nou o caso: o co po enos p esen e na inmanencia absolu a da
subxec i idade, o mundo, no elemen o do se anscenden e” (HENRY, M., Philosophie e phénoménologie
du co ps, Pa is, P esses Uni e si ai es de F ance, 1987, p. 130).
91 “Fo he o ganic heo y, he mos p imi i e pe cep ion is ‘ eeling he body as unc ioning’. This is a
eeling o he wo ld in he pas ; i is he inhe i ance o he wo ld as a complex o eeling; namely, i is he
eeling o de i ed eelings. The la e , sophis ica ed pe cep ion is ‘ eeling he con empo a y wo ld’. E en
his p esen a ional immediacy begins wi h sense-p esen a ion o he con empo a y body. Jus as Desca es
said, ‘ his body is mine’; so he should ha e said, ‘ his ac ual wo ld is mine’. My p ocess o ‘being mysel ’
is my o igina ion om my possession o he wo ld” (PR, 81).
4
8
aspec os da o alidade espazo- empo al en can o e lec idos den o da ida co po al”
(SMW, 91)92.
A adecuación ós ei os ep esen a o equisi o ineximíbel que debe sa is ace unha
epis emoloxía cabal. A a e a p io i a ia pa a o p oxec o de undamen ación do
coñecemen o non pode se ou a, en ón, que es i uí á co po eidade o es a u o de
condición de posibilidade adical do p oceso de expe iencia que con oda xus iza lle
co esponde. A ecupe ación do co po p opio é a única ía pola que a subxec i idade
pode ecupe a , e mesmo acada a ap opia , o p oblemá ico mundo-ou o, esa al e idade
inob iábel, punxen e ou inci an e, que pe de de ini i amen e o seu ca ác e de
“es añeza” no con ac o i o co co po.
3.1.4. O exei amen o do dualismo
e a ein eg ación psico-somá ica
“A desas osa sepa ación de co po e men e, ixada no pensamen o eu opeo po
Desca es, é a esponsábel da ceguei a da ciencia” (MT, 154)93.
Non cabe dubida e bo das consecuencias danosas que en ca exado o p exuízo
dualis a, inducindo o indi iduo á alienación e ex a iando, a é a alsidade, o labo
he menéu ico das ciencias humanas. Malia que non é xus o, en igo , impu a oda a
esponsabilidade a Desca es. Desca es limí ase a e o mula con o me ás eg as do
“xogo lingüís ico” da Mode nidade unha idea que, esca ada po Pla ón do eso e ismo
ó ico pa a a in oduci no dominio do pensamen o discu si o, le aba xa máis de dous
milenios exe cendo o seu in luxo pode oso sob e a especulación ilosó ica e sob e o
conxun o das mani es acións da cul u a.
Is o non impide ecoñece que o dualismo ca esiano se a opa e ec i amen e á base
do ma e ialismo mecanicis a da ciencia mode na, p es ándolle a al me a ísico. Foi así
que a ciencia coidou pode demos a expe imen almen e (e con e e en dogma
posi i o) algo que a é en ón o a unha hipó ese especula i a sancionada pola azón
(como non-con adi o ia e mesmo como e osímil), pe o en egada, en úl ima ins ancia,
ó dominio da c enza.
Pe an e o en oque dualis a, men e e ma e ia ican ci cunsc i as he me icamen e a
cadansúa es e a en i a i a, sen que exis a posibilidade de in e e encia en e os seus
adios de acción espec i os. A obse ación empí ica non exis a indicios que deno en
a implicación da men e nos sucesos na u ais. A ensión subxec i a, a inalidade e a
ac i idade c ea i a son elemen os alleos ás e olucións do de i ác ico. Dis o dedúcese
con oda lóxica a inope a i idade e incluso a o al ausencia da men e na na u eza.
92 “The body is he o ganism whose s a es egula e ou cognisance o he wo ld. The uni y o he
pe cep ual ield he e o e mus be a uni y o bodily expe ience. In being awa e o he bodily expe ience,
we mus he eby be awa e o aspec s o he whole spa io- empo al wo ld as mi o ed wi hin he bodily
li e” (SMW, 91).
93 “The disas ous sepa a ion o body and mind which has been ixed on Eu opean hough by Desca es,
is esponsible o his blindness o science” (MT, 154).
4
9
Es a in e encia é lexí ima, e amén o son as azóns que le an á in es igación
empí ica a adop a-lo modo de p ocede que conduce a ela como a unha conclusión
necesa ia. Os cálculos da eo ía eñen de eco e ós esquemas simpli icados pa a ace
cad a-la densidade do eal nos lími es do seu alcance p ospec i o. Pe o a complexidade
su il da ida escapa ás edes a as do concep o e dos sis emas abs ac os. É po iso que a
iloso ía debe oma en sen ido es i o a súa ocación me a- ísica e emon a se (se cad a
habe ía que dici : e o na ) ás on es o ixina ias da e idencia. A aquelas e idencias
p imixenias ( undan es, p imi i as) nas que esiden as azóns úl imas polas que non se
p egun a a ciencia, p ecisamen e po as da po supos as aco ío.
O p oblema xené ico da elación men e-ma e ia en a súa plasmasción eal e conc e a
na in eg ación en e a ensión subxec i a e a e ec i idade somá ica no exis en e
pa icula . Do que se a a, po an o, é de sonda cómo i e o suxei o a in e acción en e
a súa dimensión men al (a ec i a, oli i a, cognosci i a, e c.) e esa po ción da na u eza
que iden i ica, de manei a espon ánea, como o co po “p opio”. Descub i ase en ón que
“Es a di isión allan e en e men alidade e na u eza ca ece de undamen o na
obse ación inmedia a. A opámonos a nós mesmos i indo na na u eza” (MT, 156)94.
“O indi iduo humano cons i úe un ei o uni a io, co po e men e. Es a apelación á
unidade é o ei o undamen al, semp e p esupos o e a amen e o mulado de manei a
explíci a” (MT, 159; cu si as engadidas)95.
Fundamen al, inexplíci o: elaquí as no as de ini o ias do ei o que e eb a a p e-
comp ensión (na acepción heidegge iana) que en o suxei o do seu p opio se , do ei o
que iabiliza coa súa ob iedade o anscu so comple o da exis encia co iá. A da
e idencia é unha xénese pasi a, como ben a ca ac e iza a a enomenoloxía96. O ego
cogi an e pe ece ía na con emplación es é il da súa mesmidade se non se soubese amén
ego enca nado que pe cibe, sen e e pode po que é co po en e ecido co mundo.
Co po e men e coope an na p odución desa ealidade complexa e uni a ia que é o se
humano, e ec i idade ác ica e in e io idade expe iencian e. A in e acción en e os
uncionamen os espec i os de “soma” e “psique” é asumida polo suxei o con an
segu a na u alidade, a o za de a expe imen a como in alíbel, que a conciencia
pe mí ese “desen ende se” dela. O undamen al, po inde ec íbel, dase po supos o: é o
necesa io, o que “é debido”. Á a ención conscien e abóndalle con se acha acapa ada
pola ines abilidade p oblemá ica dos es an es aspec os acceso ios da expe iencia.
As pulsacións do co po ma can o on e o i mo dos p ocesos do psiquismo. Tan o a
ac i idade pe cep i a como a con o mación “ isce al” (e nunca mello di o) dos es ados
a ec i os áchanse en es ei a dependencia dos condicionamen os isiolóxicos. A
subxec i idade asómase ó mundo dende o seu “acon ecemen o pe cep i o” (pe cipen
e en , en CN, 107), encla e que non só ab angue o seu sopo e co pó eo, senón amén a
94 “This sha p di ision be ween men ali y and na u e has no g ound in ou undamen al obse a ion. We
ind ou sel es li ing wi hin na u e” (MT, 156).
95 “The human indi idual is one ac , body and mind. This claim o uni y is he undamen al ac , always
p esupposed, a ely explici ly o mula ed” (MT, 159).
96 Véxanse, p. ex., as pene an es análises de P. RICOEUR en ‘Appendice consac é à Husse l (in E.
BREHIER, His oi e de la Philosophie allemande)’, ‘Husse l e le sens de l’his oi e’, ‘Analyses e
p oblèmes dans Ideen II’ e ‘É udes su les Médi a ions Ca ésiennes de Husse l’, en À l´École de la
Phénoménologie, Pa is, J. V in, 1986.
50
súa conxun u a espazo- empo al peculia . É o co po, p olongación el mesmo da
e ec i idade do medio sensíbel, o que o nece da ma e ia p ima coa que a in e io idade
expe iencian e elabo a as súas ep esen acións ace ca do que “é o caso” alén da súa
inmedia ez97.
“A pe cepción senso ial é un esul ado da dependencia da nosa expe iencia con
espec o ós uncionamen os co po ais” (MT, 159)98.
“Sen imos co co po. Pode á da se acaso unha espacialización máis especí ica nun
ce o ó gano senso ial, pe o en calque a caso o ‘con’ do co po cons i úe un elemen o
omnip esen e, malia que elusi o, na nosa pe cepción da inmedia ez de p esen ación.
Es e ‘con’ ep esen a a ma ca de o ixe do sen i do que se a e, en añada polo mesmo
na súa o ma subxec i a e no seu da o obxec i o” (PR, 311-312)99.
Pe o o suxei o non só es á a ei o a con a co seu co po como co ins umen o
p ehensi o imp escindíbel. Decá ase, amais, de que pode dispo del como ins umen o
exp esi o p es o a aslada-los seus p opósi os ó mundo. O co po “ esponde” e execu a
e icien emen e na ealidade-ou a os planos p epa ados pa a ela polo núcleo subxec i o.
O co po non é un es año: os seus padecemen os non lle son alleos á men e. An es ó
con a io, os pode es de es a esul an menoscabados a consecuencia dos as o nos
somá icos. A a iga do co po en o pece ou bloquea a axilidade do pensamen o; a do do
co po acapa a in ansixen emen e a a ención da conciencia, desac i ándoa pa a o es o
dos elemen os po encialmen e ele an es do con o no; o males a do co po in e i e
cunha onda de i i ación ou de angus ia no disco e o dina io dos p ocesos subxec i os.
Todos emos expe imen ado nalgunha ocasión a epe cusión das pe u bacións
isiolóxicas sob e os nosos es ados a ec i os, sob e a nosa lucidez, sob e as nosas
ac i udes conscien es. A ehemencia coa que o co po ai pa en es as súas demandas100
comina a admi i que
“A opámonos nun gozo saudábel da ida en azón do uncionamen o saudábel dos
nosos ó ganos in e nos. [...]. O es ado emocional xo de, p ecisamen e, po que es es non
es án a p oduci ningunha sensación di ec amen e asociada a eles mesmos. [...]. Es e
97 A peculia ambi alencia expe iencial da co po alidade, cuxas e olucións ansco en sen solución de
con inuidade en e dous dominios ón icos cla amen e di e enciados pa a a subxec i idade, é amén
en a izada po BERGSON, quen chama a a ención sob e o ei o de que “a súa supe icie [a do co po], lími e
común do ex e io e do in e io , é a única po ción da ealidade ex ensa que é á ez pe cibida e sen ida”
(Ma iè e e Mémoi e, en Oeu es, Pa is, P esses Uni e si ai es de F ance, 1963, p. 205).
98 “All sense pe cep ion is me ely one ou come o he dependence o ou expe ience upon bodily
unc ionings” (MT, 159).
99 “We eel wi h he body. The e may be some u he spacializa ion in o a pa icula o gan o sensa ion;
bu in any case he ‘wi hness o he body’ is an e e p esen , hough elusi e, elemen in ou pe cep ion o
p esen a ional immediacy. This ‘wi hness’ is he ace o he o igina ion o he eeling conce ned,
ensh ined by ha eeling in i s subjec i e o m and in i s objec i e da um” (PR, 311-312).
100 O isce al a opa se do co po ag a a a ini ude inhe en e á pe spec i a pe cep i a do suxei o,
inguíndoa co seu pa hos pulsional peculia . En azón do es ei amen o así ope ado sob e a ape u a
o ixina ia do se -no-mundo, RICOEUR p opón a denominación de “peche a ec i o” ( e me u e a ec i e)
pa a o enómeno da au oinmedia ez sen in e do co po, cuxa subs ancia densa, sa u ada de si mesma,
e e e ine i abelmen e sob e a anspa encia de amada da conciencia (‘Néga i i é e a i ma ion
o iginai e’, en His oi e e é i é, Pa is, Édi ions du Seuil, 1964).

51
sen i di ec o da de i ación da emoción a pa i do co po cón ase en e as nosas
expe iencias undamen ais” (MT, 159-160)101.
A au osu iciencia do ego cogi an e é un mi o, o mi o dunha azón inmadu a que se
deixa a as a pola abs acción. A iloso ía cabal debe es au a no suxei o aquel sabe
que o acompañou semp e, malia que elado ás eces polos p exuízos, en calidade de
ce eza inalienábel: o sabe do seu “se -co po”. Non se desbo a a posibilidade de que a
alma (ou a men e), sos ida po unha ins ancia anscenden e, poida acada unha sob e-
exis encia alén da disg egación do co po conc e o no que se acha a inca dinada. A
espe anza palpi a acubillada no co azón do pensamen o whi eheadiano102. Mais, sexa
como sexa, o ce o é que polo momen o, “aquí” e “ago a”, a a egados co noso
anscu so empí ico e in a-mundano, odo can o podemos, coñecemos e somos llo
debemos á e icacia leal e disc e a do co po.
“O ei o undamen al pa a a iloso ía é que a expe iencia men al, na súa
complexidade ín eg a, de í ase ou esul a modi icada po al uncionamen o [o
isiolóxico]. É así que o noso sen i básico é es a sensación de de i ación, que é a que
ins a á ei indicación da unidade de co po e men e” (MT, 160)103.
A é aquí ense conside ado unicamen e media e dade ou, mello di o (pos o que
oda “media e dade” implica unha “media men i a” coa que consen e complicemen e
deixándoa na somb a), unha soa das ace as do p oblema. Do ex e io ó in e io : a
e ec i idade das cousas da na u eza (p incipiando polo p opio co po) modela
subs ancialmen e e ingue a ec i amen e a in e io idade expe iencian e. Amosouse
cómo pulsa o co po as co das enues da men e. Cómp e ago a, pa a pecha-lo cí culo da
comp ensión, in e e-lo sen ido da pescuda: Do in e io ó ex e io , pa a comp oba
cómo a ac i idade subxec i a emodela e ingue de inalidade as cousas da na u eza.
T á ase de escla ece
“Cómo os sucesos men ais son ope a i os condicionando o cu so subseguin e da
na u eza” (MT, 156)104.
As condicións de posibilidade e os con idos dun ac o de expe iencia dado non se
ci cunsc iben ós elemen os achegados polo “acon ecemen o pe cep i o”. Malia que
es es desempeñan unha unción p imo dial, non abondan pa a da azón da iqueza e a
unidade global do p oceso.
101 “We ind ou sel es in a heal hy enjoymen o li e by eason o he heal hy unc ionings o ou in e nal
o gans. [...]. The emo ional s a e a ises jus because hey a e no p o iding any sensa di ec ly associa ed
wi h hemsel es. [...]. This di ec eeling o he de i a ion o emo ion om he body is among ou
undamen al expe iences” (MT, 159-160).
102 Véxase, p. ex., AI, 208 ou PR, 350-351. A posibilidade da subsis encia au ónoma do “polo men al” da
pe soa é unha das p emisas básicas dos desen ol emen os da ilos ía do p oceso al e como eñen sido
o mulados, en e ou os, po Ch. Ha sho ne ou D. R. GRIFFIN, au o es que ecoñecen explíci a e
ei e adamen e a débeda do seu pensamen o pa a cos posicionamen os whi eheadianos, en xe al, e en
elación con es a cues ión, moi en pa icula . Reenchan men wi hou Supe na u alism. A P ocess
Philosophy o Religion (I haca and London, Co nell Uni e si y P ess, 2001), de GRIFFIN, cons i úe un
es emuño signi ica i o en a o des a in e p e ación. A ob a o ece, polo demais, un es udo compa ado
exhaus i o das achegas espec i as de Whi ehead e Ha sho ne, concen ándose especialmen e no ámbi o
da iloso ía da elixión.
103 “Fo philosophy, he one undamen al ac is ha he whole complexi y o men al expe ience is ei he
de i ed o modi ied by such unc ioning. Also ou basic eeling is his sense o de i a ion, which leads o
he claim o uni y, body and mind” (MT, 160).
104 “How men al occu ences a e ope a i e condi ioning he subsequen cou se o na u e” (MT, 156).
52
“A nosa expe iencia inmedia a amén eclama de i ación dou a on e. [...]. Es a
segunda on e é o es ado men al que p ecede di ec amen e o p esen e inmedia o da
expe iencia conscien e” (MT, 160)105.
O es ado men al inmedia amen e an e io á ocasión de expe iencia ac ual p oxec a
sob e es a úl ima a súa calidade de ini o ia peculia . Des e xei o, o nece a no a ocasión
dun co pus de di ec ices in encionais (emocións, in e eses, p opósi os, expec a i as) en
unción das cales a ella e do a de signi icación os con idos obxec i os des ilados pa a
o seu p opio p esen e polos uncionamen os co po ais. A ope a i idade des a
supe posición (ou ex ensión, na e minoloxía écnica de Whi ehead) do pasado sob e a
ac ualidade eme xen e ga an e a cohe encia do p oceso au oc ea i o da exis encia.
Se a no a ocasión de expe iencia pode chega a se con o ma como algo máis que
como me a ei e ación do seu mundo an eceden e, iso débese á in e ención p ospec i a
do seu polo men al. A p ehensión concep ual non só o ece á sín ese expe iencial o seu
modelo ideal de ealización (que p esc ibe, en e ou as cousas, a necesidade de
adecuación con espec o ó seu pasado inmedia o), senón que descob e na compacidade
do ác ico aquelas po encialidades la en es, ou al e na i as incump idas, que mello
poden pleni ica-la p opia ape ición.
“Debemos pa i dunha noción da ac ualidade como p oceso. Es e p oceso en aña
unha e en e ísica cons i uída polo pasado que pe ece pa a se ans o ma nunha
c eación no idosa. E en aña asemade unha e en e men al cons i uída pola Alma co
seu epe o io de ideas” (AI, 275)106.
“Toda ealidade é esencialmen e bipola , ísica e men al, polo que a he danza ísica
én esencialmen e acompañada po unha eacción concep ual, en pa e con o me a ela e
en pa e in odu o a dun no o con as e ele an e, pe o semp e in oducindo én ase,
alo ación e p opósi o. A in eg ación das e en es ísica e men al nunha unidade de
expe iencia cons i úe unha au o o mación que é un p oceso de conc escencia” (PR,
108)107.
A men e esca a a expe iencia da i ialidade pa a a con e e na “a en u a” da
p ocu a da no idade. Pe o só en i ude da súa condición enca nada pode a ocación
ans o mado a da men e ac ua como pode eal capaz de p omo e-lo a ance c ea i o
da ida.
105 “Ou immedia e expe ience also claims de i a ion om ano he sou ce. [...]. This second sou ce is ou
own s a e o mind di ec ly p eceding he immedia e p esen o conscious expe ience” (MT, 160).
106 “We should s a om he no ion o ac uali y as in i s essence a p ocess. This p ocess in ol es a
physical side which is he pe ishing o he pas as i ans o ms i sel in o a new c ea ion. I also in ol es a
men al side which is he Soul en e aining ideas” (AI, 275).
107 “Each ac uali y is essen ially bipola , physical an men al, and he physical inhe i ance is essen ially
accompained by a concep ual eac ion pa ly con o med o i , and pa ly in oduc o y o a ele an no el
con as , bu always in oducing emphasis, alua ion, and pu pose. The in eg a ion o he physical and
men al side in o a uni y o expe ience is a sel - o ma ion which is a p ocess o conc escence” (PR, 108).
53
3.2. Co ela i idade e p oceso:
Un bosquexo da p opos a cons u i a da iloso ía do o ganismo
“A unidade do mundo es á a expe imen a no seu conxun o un
ac ecen amen o. O uni e so med a deco e no cuan i a i o po medio das no as
expe iencias que se an enxe ando na masa p e ia. Pe o con ecuencia son
p ecisamen e es as no as expe iencias as que pe mi en á masa acada unha
o ma máis consolidada”108.
“O obxec i o da iloso ía do o ganismo é o mula unha cosmoloxía cohe en e
baseada nas nocións de ‘sis ema’, ‘p oceso’, ‘a ance c ea i o ca a á no idade’, ‘ es
e a’ (no sen ido ca esiano), ‘ ei o obs inado’, ‘unidade indi idual de expe iencia’,
‘sen i ’, ‘ empo como pe ece pe pe uo’, ‘du ación como e-c eación’, ‘p opósi o’,
‘uni e sais e o mas de de inición’, ‘pa icula es –i.e., es e ae- como axen es úl imos
do ei o obs inado’” (PR, 128)109.
“Es a dou ina do o ganismo é o in en o de desc ibi-lo mundo como un p oceso de
xe ación de en idades eais indi iduais, cada unha delas co seu log o absolu o de
au o ealización. Es a inalidade conc e a do indi iduo non é máis que unha decisión
e e ida a un alén de si” (PR, 60)110.
A sensibilidade cabal xe molada ó abei o das no as e idencias (en ealidade as máis
p imi i as) ins a a abandona-la desmesu a abs ac a do subxec i ismo an o como o
simplismo abs ac o da cosmoloxía ma e ialis a. Es a enuncia saudábel pe mi i á á
e lexión desp ende se do las e de apo ías que a as a a ó acaso a ambiciosa emp esa
do pensamen o mode no.
É xus o esixi ago a que se o eza unha al e na i a posi i a, un p oxec o me a ísico
no o, igo oso e audaz, concibido non como e o ma conxun u al (e como al supe icial
e conse ado a) dos seus p edeceso es, senón como emoción au én ica dos
undamen os.
Nes e apa ado ensaia ase un achegamen o ós p incipios básicos da iloso ía do
p oceso. A exposición concen a ase naqueles pa áme os xe ais que posibili an unha
comp ensión adecuada da in ención global da p opos a o ganicis a. O es udo dos
concep os máis especí icos, igo osamen e écnicos, equi i ía unha p o undidade e
ampli ude de a amen o que aquí non se lles pode dedica .
A iloso ía do p oceso nace co p opósi o explíci o de supe a de ini i amen e odos
aqueles dualismos en apa encia inconciliábeis que bei ea an de pe plexidade a his o ia
da me a ísica111. O Un e o múl iple, o uni e sal e o pa icula , pe manencia e oco,
108 WILLIAM JAMES, ‘A wo ld o Pu e Expe ience’, en P agma ism and O he W i ings, New Yo k,
Penguin Books, 2000, p. 335.
109 “The aim o he philosophy o o ganism is o exp ess a cohe en cosmology based upon he no ions o
‘sys em’, ‘p ocess’, ‘c ea i e ad ance in o no el y’, ‘ es e a’ (in Desca es’ sense), ‘s ubbo n ac ’,
‘indi idual uni y o expe ience’, ‘ eeling’, ‘ ime as pe pe ual pe ishing’, ‘endu ance as e-c e ion’,
‘pu pose’, uni e sals and o ms o de ini eness’ ‘pa icula s –i.e., es e ae- as ul ima e agen s o
s ubbo n ac ’” (PR, 128).
110 “This doc ine o o ganism is he a emp o desc ibe he wo ld as a p ocess o gene a ion o indi idual
ac ual en i ies, each wi h i s own absolu e sel -a ainmen . This conc e e inali y o he indi idual is
no hing else han a decision e e en beyond i sel ” (PR, 60).
111 T á ase, en consecuencia, dun modelo que e lic e de xei o pa adigmá ico a ocación comp ehensi a
que ca ac e iza, a xuízo de W. JAMES, o au én ico alan e especula i o: “Aquilo que p ocu a o noso
54
idealidade e ac icidade, men e e ma e ia, sen i e azón, son in eg ados ago a nunha
unidade de comp ensión que a i ma con a con a gumen os pa a p oba se ela mesma
xus a plasmación discu si a da que é, de ei o, a unidade dialéc ica do acon ece . É
absu da a p e ensión de disol e-la an inomia eal polo p ocedemen o de sup imi
concep ualmen e unha das ins ancias en on adas. As simpli icacións esul an en
demasiadas ocasións alaces, e o equilib io enso no que se man én a i ude ó nase
icio ó esco a ca a ós ex emos. Todo en o seu luga lexí imo na ealidade, pe o na
medida xus a e ó seu debido empo. Es a é, p ecisamen e, unha das leccións máis
aliosas que poden ex ae se da e lexión sob e o p oceso.
3.2.1. Noción de p oceso
“Hai dúas clases de p oceso, p oceso mac oscópico e p oceso mic oscópico. O
p oceso mac oscópico consis e na ansición da ac ualidade cons i uída á ac ualidade en
cons i ución, en an o que o p oceso mic oscópico consis e na ans o mación de
condicións que son me amen e eais en ac ualidade de e minada. O p imei o p oceso
e ec úa a ansición do ‘ac ual’ ó ‘me amen e eal’, en an o que o segundo e ec úa o
c ecemen o do eal ca a ó ac ual. O p imei o p oceso é e icien e; o segundo, eleolóxico.
[...]. O p imei o p oceso p opo ciona as condicións que exen ealmen e a cons i ución,
en an o que o segundo p opo ciona os ins cons i uídos en ac ualidade” (PR, 214)112.
“As ealidades do Uni e so son p ocesos de expe iencia, sendo cada p oceso un
ei o indi idual. O Uni e so como un odo é o a ance conxun o des es p ocesos” (AI,
197)113.
O p oceso consis e no ánsi o da posibilidade á ac ualidade. O mo emen o é
inesgo ábel. Nel en luga a ( e)c eación do subs a o obxec i o do uni e so, que se
condensa e expande en cada ocasión de expe iencia pa icula . Toda exis encia conc e a
pa icipa, co don do seu alo especí ico, na con- o mación da comunidade o gánica
o al, da que ela mesma se ecibe. A “a en u a”114, di ixida á p ocu a de o mas de
ealización cada ez máis log adas e dunha ha monía cada ez máis cump ida, é
ambiciosa. De aí que p ecise mobiliza ódalas ins ancias pa icula es do acon ece .
O uni e so en ei o in e én na eme xencia de cada no a ocasión de expe iencia (ou
ocasión de ac ualización) pa icula , o necéndoa dos ma e iais necesa ios pa a
in elec o non é nin a a iedade nin a unidade, omada cada unha delas indi idualmen e, senón a
o alidade. Nis o, a amilia idade coas di e sidades da ealidade esul a an impo an e como a
comp ensión da súa conexión. A cu iosidade ai pa i passi coa paixón sis ema izado a” (‘The One and
he Many’, en P agma ism and O he W i ings, New Yo k, Penguin Books, 2000, p. 59).
112 “The e a e wo species o p ocess, mac oscopic p ocess, and mic oscopic p ocess. The mac oscopic
p ocess is he ansi ion om a ained ac uali y o ac uali y in a ainmen ; while he mic oscopic p ocess is
he con e sion o condi ions which a e me ely eal in o de e mina e ac uali y. The o me p ocess e ec s
he ansi ion om he ‘ac ual’ o he ‘me ely eal’; and he la e p ocess e ec s he g ow h om he eal
o he ac ual. The o me p ocess is e icien ; he la e p ocess is eleological. [...]. The o me p ocess
p o ides he condi ions which eally go e n a ainmen ; whe eas he la e p ocess p o ides he ends
ac ually a ained” (PR, 214).
113 “The ac uali ies o he Uni e se a e p ocesses o expe ience, each p ocess being an indi idual ac . The
whole Uni e se is he ad ancing assemblage o hese p ocesses” (AI, 197).
114 A de “a en u a” é unha noción especialmen e ca a ó pensamen o whi eheadiano. Con ela in en a
suxe i se o isco apaixonan e inhe en e ó p oceso global, que a anza ca a ó seu des ino de Beleza e
Ha monía a os ando a axedia e desa iando a ameaza pe pe ua do mal.
61
o gánica que acolle e ha moniza de ini i amen e, neu alizando os con li os en e o que
é de seu “obs inadamen e” ini o, ódolos exis en es pa icula es. A ac i ude elixiosa
xenuína, p opiamen e na u al, é e e encia pe an e
“Unha ec i ude in ínseca á na u eza das cousas, uncionando en calidade de
condición, de c í ica e de ideal” (RM, II, ‘The Desc ip ion o Religious Expe ience’)132.
A especulación limí ase a explo a á luz do igo c í ico aquela e dade p imo dial
que descob e na ce na da i encia emo i a.
O alo que i adia da ha monía do conxun o o gánico non anula nin a enúa a
signi icación dos seus compoñen es pa icula es. O e ec o é xus amen e o in e so: a
o ixinalidade do singula esul a po enciada polo con as e ecundo co ou o de si. A
pe ección da ha monía o al equi e a pa icipación de odas e cada unha das
indi idualidades conc e as coa achega do seu log o peculia de alo , limi ado e
insubs i uíbel.
3.2.3. A concepción ela i is a da espazo- empo alidade
“É e iden e que podo emp ega-la linguaxe de Leibniz e dici que odo olume
espella en si mesmo odo ou o olume no espazo. Conside acións exac amen e
análogas se aplican ás du acións no empo. Un ins an e de empo, ca en e de du ación, é
un cons u o da imaxinación lóxica. Cada du ación empo al espella en si mesma
ódalas ou as du acións” (SMW, 65)133.
A iloso ía do p oceso descob e no espazo- empo a condición es u u al que
posibili a e sos én a con igu ación o gánica do uni e so que é o caso. A na u eza
sin é ica e co ela i a en añada (sen que haxa luga ó pa adoxo) na indi idualidade
i edu íbel da exis encia conc e a en a súa o ixe na ipla i ualidade inhe en e á
a mazón espazo- empo al do acon ece . Vexamos en qué sen ido:
1º.- As cousas es án sepa adas e di e enciadas en azón das posicións que
ocupan espec i amen e no o ganig ama espazo- empo al. A unción sepa a i a
do espazo- empo ga an e así a au en icidade do exis en e indi idual, con inado
na súa coo denada pa icula e inalienábel.
2º.- Ago a ben; se o uni e so é unha comunidade o gánica e non un ag egado
de á omos inconexos, is o débese ó ca ác e p ehensi o do espazo- empo. A
supe posición (ou ex ensión) dos e en os que du an no empo e a co-
simul aneidade no espazo da mul iplicidade dos p ocesos pa icula es de
ealización undan a con inuidade e a cohe encia do de i .
132 “A igh eousness in he na u e o hings, unc ioning as a condi ion, a c i ic, and a ideal” (RM, II, ‘The
Desc ip ion o Religious Expe ience’).
133 “I is e iden ha I can use Leibniz’s language, and say ha e e y olume mi o s in i sel e e y o he
olume in space. Exac ly analogous conside a ions hold wi h espec o du a ions in ime. An ins an o
ime, wi hou du a ion, is an imagina i e logical cons uc ion. Also each du a ion o ime mi o s in i sel
all empo al du a ions” (SMW, 65).

62
3º.- A localización espazo- empo al dunha en idade dada é a que con i e a es a
a súa de e minación especí ica, a limi ación en azón da cal é xus amen e “iso”
que é e ningunha ou a cousa. Es a de- ini ude o ixinal én modulada pola
pe spec i a que lle é impos a ó exis en e pa icula pola súa posición no amado
do eal. A pe spec i a, plasmación do ca ác e modal do espazo- empo,
de e mina cómo eñen de apa ece e se asimilados pa a a sín ese au op odu i a
da indi idualidade os ma e iais o ecidos polo medio. En suma: un e en o
conc e o é o que é po que p ehende o que p ehende, e p ehende o que p ehende
po e eme xido á ac ualidade nunha ce a conxun u a espazo- empo al.
“O aspec o de B dende A é o modo no que B en a na composición de A. Is o
cons i úe o ca ác e modal do espazo, con o me o cal a unidade p ehensi a de A
é a p ehensión en unidade dos aspec os de ódolos demais olumes dende a
pe spec i a de A” [e o mesmo ale, na dimensión empo al, pa a as du acións]
(SMW, 65)134.
De odo is o in í ese que nin o espazo nin o empo poden se concibidos como
magni udes absolu as ixidamen e uní ocas. Malia que a imaxinación especula i a se
esis e a abandona es a cómoda ep esen ación ei ican e135, os achados da ciencia
con empo ánea, coincidindo (seque a po unha ez) coa in uición da i encia
espon ánea136, poñen de mani es o que os concep os dun espazo e dun empo absolu os
son unicamen e iso: “concep os”, p odu os da abs acción, aledoi os no dominio
hipo é ico dalgunhas eo ías, pe o ca en es de e e en e eal. Son esquemas ú iles e
“ azoábeis”, non se p e ende negalo. Pe o non acadan a cap a-lo signi icado p imixenio
da espazo- empo alidade al e como é descube o pola expe iencia o ixina ia. Son as
cousas conc e as, coas súas elacións espec i as, as que espacializan e empo alizan
subs ancialmen e 137.
“A ac icidade ísica de cada exión do espazo- empo é unha composición daquilo
que as en idades ísicas de odo o Uni e so signi ican pa a esa exión” (AI, 158)138.
Pois, en de ini i a, o eal, o ul imamen e eal e signi ica i o, son os innúme os
espazos e os innúme os empos desp egados e i idos polos exis en es conc e os no
anscu so do seu p oceso de ealización.
134 “The aspec o B om A is he mode in which B en e s in o he composi ion o A. This is he modal
cha ac e o space, ha he p ehensi e uni y o A is he p ehension in o uni y o he aspec s o all he o he
olumes om he s andpoin o A” (SMW, 65).
135 O p opio New on chegou a censa-lo Espazo e o Tempo absolu os, nos seus P incipios de Filoso ía
Na u al, como a ibu os da Di indade.
136 Son especialmen e e elado as, a es e espec o, as análises da espacialidade e a empo alidade i idas
le adas a cabo pola Fenomenoloxía.
137 A e lexión whi eheadiana e élase nes e pun o debedo a das elabo acións de Be gson e bo da
na u eza esencialmen e ela i a e i encial da espazo- empo alidade; abundan as e e encias na ob a
be gsoniana (non en an a noción de “du ación” é un dos seus pia es básicos), pe o pa a o con ex o no
que se mo en as conside acións que ago a nos ocupan emi imos p incipalmen e a La Pensée e le
Mou an , pp. 1336 e ss. (en Oeu es, Pa is, P esses Uni e si ai es de F ance, 1963).
138 “The physical ac a each egion o space- ime is a composi ion o wha he physical en i ies
h oughou he Uni e se mean o ha egion” (158).
63
3.2.4. A con inuidade da na u eza
e a e olución ascenden e do se
“Os di e en es modos de uncionamen o [pu amen e ísico, biolóxico, sensi i o,
men al] [...] son p oducidos po di e en es modos de o ganización”.
De xei o que semp e é posíbel disce ni
“... ... Unha con inuidade en e es es dis in os modos. [...]. A di e enza nos aspec os
da na u eza [ap éciase] con o me imos mudando a escala de obse ación. Cada escala
de obse ación p esén anos os e ec os medios p opios da mesma” (MT, 157-158)139.
A ealidade do p og eso: Velaquí a “apos a” á que xoga a iloso ía do p oceso o
sen ido úl imo das súas o mulacións. A apos a é o e, pe o amén cabal. Se se man én
en i me é po que pode a ala-la súa segu anza con azóns e po que sabe ecoñece e
eludi-los ópicos da inxenuidade. A iloso ía do p oceso non é neglixen emen e
op imis a. O seu comp omiso ealis a ob ígaa a en on a coa máxima se iedade o
p oblema do mal. Cómp e con a coa posibilidade do colapso en ópico, pa a o mundo
ísico an o como pa a o cul u al. Non cabe seque a desbo a-lo isco da decadencia
i e e síbel. E, malia odo, a apos a man ense en i me. A in uición p ospec i a de ec a
a ope a i idade dun pulo pe ec i o que mobiliza os dinamismos do acon ece cósmico
en p ol da p odución de o mas de ealización cada ez máis ele adas.
A endencia ascenden e do de i xe al obedece a un mecanismo pu amen e na u al,
a ellado polas sine xías inhe en es á es u u a p o unda da ealidade e, máis
adicalmen e, polos pa áme os que de inen a “si uación me a ísica” do uni e so que é o
caso. En e es es úl imos, in e esa aquí e e i se a dous ac o es p imo diais, a sabe :
-Un ondo de ene xía c ea i a, pa icipado po odo can o é, que p omo e
a eme xencia incesan e do no o. Os e en os conc e os son modalizacións ou
condensacións pa icula es que canalizan, na medida da súa de- ini ude
ca ac e ís ica, o po encial insondábel e inde e minado da c ea i idade xe al.
“A ‘c ea i idade’ é o p incipio da no idade. Unha ocasión ac ual é unha
en idade no idosa dis in a de calque a ou a na ‘mul iplicidade’ que ela uni ica.
Así, a ‘c ea i idade’ in oduce a no idade no con ido da mul iplicidade que
cons i úe disxun i amen e o uni e so. O ‘a ance c ea i o’ esul a da aplicación
des e p incipio úl imo da c ea i idade a cada unha das si uacións no idosas que
na súa i ude se o ixinan” (PR, 21)140.
-Unha en idade sup emamen e ac ual, iden i icada po Whi ehead coa
Di indade, que desempeña as uncións de P incipio de Conc eción (ou de
de e minación) e Pode Pe suasi o, u xindo odos e cada un dos exis en es
139 “The di e se modes o unc ioning [...] a e p oduced by di e se modes o o ganiza ion”. [...]. “... A
con inui y be ween hese di e en modes”. [...]. “... The di e ence in he aspec s o na u e acco ding as
we change he scale o obse a ion. Each scale o obse a ion p esen s us wi h a e age e ec s p ope o
ha scale” (MT, 157-158).
140 “‘C ea i i y’ is he p inciple o no el y. An ac ual occasion is a no el en i y di e se om any en i y in
he ‘many’ which i uni ies. Thus ‘c ea i i y’ in oduces no el y in o he con en o he many, which a e
he uni e se disjunc i ely. The ‘c ea i e ad ance’ is he applica ion o his ul ima e p inciple o c ea i i y
o each no el si ua ion which i o igina es” (PR, 21).
64
pa icula es a acada-la pleni ude do seu τέλος ideal. Deus dinamiza os
mecanismos ine ciais da ac icidade pechada sob e si mesma, a edándoos da
ía mo a da en opía e luidi icando deco e a súa medula c ea i a. Pois
“Deus é o ó gano da no idade e aspi a á in ensi icación” (PR, 67)141.
“Sen a in e ención de Deus, nada no o habe ía no mundo, como ampouco
ningunha o de. O anscu so da c eación man e íase nun ni el mo o de
ine icacia, co equilib io e a in ensidade paula inamen e excluídos po mo das
co en es con apos as de incompa ibilidade. Os sen i es híb idos no idosos
de i ados de Deus, coas súas alo acións de i a i as co esponden es,
cons i úen o undamen o do p og eso” (PR, 247)142.
Ago a ben, Deus p ocu a pe suadi , pe o non compele. Non hai luga pa a
o p o idencialismo, moi o menos pa a o de e minismo, nun uni e so
imp egnado pola c ea i idade a é nos seus udimen os máis elemen ais. De
xei o que ampouco é posíbel con a con ga an ía ningunha e bo do éxi o
inal da a en u a. A apos a conse a ín eg o odo o seu isco.
Xun o con Whi ehead, un dos au o es que maio a ención en dedicado a es as
emá icas é P. Teilha d de Cha din, cuxas elabo acións143 en o no ás condicións de
posibilidade e a es u u a do p og eso amosan undadamen e a azoabilidade da apos a.
Pa a Teilha d, no anscu so i e e síbel do p oceso cósmico consúmase de manei a
p og esi a a pleni icación expansi a do se . A sucesión dos i os on olóxicos e i ícase
con o de e con inuidade a pa i do inc emen o paula ino da complexidade o ganiza i a
nos di e en es es a os do acon ece . As no as posibilidades de ealización implicadas
en modos de in e acción cada ez máis so is icados ebo dan as o mas que de inían a
súa ma iz, conducindo o sis ema no seu conxun o a un decisi o “pun o c í ico”. Ten
luga en ón o ánsi o a un ni el on olóxico supe io , o cal eme xe sob e o baseamen o
daquelou o máis p imi i o que én de queda supe ado. Cada unha des as “es e as
concén icas” ( al como as denomina Teilha d) p esen a unha ca ac e ís ica especí ica,
i edu íbel ós pa áme os en i a i os a é o momen o exis en es. Nela se ci a a
supe io idade da “es e a” no idosa con espec o ás igu as p e ias ab anguidas, ou
con idas, na ampli ude do seu “diáme o”.
Os es adios que an quedando a ás apa ecen co ca ác e do udimen a io á luz das
co as en i a i as gañadas pola e olución, pe o is o non menoscaba o ecoñecemen o do
seu alo necesa io e undamen al. Ningún aballo é an ou ocioso na a en u a do se
en p ol da consecución de o mas de ealización cada ez máis plenas. Non é posíbel
“queima e apas”. O es o zo é con inuo, pe o cada no a ase, cada no a es ación
culminada, supón un log o cuali a i amen e di e en e.
141 “God is he o gan o no el y, aiming a in ensi ica ion” (PR, 67).
142 “Apa om he in e en ion o God, he e could be no hing new in he wo ld, and no o de in he
wo ld. The cou se o c ea ion would be a dead le el o ine ec i eness, wi h all balance and in ensi y
p og essi ely excluded by he c oss cu en s o incompa ibili y. The no el hyb id eelings de i ed om
God, wi h he de i a i e sympa he ic alua ions, a e he ounda ions o p og ess” (PR, 247).
143 Véxase, p. ex., El enómeno humano, Mad id, Tau us, 1965.
6
5
O se ans igú ase cada ez que aspón os limia es dun no o ni el de o ganización.
A azón que medi a sob e a e olución non se desconce a pe an e o mis e io da
“discon inuidade”, senón que se ma abilla pe an e os p odixios da o de.
66
4. A COSMOLOXÍA DO PROCESO:
A OCASIÓN DE EXPERIENCIA
COMO CÉLULA BÁSICA DA REALIDADE
“A unidade e a mul iplicidade áchanse aquí absolu amen e coo dinadas.
Ningunha é p imo dial nin máis esencial que a ou a”. “ ‘O mundo é Un’, po
an o, na xus a medida na que o expe imen amos conca enado, Un, en elación
coas múl iples conxuncións de inidas que apa ecen. Pe o é non-Un, asemade,
en elación coas múl iples disxuncións de inidas que a opamos. A unidade e a
mul iplicidade [do mundo] e í ense así a aspec os que poden designa se
sepa adamen e. O mundo non é nin un uni e so pu o e simple, nin un
mul i e so pu o e simple”144.
“Non debemos esquece , ó conside á mo-lo ca ác e úl imo das nosas
expe iencias de ac i idade, que cada unha delas non é senón unha po ción dun
mundo máis amplo, un elo na as a cadea de p ocesos de expe iencia dos que
es á ei a a his o ia. Cada p oceso pa cial, pa a aquel que o i e, de ínese pola
súa o ixe e polo seu obxec i o; pe o pa a un obse ado cunha men e de
alcance máis amplo que i a ó a del, es e obxec i o non apa ece senón como
pa ada p o isional, en an o que a ac i idade subxec i a pasa a se obse ada
na súa con inuación en ac i idades obxec i as que se an a edando no
alén”145.
Remon a se á al u a dos empos p o undando a é o núcleo a empo al da expe iencia.
Alén da ísica, alén do empo. Na ce na o ixina ia do se , cons an emen e exene ada e
exene ado a, como odo can o ai na ida, pe den a súa signi icación as magni udes
posi i as. Na súa p ocu a do absolu o a me a ísica debe o na se amén me a-c onía.
Pe o p ecisamen e en azón da necesidade de anscende (o que implica asemade
ab angue ) odo empo, non pode coida se eximida do debe de acolle-las demandas da
súa época, as que edundan no aquila amen o da súa adecuación an o como as c í icas.
Velaquí o desa ío p opos o po Whi ehead á ac i idade especula i a.
A da me a ísica é unha ocación undamen ado a, omnicomp ehensi a. É, ou
alomenos debe ía selo, con esolución innegociábel. Malia que poida semella
p e ensioso (e mesmo neciamen e p e ensioso) dende a óp ica das ciencias
especializadas, a medida de adecuación dunha eo ía me a ísica én de e minada pola
súa capacidade pa a descub i e a ella discu si amen e os p incipios úl imos que exen
o de i xe al, en elación cos cales ob én a súa in elixibilidade a oco encia pa icula . A
pe spec i a da especulación é ambiciosa. Aspi a a se dila a a é ab angue-la dimensión
do uni e sal, pa a xus i ica aquel ello e solemne í ulo (case obsole o na nosa época
p osaica e “desenca ada” pola ciencia) que a nomeaba “cosmoloxía”.
A ampli ude des e ho izon e non esgo a o alcance da comp ensión que p ocu a a
me a ísica. Un ho izon e é un lími e ideal, unha ni idez núa e abs ac a. P opo ciona os
eixes de coo denadas que de inen a magni ude au én ica de can o se p oxec a sob e o
seu dominio, pe o non é menos ce o que, con emplado en si mesmo, sen e e encia ós
pun os conc e os e minuciosamen e subs an i os que o in eg an, apa ece como un
balei o ca en e de alo . É po is o que a me a ísica, amais de uni e sal, qué ese
conc e a. Sabe que non debe esca ima es o zos pa a a ina-la su ileza dos seus en oques
144 WILLIAM JAMES, ‘The one and he Many’, en P agma ism and O he W i ings, New Yo k, Penguin
Books, 2000, pp. 62 e 67; o p imei o subliñado é noso.
145 WILLIAM JAMES, ‘The Expe ience o Ac i i y’, en Essays in Radical Empi icism, Lincoln and London,
Uni e si y o Neb aska P ess, 1996, pp. 172-173; cu si as engadidas.

6
7
e log a así enxe ga os udimen os elemen ais nos que se ( e)c ea con e dadei a
o ixina iedade, na escala do “mic o”, a subs ancia i a do eal. A me a ísica “cabal”
que de ende o seu p eca io de ei o no pano ama escép ico da cul u a con empo ánea
eclama pa a si, á súa manei a, a cuali icación co dial de “ciencia da expe iencia” (se
ben p escindindo, moi signi ica i amen e, da es i i a especi icación hegeliana “da
conciencia”).
O ideal da con e xencia da no ma i idade abs ac a do xe al coa subs ancialidade
i a do conc e o nun único e mesmo modelo especula i o, sólido dende os seus
undamen os e ponde adamen e axus ado en ódalas p opo cións, p eside o anscu so
comple o da audaz “a en u a” na que emba ca Whi ehead á me a ísica. Amosa de qué
xei o e en qué sen ido log a e ec i amen e a inca es a á súa ine cia milena ia cons i úe
o come ido des a sección. O labo analí ico concen a á a súa a ención sob e a noción de
acon ecemen o, ped a angula da cosmoloxía whi eheadiana. E pos o que a unidade do
acon ece máis elemen al, e po an o máis o ixina ia, é a ocasión de expe iencia (ou
ocasión ac ual) comp oba ase que a pescuda me a ísica desemboca, de manei a
absolu amen e na u al (é dici , po necesidade in e na), no dominio da epis emoloxía146.
A sondaxe do p oceso de ( e)c eación da ealidade- o al e ela á que es e a unde as súas
aíces no p oceso au oc ea i o do enómeno expe iencial.
Ago a ben, non é posíbel ocupa se co igo p eciso des a emá ica especí ica,
complexa e abondosa de seu en di icul ades écnicas, sen pode da po supos a unha
ce a amilia idade con aqueles pa áme os úl imos que de inen, na concepción
whi eheadiana, a conxun u a cosmolóxica que e eb a o uni e so que é o caso. Se á
con enien e, pois, p incipia-la in es igación cun exame da nosa si uación me a ísica.
146 A eng enaxe en ámbolos sabe es esul a case que au olóxica no caso dunha me a ísica que se di da
expe iencia e dunha epis emoloxía que sen a como p incipio que “a elación suxei o-obxec o é un modo
pa icula da in e conexión xe al das ene xías que cons i úen o p oceso das en idades ac uais” (DEWEY, J.,
‘The Philosophy o Whi ehead’, en SCHILPP, P. A. (ed.), op. ci ., p. 654).
68
4.1. A nosa si uación me a ísica
“A ealidade, imp egnada de espí i o, é c eación”147.
“A o de do mundo non é acciden al. Non hai nada ac ual que eña acadado a súa
calidade de al sen algunha medida de o de. [...]. A o de do mundo, a p o undidade da
ealidade do mundo, o alo do mundo no seu conxun o e nas súas pa es, a súa beleza,
o en usiasmo da ida, a paz da ida, a i o ia sob e o mal, áchanse odos encellados
en e si, e non acciden almen e, senón en azón des a e dade: que o uni e so p esen a
unha c ea i idade con libe dade in inda e un eino de o mas con in indas posibilidades;
pe o que es a c ea i idade e es as o mas son incapaces de acada ac ualidade á pa e da
ha monía ideal absolu a, a cal é Deus” (RM, III, ‘The C ea i e P ocess’)148.
O p oceso: de i inesgo ábel, mo emen o c ea i o expansi o, dinamismo
omniab anguedo . Mais odos es es e mos (“p oceso”, “de i ”, “mo emen o”,
“dinamismo”) son en si mesmos, se ben se mi a, balei os. Ca ecen da subs ancialidade
do conc e o, da de inición en i a i a que soamen e a apelación a un p incipio de o de e
de e minación pode p opo ciona , dun τέλος capaz de mobiliza-la súa ocación esencial
ca a á súa ealización e ec i a. Ca ecen, en suma, de odos aqueles ca ac e es en i ude
dos cales pode ala se da ealidade como dun “ ansco e ” (de algo), dun “desp ega se”
(como algo), dun “a anza ” (ca a a algo). Non é posíbel p escindi da consis encia
deses enaces algos. A iabilidade on olóxica do p oceso en aña necesa iamen e a
exis encia dun ma e ial de aballo sob e o cal aplica-los seus dinamismos, dunha igu a
que acou e o seu mo emen o, dun sen ido ins ando o seu de i . De non se posíbel
as exa-la p esenza e ec i a des es elemen os, o cosmos demuda íase pe an e a azón
nun caos inconcibíbel.
Ende ben, non é is o o que oco e no uni e so que se ab e de ei o ó noso
coñecemen o, alomenos nes a súa idade ac ual na que se desp ega a “a en u a” da
ci ilización. A p ospección especula i a descob e na o alidade cósmica o ma e
subs ancialidade, ensión e inalidade, e acada aínda a localiza-la súa o ixe na
in e acción ecip ocamen e ealizado a en e os ac o es que in eg an os dous es a os
que cons i úen o dominio do eal.
A ealidade e élase na súa con ex u a máis apa en e e inmedia a como ac icidade.
O que é o caso pa en emen e é un denso mundo enoménico, ac ual e empo al,
con o mado po unha mul iplicidade luen e de ocasións de expe iencia (ou de
ac ualización). Nelas acon ece a eme xencia p og esi a á ac ualidade das in indas
i ualidades do se la en es no Reino da Idealidade, que adqui en así a e ec i idade que
é o don p i a i o do conc e o.
147 HENRI BERGSON, La Pensée e le Mou an , en Oeu es, Pa is, P esses Uni e si ai es de F ance, 1963,
p. 1275.
148 “The o de o he wo ld is no acciden . The e is no hing ac ual which could be ac ual wi hou some
measu e o o de . [...]. The o de o he wo ld, he dep h o he eali y o he wo ld, he alue o he wo ld
in i s whole and in i s pa s, he beau y o he wo ld, he zes o li e, he peace o li e, and he mas e y o
e il, a e all bound oge he –no acciden ally, bu by eason o his u h: ha he uni e se exhibi s a
c ea i i y wi h in ini e eedom, and a ealm o o ms wi h in ini e possibili ies; bu ha his c ea i i y and
hese o ms a e oge he impo en o achie e ac uali y apa om he comple ed ideal ha mony, which is
God” (RM, III, ‘The C ea i e P ocess’).
69
A solidez palpábel do ac ual e do ác ico sos ense unicamen e en i ude do seu se
acha e eb ada e dinamizada po unha es u u a p o unda, undan e e in empo al, que
egula e iabiliza a súa con inxencia. Es a medula cósmica es á in eg ada po es
ins ancias p imo diais: Deus, os obxec os e e nos e a c ea i idade xe al.
Pouco se di á aquí ace ca da máis básica e imp egnan e delas, a c ea i idade xe al.
Tampouco se es ende o p opio Whi ehead na explici ación da súa na u eza, se cad a
po que non é necesa io, ou posíbel, acelo. Como a φύσις das an igas cosmoloxías
g egas, a c ea i idade é a ene xía inex inguíbel que aspasa o uni e so i i icándoo,
a edándoo do anquilosamen o en ópico e impulsándoo cons an emen e alén da súa
inmedia ez ác ica. Pa icipada e e ec i izada po odos e cada un dos exis en es
conc e os, p omo e a eme xencia p og esi a á ac ualidade do caudal de po encialidades
do se . Na mac o-escala do de i xe al an o como no mic ocosmos da expe iencia
pa icula , a c ea i idade ep esen a a ida do o ganismo e a azón absolu a do p oceso.
“A ‘c ea i idade’ é o uni e sal dos uni e sais que ca ac e iza ul imamen e a
ac icidade. T á ase daquel p incipio úl imo en i ude do cal a mul iplicidade que
cons i úe disxun i amen e o uni e so con é ese nunha ocasión ac ual que uni ica
conxun i amen e o uni e so” (PR, 21)149.
“O ánsi o da na u eza, que é só un ou o nome pa a a o za c ea i a da exis encia,
non se limi a a ope a na es ei a ma xe dun p esen e ins an áneo e de inido. A súa
p esenza ac i a, que es á ago a a ap ema-la na u eza ca a a adian e, en de se p ocu ada
a a és do odo [...]. Non é posíbel medi a ace ca do empo e do mis e io do ánsi o
c eado da na u eza sen expe imen a unha emoción emba gado a pe an e os limi es da
in elixencia humana” (CN, 73)150.
Si habe emos de nos demo a , en oques, no es udo da na u eza e unción dos ou os
dous ac o es que de inen, xun o coa c ea i idade xe al, a ipla condición de
posibilidade da nosa conxun u a me a ísica. Vexamos, pois, o papel que desempeñan
Deus e o Reino da Idealidade habi ado polos obxec os e e nos na economía global da
concepción me a ísica whi eheadiana.
4.1.1. Os obxec os e e nos
“É o undamen o da posición me a ísica que de endo que a comp ensión da
ac ualidade equi e unha e e encia á idealidade. Os dous einos son in insecamen e
inhe en es á si uación me a ísica global” (SMW, 158).
149 “‘C ea i i y’ is he uni e sal o uni e sals cha ac e izing ul ima e ma e o ac . I is ha ul ima e
p inciple by which he many, which a e he uni e se disjunc i ely, become he one ac ual occasion, which
is he uni e se conjunc i ely” (PR, 21).
150 “The passage o na u e, which is only ano he name o he c ea i e o ce o exis ence, has no na ow
ledge o de ini e ins an aneous p esen wi hin which o ope a e. I s ope a i e p esence, which is now
u ging na u e o wa d, mus be sough o h oughou he whole [...]. I is impossible o medi a e on ime
and he mis e y o he c ea i e passage o na u e wi hou an o e whelming emo ion a he limi a ions o
human in elligence” (CN, 73).
7
0
“O es a u o me a ísico dun obxec o e e no é o de posibilidade pa a unha ac ualidade.
Cada ocasión ac ual p esen a un ca ác e de inido en unción do xei o no que ales
posibilidades [os obxec os e e nos] esul an ac ualizadas nela” (SMW, 159)151.
Whi ehead pos ula a exis encia dun Reino do posíbel no que esidi ían e e nalmen e
os modelos de o de e de e minación que inspi an os e en os eme xen es do mundo
empo al (concibidos como condensacións ou modos de indi idualización da ene xía
c ea i a subxacen e) na súa ac i idade au op odu i a. Os obxec os e e nos ing esan nas
ocasións de expe iencia152 (ou pa icipan es as –se se p e i e a e minoloxía pla ónica-
da esencia daqueles) e inciden así posi i amen e no desen ol emen o do p oceso
sin é ico das mesmas.
“O uncionamen o dun obxec o e e no na au oc eación dunha en idade ac ual é a
‘ing esión’ do obxec o e e no na en idade ac ual” (PR, 25)153.
A ing esión da idealidade no eal conc e o admi e g aos e modos di e sos,
decan ados semp e en unción da idiosinc asia peculia de cada acon ecemen o
pa icula . A p esenza e ec i a dun ce o obxec o e e no nunha ocasión de expe iencia
pode canaliza se a a és de dúas ías he e oxéneas e, malia posuí en es a u os de
p imodialidade epis emolóxica di e en es, complemen a ias: a p ehensión concep ual,
di ec a e inde ec íbel, e a p ehensión ísica, de i a i a e, no a inxen e ós seus con idos,
con inxen e.
Da p ehensión concep ual (cómp e ad e i que nes es ni eis on olóxicos
absolu amen e p ima ios o e mo “concep ual” se acha exen o po comple o de oda
conno ación encellada co “in elec ual”) ob én a en idade eme xen e o p opósi o que
do a á de de inición o seu p oceso de ealización. A ase inicial do desen ol emen o da
ocasión de expe iencia consis e na cap ación ou con emplación di ec a que é o ecida ó
seu polo men al154 do eixe de obxec os e e nos máis axei ado pa a a ac ualización no
seu caso conc e o.
151 “The me aphysical s a us o an e e nal objec is ha o a possibili y o an ac uali y. E e y ac ual
occasion is de ined as o i s cha ac e by how hese possibili ies a e ac ualised o ha occasion” (SMW,
159)
152 A noción de “ocasión de expe iencia” deno a o caso máis elemen al da ca ego ía xe al de
“acon ecemen o”. Máis adian e habe á ocasión de analiza con de alle o signi icado des es concep os.
153 “The unc ioning o an e e nal objec in he sel -c ea ion o an ac ual en i y is he ‘ing ession’ o he
e e nal objec in he ac ual en i y” (PR, 25).
154 Téñase p esen e que na concepción dipola da ealidade p opugnada pola cosmoloxía whi eheadiana
asígnase a oda en idade ac ual unha dob e na u eza ou dimensión ísico-men al. Es a é unha es u u a
on olóxica que se e i ica, e impo a insis i nis o, en odo exis en e eal e conc e o, se ben o g ao de
desen ol emen o da men alidade a ía no abelmen e (dende un mínimo inap eciábel a é a so is icación
acadada, p. ex., no caso humano) en unción da complexidade do o ganismo que se es ea a conside a .
Comp éndese mello o sen ido des e posicionamen o se se en en con a que a noción de “men alidade”, na
semán ica whi eheadiana, non é equi alen e (nin seque a implica) á de au o-inmedia ez conscien e. A
conciencia e a expe iencia e lexi a son unicamen e as mani es acións so is icadas, on oloxicamen e
con inxen es, da ac i idade men al (ou concep ual) nos o ganismos supe io es. O polo men al dunha
en idade dada é, simplemen e, aquel plano da súa expe iencia no que xo den e se a ellan a ape ición e o
pulo en p ol da p opia ealización que sos eñen e do an de sen ido a ensión exis encial ( éxase, p. ex.,
PR, 45, 85, 108, 224, 239, 244, 277, 285, 308, 345, 348). A “ iolencia” pe pe ada po Whi ehead con a
o uso consue udina io dos concep os ilosó icos é un conco ido luga común pa a os ópicos e a c í ica
doada en elación co seu pensamen o me a ísico ( éxase, p. ex., HUGHES, P., ‘Is Whi ehead’s psychology
adequa e?’ ou URBAN, W. M., ‘Whi ehead’s philosophy o language and i s ela ion o his me aphysics’,
en SCHILPP, P. A. (ed.), op. ci .). Ou os in é p e es posúen su icien e sensibilidade especula i a pa a
comp ende que “ o xando no as palab as, apelando á axuda dunha inspi ación poé ica ás eces
77
cons i úe ela mesma un ei o, polo que condiciona a c ea i idade. É así como a
posibilidade que anscende a ealidade do ei o empo al adqui e ele ancia eal pa a o
a ance c ea i o” (PR, 31)174.
Na ausencia dun P incipio de Conc eción (ou de Limi ación), capaz de edimi da
súa inanidade a po encialidade in inda e inde e minada aplicándolle o ó culo da
ini ude, a eme xencia do conc e o, is o é, da exis encia eal e ac ual, ca ece de
iabilidade en absolu o. Todo p oceso de ealización é necesa iamen e ini o, po can o
consis e na conc eción ác ica dun “algo” de inido. A ocasión de expe iencia (a en idade
ac ual máis elemen al) cons i úese a modo de sín ese pe spec i is icamen e decan ada
do subs a o obxec i o do seu mundo an eceden e, no cal se a opa p esen e, en g aos e
ipos de modalización di e sos, a o alidade dos obxec os ideais. Pe an e a ac i idade
p ehensi a da ocasión eme xen e áb ese así un abano de con idos i ualmen e in indo,
un in indo de posibilidades no que nada ica excluído, en p incipio, pa a a con o mación
do seu de i au oc ea i o.
Ago a ben, al in ini ude, lonxe de edunda na pleni ude en i a i a do suxei o
incipien e, p o oca ía ine i abelmen e a sa u ación e o colapso da súa ecep i idade,
imposibili ando a p osecución (e mesmo o comezo) da ac i idade sin é ica. O indi iduo
disg ega íase na inde e minación. A ac ualidade, que é conc eción e e ec i idade,
equi e semp e a medida dun p opósi o, dun c i e io disc iminado en unción do cal
selecciona un alo pa icula de en e a me a i ialidade á que se educe, omada no
seu conxun o, a hos e do posíbel. Sen de inición, sen p opósi o, sen os con o nos nidios
da ini ude, o mundo ensómese no caos, no nada absolu o.
Ende ben, non é es e o caso. En consecuencia, dada a ac ualidade do mundo coa súa
cons elación de alo es ha monizados, a especulación cóidase au o izada a in e i que
sob e o anscu so do de i cósmico se p oxec a a acción dun P incipio de Limi ación.
Es e da ía a p ehende a cada no o e en o eme xen e un eixe ini o de obxec os
e e nos, a xei o de pa adigma de ealización. En i ude des a súa “ inalidade
subxec i a” (subjec i e aim), a no a ocasión de expe iencia acada a disce ni no seu
medio aqueles elemen os pe inen es pa a o seu p oceso de au op odución, chegando así
a se con igu a , desbo ado o cúmulo de posibilidades i ele an es, como indi idualidade
conc e a do ada dun alo especí ico.
“O alo é o don da ini ude, a cal cons i úe a condición necesa ia pa a a ac i idade”
(MG, 674)175.
“Deus é o p incipio de conc eción; é dici , El é a en idade ac ual da que cada
conc escencia empo al ecibe o obxec i o inicial do que a inca a súa au ocausación.
Tal obxec i o de e mina as g aduacións iniciais de ele ancia dos obxec os e e nos pa a
o sen i concep ual e cons i úe, asemade, o suxei o au ónomo na ase p ima ia dos seus
sen i es coas súas a aliacións concep uais e p opósi os ísicos iniciais. Des e xei o, a
174 “The p imo dial c ea ed ac is he uncondi ioned concep ual alua ion o he en i e mul iplici y o
e e nal objec s. This is he ‘p imo dial na u e’ o God. By eason o his comple e alua ion, he
objec i ica ion o God in each de i a e ac ual en i y esul s in a g adua ion o he ele ance o e e nal
objec s o he conc escen phases o ha de i a e occasion. Apa om God, e e nal objec s un ealized in
he ac ual wo ld would be ela i ely non-exis en o he conc escence in ques ion. Fo e ec i e ele ance
equi es agency o compa ison, and agency belongs exclusi ely o ac ual occasions. This di ine o de ing
is i sel ma e o ac , he eby condi ioning c ea i i y. Thus possibili y which anscends ealized
empo al ma e o ac has a eal ele ance o he c ea i e ad ance” (PR, 31).
175 “All alue is he gi o ini ude which is he necessa y condi ion o ac i i y” (MG, 674).

7
8
ansición da c ea i idade dun mundo ac ual á conc escencia no idosa co ela i a,
áchase condicionada pola ele ancia da a aliación concep ual omniab anguedo a de
Deus en elación coas posibilidades de ansmisión pa icula es do mundo ac ual” (PR,
244)176.
A análise da unción o denado a desempeñada no acon ece cósmico pola ins ancia
iden i icada como P incipio de Conc eción, alén de escla ece-los mecanismos
a ellado es da eme xencia do conc e o, pe mi e á especulación enxe ga algunhas das
dimensións da insondábel na u eza di ina. Deus, o undamen o ac ual (pois a
e ec i idade só pode p o i da consis encia da ac ualidade) e in empo al que enca ei a
o luí c ea i o do p oceso, e élase, dende es e ángulo, como In elixencia ac i a e
omniab anguedo a, dedicada á con emplación das esencias e e nas e á a aliación das
posibilidades combina o ias das mesmas en elación co alo que pode ía xe a-la súa
inse ción nunha conxun u a ác ica. Pa a Whi ehead non cabe dúbida, nes e sen ido, de
que
“O obxec i o de Deus é a consecución de alo no mundo empo al” (RM, III,
‘Value and Pu pose o God’; cu si as engadidas)177.
Deus la exa co co azón do mundo, inme sos ambos nunha a en u a conxun a cuxos
log os e e en sob e a p opia na u eza di ina, pleni icando o que en si mesmo non se ía
máis que un in elec o abs ac o in indo, ensumido nunha medi ación es é il ace ca de
me os posíbeis. É así que amén exis e un τέλος pa a a ac i idade di ina. Non pode ía
se dou o xei o. A cohe encia igo osa do sis ema p esc ibe a aplicación uni e sal da
súa no ma i idade. Deus, na súa calidade de en idade sup emamen e ac ual, é
p ecisamen e quen menos pode ía acha se eximido do seu cump imen o. As leis
cósmicas eñen a súa aplicación pa adigmá ica e eminen e na ealidade di ina:
“Deus non debe se a ado como unha excepción a ódolos p incipios me a ísicos,
in ocada pa a e i a-lo seu colapso. El cons i úe a súa exempli icación p incipal” (PR,
343)178.
En consecuencia, e pos o que ep esen a a pe ección da ac ualidade, Deus é amén
de- ini ude, is o é, de e minación especí ica e limi ación. A limi ación de Deus consis e
na súa bondade in inda (como exclusión ou ca encia de odo mal), plasmada no
p opósi o de p omo e en odos e cada un dos exis en es pa icula es un i me pulo en
p ol da consumación óp ima dos seus p ocesos de ealización espec i os. Do amo
solíci o, e só del, é de onde nace a inspi ación do sublime Poe a179. O Amo e a Beleza
ans igu an o onsel de de amo, su imen o e con li o que ai deixando as de si o
176 “God is he p inciple o conc e ion; namely, he is ha ac ual en i y om which each empo al
conc escence ecei es ha ini ial aim om which i s sel -causa ion s a s. Tha aim de e mines he ini ial
g ada ions o ele ance o e e nal objec s o concep ual eeling; and cons i u es he au onomous subjec
in i s p ima y phase o eelings wi h i s ini ial concep ual alua ions, and wi h i s ini ial physical
pu poses. Thus he ansi ion o he c ea i i y om an ac ual wo ld o he co ela e no el conc escence is
condi ioned by he ele ance o God’s all-emb acing concep ual alua ions o he pa icula possibili ies
o ansmission om he ac ual wo ld” (PR, 244).
177 “The pu pose o God is he a ainmen o alue in he empo al wo ld” (RM, III, ‘Value and Pu pose o
God’).
178 “God is no o be ea ed as an excep ion o all me aphysical p inciples, in oked o sa e hei collapse.
He is hei chie exempli ica ion” (PR, 343).
179 Ve bo des a imaxe, éxase PR, 346, onde o p opio Whi ehead pe mi e ó pensamen o in e na se nas
pa axes do dici poé ico.
7
9
de i acciden ado do mundo, aba ado pola ini ude, que se e i a con a el o nada en
mal posi i o. A banalidade a epian e da axedia do acon ece , an pe pe ua na súa
condición esencial como e éme a nas súas ci cus ancias conc e as, exené ase, acollida
no “ eino dos ceos” da na u eza consecuen e di ina, nunha A en u a conmocionan e
que xus i ica o do oso es o zo in es ido. Nada hai que “espe a ” de Deus, pos o que xa
se a opa El mesmo en egado, dende semp e e po en ei o, ó amo de ecido do mundo.
O “Reino” non en aínda que “ i ”, pos e gado inde inidamen e pola inmadu eza
desespe anzada dos empos. O Amo ac i o e ope a i o (pois en ningunha ou a cousa
pode ía consis i-lo medio celes ial) cons i úe o p esen e eal e absolu o no que i e (ou
polo que i e) e la exa o co po edimido do mundo.
“O amo de Deus polo mundo [...] é a p o idencia pa icula pa a as ocasións
pa icula es. O que se ai no mundo ans ó mase nunha ealidade no ceo, e a ealidade
do ceo e o na ó mundo. En azón des a elación ecíp oca, o amo do mundo
ansmí ese ó ceo, e e lúe no amen e sob e o mundo. Nes e sen ido, Deus é o g an
compañei o –o cama ada no su imen o, que comp ende” (PR, 351)180.
Na medida en que os e en os pa icula es secunden os dinamismos da Di indade, o
uni e so no seu conxun o unciona á como comunidade o gánica i en e, eng enado
pola adap ación mu ua en e os indi iduos. En Deus esiden a azón úl ima das leis
xe ais que egulan o acon ece na u al e a o ixe dos c i e ios de de e minación que exen
en pa icula pa a cada p oceso conc e o. Asis índoa con solici ude xa dende o ni el
on olóxico máis elemen al, Deus modula a ansición c ea i a po medio da cal a anza o
p oceso global, paso a paso e cons an emen e, ca a a co as no idosas de alo e
pleni ude.
“Debemos concibi-lo E os di ino como con emplación ac i a de ódolos ideais,
ensado en p ol da ealización ini a dos mesmos, cada un no seu momen o ap opiado.
[...]. Es a sín ese do ideal co eal é p ecisamen e aquilo que en luga en cada ocasión
ini a” (AI, 277)181.
O p oceso global ansco e como a g ande A en u a do uni e so en can o unidade
o gánica, lanzado á explo ación das posibilidades inesgo ábeis do se , mobilizado en
ódalas súas eb as pa icula es en p ol do ideal da Beleza. E Beleza signi ica
cons elación ha moniosa dos alo es indi idualmen e acadados, supe ación de ini i a,
ma cada indelebelmen e pola axedia, da colisión e do con li o, das incompa ibilidades
ine i ábeis que menoscaban o que é obs inadamen e ini o, da us ación, do de amo,
das p eca iedades odas, en suma, que lace an a ce na do se como múl iples a a a es do
mal.
Whi ehead es ima que a especulación es á lexi imada a se amosa azoabelmen e
op imis a e a apos a , en consecuencia, polo éxi o des a emp esa colec i a. Xa que, ó
cabo, es a e oluciona inspi ada polo “É os” di ino, que esca a á, es aña á e emenda á
180 “The lo e o God o he wo ld [...] is he pa icula p o idence o pa icula occasions. Wha is done
in he wo ld is ans o med in o a eali y in hea en, and he eali y in hea en passes back in o he wo ld.
By eason o his ecip ocal ela ion, he lo e in he wo ld passes in o he lo e in hea en, and loods back
again in o he wo ld. In his sense, God is he g ea companion – he ellow su e e who unde s ands”
(PR, 351).
181 “We mus concei e he di ine E os as he ac i e en e ainmen o all ideals, wi h he u ge o hei ini e
ealiza ion, each in i s due season. [...]. This syn hesis o he ideal wi h he eal is jus wha happens in
each ini e occasion” (AI, 277).
80
os acasos dolo osos cos que puidesen e se saldado os p ocesos indi iduais,
ans igu ándoos median e a súa inse ción na ha monía do conxun o. A espe anza pugna
po se o na ce eza median e
“... O concep o dunha A en u a no uni e so en can o Todo uni a io. Es a A en u a
ab angue ódalas ocasións pa icula es, pe o si uándose, como ei o ac ual, alén de odas
elas. [...]. Na Unidade da A en u a es á incluído o E os, que é a o za i a que ins a á
ealización óp ima de ódalas posibilidades. [...]. A Unidade da A en u a inclúe como
compoñen es ódalas ealidades indi iduais, coa ele ancia co esponden e ó ei o
pe soal ou social ó que pe enzan. A ele ancia dos compoñen es indi iduais én
equi ida pola p opia esencia da Beleza. [...]. É así que a Beleza inco po a a eno ación
de i ada do A ance do Mundo Tempo al” (AI, 295)182.
Nas o mulacións e bo do “E os di ino” anspa én anse, unha ez máis, as
eminiscencias pla ónicas que imp egnan o pensamen o whi eheadiano. Whi ehead
concibe a Deus como o “E os do uni e so”, solíci a p esenza inmanen e que ins a os
exis en es pa icula es, dende a súa mesma ce na, a se es o za en en p ol da consecución
dos seus ideais de alo co esponden es. O pode de Deus, exen o de oda e a
coac i a, non é senón a pe suasión amo osa que El exe ce sob e odos e cada un dos
memb os indi iduais do g ande o ganismo que é o uni e so no seu conxun o,
inducíndoos a coope a na cons ución da ha monía global.
“A A en u a do Uni e so p incipia co soño e collei a Beleza áxica. Es e é o
seg edo da unión do En usiasmo coa Paz: Que o su imen o chega ó seu in nunha
Ha monía de Ha monías. A expe iencia inmedia a des e Fei o Final [...] cons i úe o
sen ido da Paz. Des e xei o o mundo é pe suadido ca a a odas can as pe eccións son
posíbeis pa a as súas di e sas ocasións indi iduais” (AI, 296)183.
“Deus, cuxa exis encia se unda no alo , en de se concibido como pe suasión ca a
a unha coo dinación ideal” (Imm, 694)184.
Ago a ben; Deus p ocu a pe suadi , pe o non compele, pos o que se po unha banda
“O pode de Deus é a ene ación que El inspi a” (SMW, 192)185,
ampouco é menos ce o que
“A ene ación de Deus non é unha eg a de segu anza” (SMW, 192)186.
182 “... ... The concep o an Ad en u e in he Uni e se as One. This Ad en u e emb aces all pa icula
occasions, bu as an ac ual ac s ays beyond any o hem. [...]. The Uni y o Ad en u e includes he E os
which is he li ing u ge owa ds all possibili ies, claiming he goodness o hei ealiza ion. [...]. The
Uni y o Ad en u e includes among i s componen s all indi idual eali ies wi h he impo ance o he
pe sonal o social ac o which i belongs. Such indi idual impo ance in he componen s belongs o he
essence o Beau y. [...]. Thus Beau y has always wi hin i he enewal de i ed om he Ad ance o he
Tempo al Wo ld” (AI, 295).
183 “The Ad en u e o he Uni e se s a s wi h he d eam and eaps agic Beau y. This is he sec e o he
union o Zes wi h Peace: -Tha he su e ing a ains i s end in a Ha mony o Ha monies. The immedia e
expe ience o his Final Fac [...] is he sense o Peace. In his way he wo ld ecei es i s pe suasion
owa ds such pe ec ions as a e possible o i s di e se indi idual occasions” (AI, 296).
184 “God, whose exis ence is ounded in alue, is o be concei ed as pe suasi e owa ds an ideal
coö dina ion” (Imm., 694).
185 “The powe o God is he wo ship He inspi es” (SMW, 192).
186 “The wo ship o God is no a ule o sa e y” (SMW, 192).
81
En i ude da espon aneidade i educ íbel que lle é inhe en e en azón da súa
pa icipación na ene xía c ea i a que aspasa medula men e a o alidade do se , a
indi idualidade pa icula pode op a po se enquis a no seu alo singula , pugnando
cegamen e po illalo e a incalo das súas elacións co conxun o o gánico. Es e desaxus e
edunda necesa iamen e no as o no da o de xe al, dis o sionándoa coa do do con lic o
e a escisión, coa consecuen e alen ización, es ancamen o ou mesmo in e sión, no peo
dos casos, do a ance ca a ó es ablecemen o da ha monía. As en idades conc e as son
au oc eado as: a súa libe dade cons i u i a pode esis i se ou opo se ó impulso do É os
di ino. Non exis e ningún p o idencialismo de e minis a que eña i ializa-lo isco da
a en u a, a g a idade c ucial do p oceso.
“Po can o a expe iencia indi idual non é deses imábel, a au onomía do suxei o na
modi icación da súa inalidade subxec i a inicial debe se omada en conside ación.
Cada ac o c ea i o en aña a enca nación do uni e so nunha unidade, e nada hai po iba
del a í ulo de condición inal” (PR, 245)187.
“A espon aneidade, a o ixinalidade na decisión, é consubs ancial a oda ocasión
ac ual. Ela cons i úe a exp esión sup ema da indi idualidade” (AI, 258)188.
Te ase obse ado que en ningún in e oi suxe ida a iden i icación da Di indade coa
C ea i idade xe al189. Es a equipa ación é exei ada exp esamen e nas o mulacións
whi eheadianas. Deus non acapa a nin esquilma o caudal c eado . A libe dade non é
a ibu o p i a i o da Di indade nun uni e so polo demais ap eixado na ine cia. Deus e
a ene xía c ea i a son dúas ins ancias independen es, malia que in imamen e
encelladas, que se comple an mu uamen e e sos eñen a es u u a p o unda da si uación
me a ísica que é o caso.
Pos o que Deus non esgo a o pode c eado asimilándoo con exclusi idade á súa
p opia esencia, ica abe o un espazo de libe dade, e amén de esponsabilidade, pa a os
exis en es conc e os. Es es, na súa calidade de condensacións ou modos ini os da
co en e c ea i a que i iga o uni e so, decan an o seu p oxec o en i a i o con o me ás
inicia i as dos seus p opios dinamismos au op odu i os, cuxa espon aneidade non pode
se abso bida nin polos condicionamen os ác icos do mundo an eceden e, nin polos
pa áme os ideais o ecidos polo É os di ino. O alo inal da ealización pa icula
depende do ace o dunha cadea de decisións “imp o isadas” o ixinalmen e polo suxei o
nos in e s icios lexíbeis da necesidade.
187 “As soon as he indi idual expe ience is no negligible, he au onomy o he subjec in he
modi ica ion o i s ini ial subjec i e aim mus be aken in o accoun . Each c ea i e ac is he uni e se
inca na ing i sel as one, and he e is no hing abo e i by way o inal condi ion” (PR, 245).
188 “Spon anei y, o iginali y o decision, belongs o he essence o each ac ual occasion. I is he sup eme
exp ession o indi iduali y” (AI, 258).
189 D. R. GRIFFIN suxi e unha in e esan e simili ude en e as elabo acións whi eheadianas a es e espec o
e a c í ica heidegge iana á concepción on o- eolóxica da me a ísica occiden al: “Pa alelo a es e
exei amen o po pa e de Whi ehead e dos seus seguido es da iden i icación do se cun en e sup emo,
esul a o exei amen o da mesma, aínda máis explíci o, po pa e de Heidegge e mailos seus. A adición
‘on o- eolóxica’, aduce Heidegge , en es aído a di e enza ‘on olóxica’ undamen al en e o se (Sein) e
os en es (Seinde), o que esul a exac amen e pa alelo á dis inción whi eheadiana en e a c ea i idade e as
en idades ac uais. Unha ez que se comp ende es a di e enza, insis e Heidegge , a ecuación en e o se
mesmo (esse ipsum) e calque a en e, mesmo un en e necesa io (esse ipsum subsis ens), ó nase
inin elixíbel” (op. ci ., p. 270).
82
Des e xei o, deslexi imada a iden i icación de Deus co luxo c eado e con e ido
es e úl imo en ondo es u u al común do que pa icipa ían an o a única en idade
a empo almen e ac ual (Deus), como os di e sos e en os empo ais en anso de
ac ualización, o sis ema consegue eludi-la somb a ing a a do p o idencialismo. Ing a a
po can o en aña un g a e menoscabo da dignidade en i a i a de ódalas ins ancias
implicadas, e is o mesmo no p opio plano me a eó ico. A azón especula i a debe ía se-
la p imei a en acusa-la incomodidade e exe ce -la au oc í ica, epa ando en que o
de e minismo esul a se-lo expedien e máis ápido pa a despacha-la cues ión delicada da
libe dade. Pe o son aínda máis ing a as as consecuencias que se desp enden do
p o idencialismo pa a os a ec ados de manei a subs an i a: pa a o conxun o do
acon ece enoménico, que se e despoxado de oda espon aneidade, pasando a es a
suxei o ós designios do “absolu ismo” di ino, e, se cad a sob e odo, pa a o p opio
Deus. Non só po que apa ece como i ano inapelábel, odo o bené olo que se quei a
(pe o i ano ó in e ó cabo), senón amén po que ecae sob e El a esponsabilidade
úl ima de odo can o é o caso. A Deus habe ía que a ibuí os “mé i os” ela i os ó
a ance e ós log os de ha monía acadados polo p oceso global an o como o seu e e so
ama go, no que se amo ean as pe u bacións de oda índole que es o ban, minguan ou
us an as ealizacións pa icula es e, a a és delas, as e olucións do conxun o. Na
dis inción en e a Di indade e a c ea i idade úndase a ga an ía on olóxica que pe mi e
á especulación ei indica-la libe dade, a au én ica libe dade, dos exis en es mundanos, e
eximi a Deus da esponsabilidade sob e o mal.

83
4.2. Os udimen os do mundo ac ual
Ó longo des a pescuda emos ecuen ado con na u alidade unha se ie eco en e de
ópicos da semán ica do p oceso (“acon ecemen o”, “ocasión de expe iencia”,
“conc escencia”, “p ehensión”, “ alo ”, e c.), sen nos de e nun a amen o especí ico
dos mesmos. A omisión non é g a e: dado o ni el de xene alidade no que se mo eu a é
ago a a conside ación, oi posíbel u iliza-los de andi os concep os cunha ce a laxi ude,
axus ada, cando esul ou p eciso, median e un esbozo suma io do con o no do seu ondo
de sen ido.
Op ouse, pois, po deseña-lo p ocedemen o exposi i o en cohe encia co p incipio
o ganicis a segundo o cal a comp ensión das pa es p esupón a e e encia de es as ó
odo no que se in eg an, po en ende mos que se ía p e e íbel, en p ol da in elixibilidade
do discu so, pos e ga-la análise das nocións máis écnicas en an o non se i ese
p esen ado o seu ma co eó ico global190. Chegados a es e es adio do noso pe co ido
pola me a ísica whi eheadiana, coidamos que xa é posíbel abo da con p o ei o un
es udo en de alle dos seus concep os esecí icos.
4.2.1. A noción de acon ecemen o
“O mundo ac ual empo al pode se analizado nunha mul iplicidade de ocasións de
ac ualización. Es as son as unidades ac uais p ima ias das que se acha compos o o
mundo empo al. Chamemos a unha ocasión al ‘ocasión epocal’. O mundo ac ual se á
en ón unha comunidade de ocasións epocais. No mundo ísico unha ocasión epocal é un
acon ecemen o ísico de inido, limi ado an o no espazo como no empo. [...]. As
ocasións epocais son as unidades p ima ias da comunidade do ac ual [...]. Cada unidade
p esen a na súa na u eza unha e e encia a ódolos es an es memb os da comunidade,
de xei o que cada unha delas é un mic ocosmos que ep esen a o uni e so en ei o” (RM,
III, ‘A Me aphysical Desc ip ion’; cu si as engadidas)191.
“A esencia da ac ualidade eal, is o é, do que que é comple amen e eal, é p oceso.
De xei o que cada cousa ac ual en de se en endida unicamen e en e mos do seu de i e
pe ece . Non hai ningún al o no que a ac ualidade sexa me amen e unha mesmidade
es á ica” (AI, 274; cu si as engadidas)192.
190 E. KRAUS ad i e exp esamen e da imposibilidade pa a a analí ica das o mulacións whi eheadianas de
eludi-lo cí culo he menéu ico, consecuencia necesa ia da “ci cula idade dos elemen os undamen ais do
esquema me a ísico. Whi ehead non p esen a unha se ie g aduada de concep os a a és da cal pode
mo e se de manei a lineal, senón que a comp ensión de cada un deles supón a comp ensión p e ia dos
ou os. O lec o debe sal a ó cí culo especula i o” (Op. ci ., p. xx).
191 “The ac ual empo al wo ld can be analyzed in o a mul iplici y o occasions o ac ualiza ion. These a e
he p ima y ac ual uni s o which he empo al wo ld is composed. Call each such occasion an ‘epochal
occasion’. Then he ac ual wo ld is a communi y o epochal occasions. In he physical wo ld each epochal
occasion is a de ini e limi ed physical e en , limi ed bo h as o space and ime [...]. The epochal occasions
a e he p ima y uni s o he ac ual communi y [...]. Each uni has in i s na u e a e e ence o e e y o he
membe o he communi y, so ha each o he membe o he communi y, so ha each uni is a mic ocosm
ep esen ing in i sel he en i e all-inclusi e uni e se” (RM, III, ‘A Me aphysical Desc ip ion’).
192 “The e y essence o eal ac uali y – ha is, o he comple ely eal- is p ocess. Thus each ac ual hing is
only o be unde s ood in e ms o i s becoming and pe ishing. The e is no hal in which he ac uali y is
jus i s s a ic sel ” (AI, 274).
84
Os acon ecemen os son as unidades básicas que cons i úen a ama luen e e
co elacional da ealidade193. Con es a p emisa undamen al, a iloso ía do p oceso
desa ía o hábi o in elec ual (apéndice me odolóxico do ma e ialismo mecanicis a) de
analiza-los ei os que se p esen an á expe iencia inmedia a disecándoos nos es ac o es
ós que se supón se educen en p opo cións ne as; a sabe : ma e ia, espazo e empo. A
ciencia mode na (e ins ada po ela, a p opia iloso ía) c eu pode asigna a cada un
des es elemen os, en desconexión dos ou os, un signi icado subs an i o, como se
e dadei amen e ose posíbel acha-los de andi os pa áme os illados na na u eza, nun
“es ado pu o” inconcibíbel. Pe o o ce o é que aquilo que se o ece o ixina iamen e ó
ac o p ehensi o e que apa ece, en consecuencia, en calidade de e idencia di ec a pa a a
expe iencia, é o acon ecemen o conc e o como unidade dinámica e o gánica.
Un acon ecemen o é algo que ad én e p osegue, un p oceso c ea i o en cu so, o
desp egamen o espacializado, consumado p og esi amen e no anscu so dunha
du ación empo al, dunha es u u a de inida in eg ada po unha sucesión de módulos
(ou aspec os) obxec i os e subxec i o-a ec i os. O acon ecemen o é o conc e o que
eme xe e de én. Rep esen a a condensación ou modalización da ene xía c ea i a xe al
nun núcleo de e ec i idade pa icula no que se ope a, decan ada pola pe spec i a que
lle b inda (ou impón) a súa conxun u a espazo- empo al, unha econ igu ación o ixinal
do mundo ac ual do e en o en cues ión.
Ese “algo-que- en-luga ” no que se ci a a esencia xené ica (se é lexí imo aquí o
emp ego de al ca ego ía) do acon ecemen o, consis e no a ellamen o no espazo- empo
dunha ce a se ie de ac o es. Todo acon ecemen o cons a de di e sos ac o es (ou
“obxec os”) co elacionados en e si, disce níbel cada un deles na súa especi icidade
indi idual pa a a pene ación abs ac i a da men e cognoscen e, pe o encellados mu ua
e indisolubelmen e (e así é como os p ehende a expe iencia espon ánea) na súa
conco encia ocasional nunha pulsación pa icula do de i . A subs ancialidade e a
in elixibilidade mesma dun acon ecemen o calque a dado, esiden nes a e e encia
ecíp oca que se es ablece en e os seus elemen os in eg an es.
Os obxec os son os ac o es que pa icipan ou “ing esan” nos acon ecemen os. Nes e
sen ido, pode dici se que un acon ecemen o é unha si uación pa a un obxec o ou
conxun o de obxec os. O concep o de obxec o, polo demais, en unha ampla ex ensión
na semán ica whi eheadiana. Caen no seu dominio odas aquelas en idades que, malia
achá ense inme sas nas e olucións do de i c ea i o, posúen unha de e minación
quida i a que se amosa inmune ó pode ans o mado do mesmo.
193 A a queoloxía le ada cabo po A. PARMENTIER en elación coa xénese des e modelo, e ela que “os
desen ol emen os da eo ía da ela i idade conduci on a Whi ehead a concibi-la na u eza como
cons i uída po en idades-acon ecemen o, ca en es de ealidade alén das súas elacións ecíp ocas e
capaces de ocupa en ce a manei a odo o seu con o no. No in e io des a elacionalidade de e en os (ou,
mello , pa a e oma-la e minoloxía me a ísica, de en idades ac uais) as elacións, é dici , as p ehensións,
son concibidas como magni udes o ien adas ( ec o es) indicando unha ansmisión, e a ansmisión ela
mesma explica a causalidade. [...]. Es a en idade ac ual, asemade, es e ‘elemen o p imo dial’, é un sis ema
que, como unha no a musical, p ecisa pa a exis i de odo o pe íodo no cal se mani es a; é concibido [o
mic osis ema p imo dial] como o luxo e e luxo ib a o io dunha ene xía subxacen e que Whi ehead
denomina á c ea i idade”. “A eo ía da ela i idade conduce así a Whi ehead a concibi-las ealidades
ú imas (as en idades ac uais) como ‘unidades p ehensi as’ no in e io dun con inuum ex enso cons i uído
polo conxun o das súas elacións (das cales a espacialidade e a empo alidade non son máis que aspec os
abs ac os)” (op. ci ., pp. 541 e 542).
8
5
É así que compa en o íxido es a u o da obxec ualidade ealidades an he e oxéneas
como os elemen os cuali a i os e o mais da índole máis elemen al (pénsese, p.ex., nun
ma iz de co ou de son), denominados po Whi ehead “obxec os dos sen idos”, ou os
“obxec os cien í icos”, is o é, aquelas en idades, p odu o de so is icados exe cicios
abs ac i os e e ac a ias á expe iencia di ec a (o cal non signi ica que ca ezan de
e e en e empí ico194), coas que as nosas eo ías p ocu an da con a dos udimen os da
ac icidade na u al (un elec ón, poñamos po caso). Á ca ego ía de “obxec o” pe encen
asemade as es u u as complexas de e en os e sociedades de e en os cuxa du abilidade
e es abilidade inducen á expe iencia común, a ei a a a a coa súa p esenza co iá, a os
conside a como os obxec os “po excelencia”. Es es se ían os “obxec os ísicos”.
É p ecisamen e es a na u eza peculia dos obxec os, como en idades cuxa
au oiden idade se man én inal e ada a a és dos ocos que acompañan a súa oco encia
nos acon ecemen os, a esponsábel da endencia a anquilosa-la ealidade iden i icando
as súas células básicas con elemen os inmu ábeis, es á icos e, en úl imo e mo,
abs ac os. Es e é un en oque e óneo e me a isicamen e es é il. A pescuda dos obxec os
“pu os”, no seu (hipo é ico) illamen o nu á ma xe dos a a a es ác icos, non é máis que
un absu do especula i o que es a a sob e a con ex u a au én ica da ealidade. Só poden
da se obxec os si uados nos acon ecemen os conc e os.
Impo a insis i , xa que logo, en que o es a u o on olóxico que co esponde
cabalmen e ós obxec os é o de me os ac o es nos acon ecemen os. Son es es úl imos, as
unidades o gánicas xe ado as de alo , os que deben se conside ados como as células
básicas do ac ual. O pensamen o, semp e p ocli e a con undi-las súas enxoi as
simpli icacións abs ac i as coa e dade subs an i a, adoi a concen a-la súa a ención
nos obxec os po mo do seu ca ác e es ábel, de inido nidiamen e e analizábel
exhaus i amen e, deses imando, en oques, a impo ancia p imo dial dos
acon ecemen os conc e os, cuxa pa icula idade p oblemá ica di icul a, e aínda
in iabiliza, a súa clasi icación baixo ca ego ías sis emá icas.
A disg egación e ei icación dos acon ecemen os, da o ganicidade dinámica do
conc e o, conduce á de o mación adical da comp ensión da na u eza, ou o que é o
mesmo, ó alseamen o adical da e dade do eal. Es e é o isco que axexa cons an e e
inad e idamen e á ciencia (e amén, é xus o ecoñecelo, á p opia iloso ía), a as ada
en demasiadas ocasións pola súa débeda pa a co mé odo abs ac i o a co a-la p uden e
anco axe no chan i me da expe iencia di ec a.
194 En elación co alo ep esen a i o dos concep os cien í icos, caso pa icula do p oblema xe al do
acceso cogni i o á ealidade, as o mulacións whi eheadianas man éñense en odo momen o na liña das
chamadas eo ías da e e encia di ec a ( éxase, p. ex., a excelen e p esen ación que o ece C. LAFONT en
La azón como lenguaje). Os nosos concep os obedecen á de ección ou cap ación e ec i a dun ce o
aspec o da ealidade. Desempeñan unha unción deno a i a cabalmen e idedigna, que pode esul a
dis o sionada polas súas concomi ancias conno a i as. As ca ac e izacións es imadas adecuadas nun ce o
es adio da e olución da ac i idade cognosci i a pa a da con a do e e en e dun concep o dado, poden
e ela se e óneas ul e io men e. Is o non in alida a i ualidade os ensi a do concep o, o alo indicial
cons i u i o que posúe de seu e que lle pe mi e in oduci e man e no discu so a p esenza dun “algo”
de e minado. O concep o “es á-po -algo”, po un “algo” insis en e, incado nun “aí” i edu íbel na ce na
do eal, acéndose cons a con ehemencia. O eal é de seu enazmen e obs inado (po ecupe á mo-la
exp esi a cuali icación de W. James) e pode po iso impo se á linguaxe. Os concep os es án a ellados
sob e o eixe das cousas cabalmen e exis en es e ema a án po iso, a o za de xi a ó seu a edo , po se
cingui cada ez máis axus adamen e a elas. A do coñece é unha emp esa en a i a e p og esi a, pe o ó
cabo iábel.
86
Pa a a expe iencia di ec a, ou deca amen o senso ial (sense-awa eness), o co ela o
in encional inmedia o é, inde ec ibelmen e, unha du ación. Po “du ación” en de
en ende se a o alidade simul ánea da na u eza nun ce o lapso do seu anscu so, ou, se
se p e i e, na densidade p o eica dun dos seus p esen es. Todo p esen e en aña na súa
subs ancialidade a he danza do pasado inmedia o, sob e a que ope a o me abolismo do
acon ece ac ual ans o mándoa no xe molo do u u o inminen e195. Na súa calidade de
plasmación ín eg a dunha ce a ase do de i xe al, o desp egamen o dunha du ación
adop a a o ma de a ellamen o o gánico dunha plu alidade de elemen os ini os: es es
son os acon ecemen os. Des e xei o, e na medida en que oda du ación se acha
en e ecida cons i u i amen e con ou as du acións (as que e e be an nela dende o
mundo an eceden e e as que a pa i dela se p oxec an ca a ó u u o), in í ese que amén
ódolos acon ecemen os pa icula es es án in e elacionados en e si. En xe al, pode
dici se que calque a acon ecemen o dado con én en si mesmo, a í ulo de pa es
in eg an es, ou os acon ecemen os, achándose inse ido el mesmo, á súa ez, nou o(s)
e en o(s) de maio complexidade ou alcance elacional.
As elacións en e os acon ecemen os poden se de di e sos ipos. De en e eles pode
salien a se a elación de ex ensión, consis en e na supe posición, dados dous e en os
sucesi os calque a, daquel que eme xe ou p osegue o seu cu so no p esen e inmedia o
sob e aquelou o, en anso de consumación ou xa esgo ado, que cons i úe o seu
baseamen o obxec i o no pasado. Nes a elación xené ica undamen al, en i ude da cal
os dinamismos e log os de ealización que de ini on as ases p eceden es do de i
esul an asimilados posi i amen e, i i icados e exene ados na no idade eme xen e,
eside a cla e da con inuidade do p oceso xe al.
“Toda cousa eal pa icula é algo en azón da súa ac i idade. Dis o esul a que a súa
na u eza consis e na súa ele ancia pa a as ou as cousas, e a súa indi idualidade, na súa
sín ese das ou as cousas na medida na que es as sexan ele an es pa a ela” (SME,
26)196.
“Non hai un conxun o comple o de ocasións ac uais. Pos o que o ei o undamen al e
inescapábel é a c ea i idade en i ude da cal non pode habe ‘moi as cousas’ que non
es ean subo dinadas nunha unidade conc e a. De xei o que o conxun o de ódalas
ocasións ac uais cons i úe, pola p opia na u eza das cousas, o pun o de pa ida pa a
ou a conc escencia que ob én a súa unidade conc e a desas múl iples ocasións ac uais”
(PR, 211)197.
195 Whi ehead p osc ibe o concep o de “ins an aneidade” do dominio da e lexión me a ísica. O
“ins an e”, o pun o inex enso nun luxo empo al discon inuo e a omizado, onde o signi icado e o alcance
de cada unidade se clausu an sob e si mesmos, é un cons u o abs ac o. Como oda abs acción, o
“ins an e” pode (e p obablemen e “debe”) se ecoñecido como ecu so me odolóxico lexí imo, ú il ós
cálculos da eo ía. Pe o non p ocede in en a escla ece-lo sen ido p o undo da empo alidade eal, i ida,
omando como e e en e o que non é máis que un expedien e abs ac i o, necesa iamen e simpli icado e
supe icial.
196 “E e y ac ual hing is some hing by eason o i s ac i i y; whe eby i s na u e consis s in i s ele ance
o o he hings, and i s indi iduali y consis s in i s syn hesis o o he hings so a as hey a e ele an o
i ” (SME, 26).
197 “The e is no one comple e se o hings which a e ac ual occasions. Fo he undamen al inescapable
ac is he c ea i i y in i ue o which he e can be no ‘many hings’ which a e no subo dina ed in a
conc e e uni y. Thus a se o all ac ual occasions is is by he na u e o hings a s andpoin o ano he
conc escence which elici s a conc e e uni y om hose many ac ual occasions” (PR, 211).
9
3
penumb a que emi e a unha in ensa expe iencia di usamen e ap ehendida. A
simplicidade da conciencia cla a non é medida da complexidade da expe iencia
comple a. Es e ca ác e da nosa expe iencia suxi e, asemade, que a conciencia é a co oa
da expe iencia, acadada só ocasionalmen e, e non o seu baseamen o necesa io” (PR,
267)215.
“A conciencia xo de cando un sen i sin é ico in eg a os sen i es ísicos e os
concep uais. Na súa elucidación da pe cepción conscien e, a iloso ía adicional ixou
exclusi amen e a súa a ención sob e a ace a pu amen e concep ual, c eándose así
di icul ades na eo ía do coñecemen o” (PR, 243)216.
Toda expe iencia a aiga e se desen ol e sob e un subs a o eminen emen e
emocional217, a ec i o218. O suxei o expe iencian e sén ese a ec ado polo obxec o
expe ienciado: es e a ínxeo, susci a nel un in e ese (conce n) es i amen e i al219,
e es ido dunha signi icación o ixina iamen e isce al (na dob e acepción, li e al e
igu ada, do e mo220). A a acción ou a epulsión, o ape i o ou a e acción eme osa,
son os pulos p ima ios que o con ac o co “ou o” p o oca de manei a espon ánea na
mesmidade expe iencian e. En unción des as ac i udes elemen ais, o suxei o a alía a
215 “Consciousness licke s; and e en a i s b igh es , he e is a small ocal egion o clea illumina ion,
and a la ge penumb al egion o expe ience which ells o in ense expe ience in dim app ehension. The
simplici y o clea consciousness is no measu e o he complexi y o comple e expe ience. Also his
cha ac e o ou expe ience sugges s ha consciousness is he c own o expe ience, only occasionally
a ained, no i s necessa y base” (PR, 267).
216 “Consciousness a ises when a syn he ic eeling in eg a es physical and concep ual eelings. T adi ional
philosophy in i s accoun o conscious pe cep ion has exclusi ely ixed a en ion on i s pu e concep ual
side; and he eby has made di icul ies o i sel in he heo y o knowledge” (PR, 243).
217 O e mo que u iliza Whi ehead ( éxase, p. ex., AI, pp. 232 e ss. ) pa a designa-los compoñen es des a
dimensión p imo dial da i encia é “emoción i a” (li ing emo ion). O elemen o emocional desempeña
unha unción undamen al na me a ísica da expe iencia whi eheadiana, esol a a se cons i uí , en abe o
desa ío ó in elec ualismo kan iano, como “c í ica do sen i pu o” (The philosophy o o ganism aspi es o
cons uc a c i ique o pu e eeling, PR, 113). As o mulacións de Whi ehead si úanse unha ez máis
sob e o onsel da su il in uición de W. JAMES, quen p opugna que “son o in e ese e a impo ancia que as
expe iencias eñen pa a nós, as emocións que exci an e os p opósi os ós que se en, os seus alo es
a ec i os, en de ini i a, os que egulan basicamen e as súas e olucións como ‘pensamen os’ de noso a
a és das nosas di e sas co en es de conciencia” (‘The Place o A ec ional Fac s’, en Essays in Radical
Empi icism, Lincoln and London, Uni e si y o Neb aska P ess, 1996, p. 151).
218 Así o en ende á súa ez a enomenoloxía, cuxas análises o nan mani es o que “pos o que cada
E lebnis en unha onalidade consubs ancial, a a ec i idade, lonxe de esul a dunha achega ex ínseca ó
pensamen o, cons i úe, pola con a, unha de e minación eidé ica des e úl imo. Non hai luga á dis inción
en e E lebnisse a ec i as e ou as que non o se ían, pos o que as nosas expe iencias, en an o ep esen an
as nosas di e sas manei as de i i , en añan odas aquel que é p ecisamen e o ca ác e p imo dial da
ida, ó que chamamos aquí, a alla de mello denominación, onalidade a ec i a” (HENRY, M.,
Philosophie e phénoménologie du co ps, Pa is, P esses Uni e si ai es de F ance, 1987, p. 200; cu si as
engadidas).
219 “As sensacións –obse a MERLEAU PONTY-, as ‘calidades sensíbeis’, lonxe de se educi en á
expe imen ación dun ce o es ado ou dun ce o quale indicíbeis, o écense cunha isionomía mo iz e
en ol as nunha signi icación i al”. “O sen i e is e a calidade dun alo i al, ap ehéndea p imei amen e
na súa signi icación pa a nós, pa a es a masa pesada que é o noso co po, e de aí p o én que [o sen i ]
en añe semp e unha e e encia ó co po. [...]. O sen i é esa comunicación i al co mundo que nolo ai
p esen e como luga amilia da nosa ida. A el deben a súa espesu a o obxec o pe cibido e o suxei o que
pe cibe. [O sen i ] é o ecido in encional que in en a á desen aña-lo es o zo do coñecemen o” (op. ci .,
pp. 242-243 e 64-65).
220 Xa que a ehemencia do sen i en a súa o ixe na in ensidade das sensacións somá icas. O “co po-
o al” (po así o chama ), con ódolos seus p ocesos isiolóxicos, es u u as ana ómicas e mesmo hábi os
pe cep i os adqui idos, cons i úe a canle p ehensi a p imo dial. Whi ehead exei a as eo ías
senso ialis as da pe cepción, cos seus pa cos “cinco sen idos” supedi ados á hexemonía da is a.

9
4
pe inencia da inclusión na súa sín ese au op odu i a do obxec o no que iden i ique o
co ela o das mesmas. Da asimilación (ou da ausencia po exei amen o) do elemen o
p ehendido, emana unha onalidade a ec i a peculia que e lic e o modo no que aquel é
acollido (ou desbo ado) e i ido polo suxei o p ehenso 221. A in eg ación da plu alidade
des es sen i es222 ( eelings) nunha unidade de con as es o ixina a denominada “ o ma
subxec i a” (subjec i e o m) da ocasión de expe iencia.
Es as conside acións condúcennos di ec amen e ó concep o de “p ehensión”, ped a
angula da epis emoloxía whi eheadiana. Sob e ela se asen a odo o peso da es a exia
de undamen ación do coñecemen o.
A p ehensión, á que cabe de ini xene icamen e como
“O modo xe al no que unha ocasión de expe iencia pode incluí , como pa e da súa
p opia esencia, ou a en idade calque a” (AI, 234)223,
ep esen a o momen o undan e e p imo dial do enómeno expe iencial. Na súa calidade
de modo de ac i idade absolu amen e p e io en elación coa apa ición e en ual dos
uncionamen os conscien es, a ope ación p ehensi a pon de mani es o a ac i a-
pasi idade que ca ac e iza a subxec i idade nese seu ondo o ixina io no que palpi a a
ape u a ó mundo. A p ehensión é unha pe cepción non-cognosci i a: o ac o p ehensi o
consis e nun “se da de con a”, no deca amen o di uso (po con aposición á ni idez de
de alle que o ecen os sen idos especializados), po pa e da in e io idade
expe iencian e, do seu se a inxida po unha al e idade que, malia así a ec ala, a ebo da
i emisibelmen e. Median e a p ehensión, ac i ada no “co po- o al” (po así o chama ),
o suxei o ob én cons ancia cump ida do exo “es a -aí” dun mundo an eal como el
mesmo, dun mundo que, se ben ica no ex e io do claus o subxec i o, é ap opiado pa a
es e polos dinamismos p ehensi os, que descob en e a alían a ele ancia das
po encialidades do con o no pa a a p opia sín ese au oc ea i a. A p ehensión, modulada
polo ideal en i a i o (o subjec i e aim) da ocasión eme xen e, cons i úe ela mesma unha
he menéu ica udimen a ia que ingue a obxec i idade ca a á que se ende co í ido
sen i (se) da a ec i idade p imo dial.
221 “Pa a pe cibí mo-las cousas, cómp e as i amos –a i ma MERLEAU PONTY-. Rexei amos, po én, o
idealismo sin é ico, po can o de o ma [...] a nosa elación i ida coas cousas. [...]. Vi i unha cousa non
é nin coincidi con ela, nin a pensa de pa e a pa e. [...]. Do que se a a é de que o suxei o que pe cibe,
sen abandona-lo seu luga nin o seu pun o de is a, na opacidade do seu sen i , se enda ca a a esas
cousas das que non posúe a cla e po adian ado e cuxo p oxec o, non obs an e, po a en si mesmo,
ab índose a un Ou o absolu o p epa ado po el mesmo dende o máis ondo do seu se ” (op. ci ., p. 376;
cu si as engadidas).
222 Seguindo a suxes ión de A. PARMENTIER (op. ci ., p. 584; pa a a análise po meno izada do concep o de
sen i , éxanse as pp. 224 e ss.), aducímo-lo e mo inglés eeling (sen imen o), que mo oloxicamen e é
o xe undio subs an i ado do e bo o eel (sen i ), pola o ma in ini i a co esponden e na nosa lingua.
Son dúas as mo i acións que subxacen a es a opción léxica. P e éndese, en p imei o luga , eludi-las
conno acións ópicas que en aña de manei a ine i ábel o concep o de “sen imen o”, pa a dila a-la
ex ensión do seu signi icado alén do dominio da “me a emo i idade”. En segundo luga , coidamos que a
o ma in ini i a esul a máis adecuada pa a cap a e exp esa-la dimensión ac i a inhe en e ó enómeno da
sensibilidade, adicionalmen e adsc i o a un supos o ans ondo me amen e pasi o do p oceso
expe iencial. A emoción dos hábi os de pensamen o cons inxen es, ou simplemen e obsole os, a o za de
consue udina ios, p incipia semp e po unha emoción dos usos lingüís icos.
223 “The gene al way in which he occasion o expe ience can include, as pa o i s own essence, any
o he en i y” (AI, 234).
95
“Unha p ehensión [...] é e e en e a un mundo ex e no, e nes e sen ido di ase que en
‘ca ác e ec o ial’; [a p ehensión] en aña emoción, p opósi o, a aliación e causación”
(PR, 19)224.
O deca amen o ehemen e que en luga na p ehensión non p ecisa se obxec o (e de
ei o non adoi a selo) dunha o mulación explíci a no exis o do sabe conscien e. É
p ecisamen e es a na u eza p ediscu si a e elemen al a que induce a iden i ica-la
p ehensión como o udimen o o ixina io, absolu a e es i amen e i al, do p oceso
expe iencial.
Abs aído da súa e ec i idade i a e conc e a, calque a ac o p ehensi o se amosa
suscep íbel de se analizado en es compoñen es esenciais, a sabe :
-Un suxei o p ehenso , como ondo de espon aneidade sen in e do p oceso.
-Un obxec o p ehendido, “o dado” en cada caso pola al e idade anscenden e
á que se ab e a ocasión p ehenso a.
-E, po úl imo, a o ma subxec i a, ou onalidade emocional, des ilada pola
in eg ación (ou polo exei amen o) do obxec o p ehendido, á cal co esponde un
papel de e minan e na con igu ación de ini i a da calidade especí ica da sín ese
expe iencial.
“A conc escencia, abso bendo os da os de i ados na p i acidade inmedia a,
consis e na asociación dos da os a modos de sen i susci ado es da sín ese
p i ada. Es es modos subxec i os de sen i non son me amen e ecep i os en
elación cos da os en calidade de ei os alleos, senón que en ol en os secos ósos
coa ca ne dun se eal do ado de emoción, de p opósi o, de ap eciación” (PR,
85)225.
A p ehensión é a ase p ima ia na au o ealización do e en o eme xen e. O p oceso
complé ase (aínda no ni el p econscien e) median e unha se ie de ope acións sin é icas
de a aliación, escolla e in eg ación do ma e ial obxec i o, cuxo esul ado inal é a
c is alización dunha no a en idade ac ual. Ten luga en ón o momen o e éme o de
pleni ude subxec i a da ocasión de expe iencia, consis en e na i encia da súa
indi idualidade o ixinal, do seu “pa a-si” de ini i o (po emp ega-la e minoloxía
hegeliana). Is o é o que signi ica na semán ica whi eheadiana o concep o de
“sa is acción” (sa is ac ion).
A sín ese expe iencial ansco e a xei o de asimilación e adap ación ecíp oca en e
os con idos achegados espec i amen e polas p ehensións ísicas (nas que se obxec i a a
ac icidade do mundo an eceden e) e as p ehensións concep uais (que o necen a
espon aneidade au oc ea i a dos p opósi os con o me ós cales decan a as súas
e olucións). O axus e p og esi o en e es es compoñen es da po encia p ehensi a
pe mi e ó suxei o calib a-lo alo dos da os empí icos que en á súa disposición, que
224 “A p ehension [...] is e e en o an ex e nal wo ld, and in his sense will be said o ha e ‘ ec o
cha ac e ’; i in ol es emo ion, and pu pose, and alua ion, and causa ion” (PR, 19).
225 “The conc escence, abso bing he de i ed da a in o immedia e p i acy, consis s in ma ing he da a
wi h ways o eeling p o oca i e o he p i a e syn hesis. These subjec i e ways o eeeling a e no
me ely ecep i e o he da a as alien ac s; hey clo he he d y bones wi h he lesh o a eal being,
emo ional, pu posi e, app ecia i e” (PR, 85).
9
6
se án asimilados ou pos e gados en unción da súa ele ancia pa a a ape ición ou
inalidade subxec i a (subjec i e aim) que p eside e a ella o p oceso no seu conxun o.
“A en idade ac ual é guiada na súa au oc eación polo ideal de si mesma en can o
sa is acción indi idual e en can o c eado anscenden e. A i encia des e ideal é a
‘ inalidade subxec i a’ en azón da cal a en idade ac ual cons i úe un p oceso
de e minado” (PR, 85)226.
“Es a inalidade subxec i a non é p ima iamen e in elec ual; á ase dun engado pa a
o sen i . Es e engado pa a o sen i cons i úe o xe molo da men e” (PR, 85)227.
O subs a o p econscien e da expe iencia en aña inde ec ibelmen e unha e a
e ospec i o-p ospec i a que luidi ica e dila a a densidade do seu p esen e. Tan o a
lemb anza como a an icipación in e eñen posi i amen e na sín ese au op odu i a,
p esen ando ó suxei o un eixe ehemen e de demandas, al e na i as e expec a i as, an
pe en o iamen e eais como as que p o eñen di ec amen e da ci cuns ancia ac ual. A
p o undidade e a iqueza da expe iencia esul an i edu íbeis á inmedia ez i ial do
“cla o e dis in o” e do “aquí e ago a”, ca ac e es que abondaban, a xuízo da
epis emoloxía adicional, pa a esgo a po comple o o con ido e o alcance do “da o”.
O pasado inmedia o áchase inco po ado ac i amen e na ocasión p esen e, que
e oma, emodela e p olonga ca a á súa suceso a no u u o inminen e a subs ancialidade
e as ensións p oxec adas sob e ela mesma polas súas p edeceso as228. A memo ia e a
an icipación canalizan a medula da iden idade pe soal dos o ganismos complexos e, nun
plano máis xe al, a con inuidade e a egula idade do acon ece na u al. Pois, pa a cada
ocasión de expe iencia,
“O pasado dinamizaba a súa expe iencia, en an o po aba en si mesmo unha
in ención non- ealizada” (AI, 183)229,
de manei a que
“Cada momen o da expe iencia e élase el mesmo como ansición en e dous
mundos: o pasado inmedia o e o inmedia o u u o” (AI, 192)230.
O p oceso de expe iencia ep esen a o ánsi o dende a eac ualización do adqui ido
no pasado que se én de supe a , e co que se es á a se undi xa a achega no idosa do
p esen e, ca a a unha ealización máis plena do alo ac ual no u u o incipien e. En
odo caso, é na ase in e media des a pasaxe onde palpi a o in e esencial do p oceso. A
226 “In i s sel -c ea ion he ac ual en i y is guided by i s ideal o i sel as indi idual sa is ac ion and as
anscenden c ea o . The enjoymen o his ideal is he ‘subjec i e aim’, by eason o which he ac ual
en i y is a de e mina e p ocess” (PR, 85).
227 “This subjec i e aim is no p ima y in ellec ual; i is he lu e o eeling. This lu e o eeling is he
ge m o mind” (PR, 85).
228 “Todo no o p oxec o –obse a P. RICOEUR nes e sen ido- xo de nun mundo xa aí, nun mundo de
p oxec os sedimen ados; pa e da miña ene xía i al consómese na ixilancia o gánica median e a cal
man eño p esen es, condensadas en ce a manei a, as miñas p opias ealizacións p e ias” (‘Mé hode e
âche d’une phénoménologie de la olon é’, en À l´École de la Phénoménologie, Pa is, J. V in, 1986, p.
76).
229 “The pas was ene gizing in his expe ience as ca ying in i sel an un ul illed in en ion” (AI, 183).
230 “Each momen o expe ience con esses i sel o be a ansi ion be ween wo wo lds: he immedia e pas
and he immedia e u u e” (AI, 192).
97
enc ucillada do p esen e é o luga senllei o no que u i ica a ac ualización da no a
conc eción. E é amén nela, na súa ex ensión pun ual, onde o núcleo expe iencian e
consuma a posesión cabal da súa mesmidade.
“A en idade ac ual inaliza o seu de i cun sen i complexo que en aña un encello
comple amen e de e minado con cada elemen o do uni e so, sendo es e encello unha
p ehensión posi i a ou nega i a. Es a inalización cons i úe a ‘sa is acción’ da en idade
ac ual” (PR, 44)231.
“[A sa is acción] cons i úe o ei o úl imo, peculia da en idade. A noción de
‘sa is acción’ é a noción da ‘en idade en can o conc e a’, abs aída do ‘p oceso de
conc escencia’; é o esul ado sepa ado do p oceso, polo que pe de a ac ualidade da
en idade a ómica, que é p oceso an o como esul ado” (PR, 84)232.
“Ningunha en idade ac ual pode se conscien e da súa p opia sa is acción, pos o que
al coñecemen o se ía un compoñen e no p oceso e habe ía de al e a , en consecuencia,
a sa is acción. Con espec o á en idade en cues ión, a sa is acción só pode se
conside ada como unha de e minación c ea i a que pau a as obxec i acións da en idade
alén de si mesma. Nou as palab as, a ‘sa is acción’ dunha en idade só pode se
analizada en e mos da u ilidade desa en idade” (PR, 85)233.
A sa is acción (sa is ac ion), ou i encia da p opia inmedia ez, é o sen i ( eeling)
que imp egna a sín ese au oc ea i a ó acada-lo céni e éme o da ac ualidade. E éme o,
de ce o, xa que a culminación do ciclo dunha ocasión de expe iencia sáldase
inde ec ibelmen e pa a es a coa pe da da súa inmedia ez, coa ex inción da ensión
subxec i a que e eb a a o seu p oceso de ealización. Is o non signi ica que es e
úl imo se esol a na inanidade. Se ose así, a “ ealidade” educi íase a unha
aglome ación absu da de escin ileos do in anscenden e. Pe o o me abolismo do p oceso
global (en éndase aquí: cósmico) equi e, e en consecuencia ga an e, a p ese ación e a
pe ennidade do alo obxec i o inhe en e a odas e cada unha das ealizacións
pa icula es. Todo can o eme xe á ac ualidade pasa a se un ac o p ehensíbel e
po encialmen e ele an e pa a ou as en idades en anso de con- o mación. Exis i
consis e no exe cicio ou desempeño da p opia e ec i idade como no idade no mundo. A
esencia obxec i a da mesmidade pa icula epe cu e ( e e be a, ba e, a ec a, esoa)
sob e o ou o de si. É po is o que a eo ía me a ísica en de concede a odas e cada
unha das ocasións ac uais esa ixencia indelébel do seu log o de alo que Whi ehead
denomina “inmo alidade obxec i a”.
A unidade xu dida a pa i dunha sín ese pe spec i ís ica do di e so ema a, des e
xei o, po ica inco po ada ela mesma ó caudal do múl iple, do cal habe án de eme xe ,
231 “The ac ual en i y e mina es i s becoming in one complex eeling in ol ing a comple ely de e mina e
bond wi h e e y i em in he uni e se, he bond being ei he a posi i e o a nega i e p ehension. This
e mina ion is he ‘sa is ac ion’ o he ac ual en i y” (PR, 44).
232 “[Sa is ac ion] is he ul ima e ac , indi idual o he en i y. The no ion o ‘sa is ac ion’ is he no ion o
he ‘en i y as conc e e’ abs ac ed om he ‘p ocess o conc escence’; i is he ou come sepa a ed om
he p ocess, he eby losing he ac uali y o he a omic en i y, which is bo h p ocess and ou come” (PR,
84).
233 “No ac ual en i y can be conscious o i s own sa is ac ion; o such knowledge would be a componen
in he p ocess, and would he eby al e he sa is ac ion. In espec o he en i y in ques ion he sa is ac ion
can only be conside ed as a c ea i e de e mina ion, by which he objec i ica ions o he en i y beyond
i sel a e se led. In o he wo ds, he ‘sa is ac ion’ o an en i y can only be discussed in e ms o he
use ulness o ha en i y” (PR, 85).
9
8
en sucesión cons an e, ou as no as conc ecións do “un” pa icula . Endexamais se
esgo a o pode ( e)xene ado do p oceso, pos o que
“A c ea i idade do mundo é a emoción palpi an e do pasado p ecipi ándose ca a a un
no o ei o que o anscende” (AI, 177)234.
Non cabe da po concluída a análise dos dinamismos da ocasión de expe iencia sen
unha e e encia á noción de conc escencia (p esen ada xa no apa ado an e io ).
”Conc escencia”, en de inición do p opio Whi ehead, non é senón
“A noción de moi as cousas que se unden nunha unidade complexa” (AI, 236)235,
na p ocu a dunha ha monía de con as es, inguida pola ehemencia a ec i a da o ma
subxec i a, que maximice a in ensidade do p oceso. Es a se á semp e p opo cional á
o ixinalidade c ea i a coa que se log e endibiliza-la a iedade dos elemen os que
con o man o subs a um obxec i o do da o, de ca a á pleni icación en i a i a do
o ganismo eme xen e.
“O seu ben [o da sín ese expe iencial] eside na ealización dun olume de moi os
sen i es que se o alecen mu uamen e na súa in eg ación nunha unidade no idosa” (AI,
275)236.
O p oceso de conc escencia consis e na eme xencia dunha indi idualidade o gánica
o ixinal a pa i da asimilación e ein eg ación do di e so ope ada con- o ma i amen e
po un núcleo de espon aneidade expe iencian e. En de ini i a, e pa a dicilo máis
b e emen e: conc escencia é c ecemen o conxun o do múl iple que de én “un”.
As nocións de p ehensión e conc escencia en añan de seu un o e comp omiso
on olóxico e epis emolóxico, cuali icado polo p opio Whi ehead como un “ ealismo
cabal” ( ho oughgoing ealism, en SME, 10). A o za de cabal, o pensamen o en de se
espec oso e a en o. Ten de sabe escoi a , man e se á escoi a a en a e espec osamen e,
como insis ía Heidegge , auscul ando o pulso do se , do eal, da ida. O que a
conciencia non pe cibe máis que como eco con uso, ai adqui indo o undidade e
de inición a medida que se p es a oído ós es a os p o undos da expe iencia que
pe manecen aínda en con ac o i o e di ec o coa ce na do se . A oz da e idencia non é
o ixina iamen e “cla a” nin “dis in a”, pe o a misión da iloso ía consis e, p ecisamen e,
en escoi ala, acollela e a a de desci a-la súa mensaxe. O da iloso ía é un labo de
adución. In én ase, na medida limi ada do posíbel, e e-la in uición ó concep o, o
sabe os ensi o ó sabe minuciosamen e posi i o, a e idencia do sen i , muda e
absolu a, á e idencia da azón, discu si a e i emisibelmen e pa cial. Es a pa cialidade
necesa ia non obs a á comp ensión do undamen al. A e idencia ala da ealidade
undan e da pe enza mu ua cons i u i a en e suxei o e mundo. En e un suxei o que xa
non pode á ol e se concibido como ins ancia p eeminen e e au osu icien e que
dispón pe an e si unha colección o denada de le es obxec os, e un mundo que demanda
234 “The c ea i i y o he wo ld is he h obbing emo ion o he pas hu ling i sel in o a new ascenden
ac ” (AI, 177).
235 “The no ion o many hings acqui ing comple e complex uni y” (AI, 236).
236 “I s good esides in he ealiza ion o a s eng h o many eelings o i ying each o he as hey mee in
a no el uni y” (AI, 275).

9
9
o ecoñecemen o da consis encia que de seu posúe, na súa calidade de p esenza sólida e
p e ia que nu e e con- o ma a subs ancialidade da in e io idade expe iencian e.
Aquilo que apa ecía pe an e a e icencia escép ica do noumenalismo como unha
al e idade anscenden e inexpugnábel, én se descube o, ago a, ins alado con se ena
na u alidade no p opio claus o subxec i o. O mundo, ó que o suxei o p e e lexi o
asigna de manei a espon ánea un es a u o de ealidade idén ico ó que se aplicaa si
mesmo, pe de de ini i amen e o ca ác e de es añeza. O mundo é a aíz da
subxec i idade. Así lle cons a, sen necesidade de o mulacións exp esas, á expe iencia
o ixina ia, e así debe e lec ilo exp esamen e a eo ía co igo da undamen ación
discu si a.
Pe o es a é só unha das ace as da co elación p imo dial, pos o que, se po unha
banda o suxei o debe odo can o subs ancializa a súa ac ualidade ó pa imonio obxec i o
do mundo, ampouco é menos ce o que é unicamen e na expe iencia pa icula onde se
consuma e ( e)c ea, en iquecida po unha no a pe spec i a, a unidade i en e do
mundo.
“O uni e so no seu conxun o áchase cons i uído polos elemen os que se e elan na
análise das expe iencias dos suxei os. O p oceso é o de i da expe iencia” (PR, 166;
cu si as engadidas)237.
A cope enza o ixina ia que liga suxei o e mundo man enos en añados
indisolubelmen e nun p oceso dialéc ico de c eación ecíp oca. Nun p oceso que pugna
po cons uí-la di e enza do no idoso e a au en icidade do singula sob e o ondo dunha
unidade p imo dial. A unidade é pun o de pa ida e τέλος dinamizado pa a odas can as
“a en u as”238 emp ende e p osegue o acon ece nas súas a ias dimensións. Po que é
i a e eal, ideal e a en u a i enunciábel, a unidade é múl iple. Non hai luga pa a
pa adoxos, moi o menos pa a a e ó ica. A unidade é múl iple. “Hai” a unidade
po encial da ex ensión cabal do ác ico, e a unidade ac ual que se condensa, de ine e
conc e a na pe spec i a pa icula ; a unidade do Todo, e a unidade expe iencial; a
unidade aumá ica dun conxun o mu ilado axicamen e polo mal, e a unidade pe ec a
na Ha monía e na Beleza á que aspi a o p oceso global, alen ado polo seu E os di ino.
A comp ensión da unidade, que p esupón a cap ación do i mo do c ecemen o o gánico
237 “The whole uni e se consis s o elemen s disclosed in he analysis o he expe iences o subjec s.
P ocess is he becoming o expe ience” (PR, 166).
238 A de “a en u a” é unha das nocións que inguen de li ismo a me a ísica whi eheadiana, onde non se
acila en ans o ma-lo P imei o Mo o da cosmoloxía clásica en sublime Poe a (“Deus non c ea o
mundo: sál ao; ou, máis exac amen e, el é o poe a do mundo, ó que guía con en a paciencia con o me á
súa isión de e dade, beleza e bondade” -He [God] does no c ea e he wo ld, he sa es i : o , mo e
accu a ely, he is he poe o he wo ld, wi h ende pa ien leading i by his ision o u h, beau y, and
goodness, PR, 346). “A en u a” non é senón unha ou a denominación pa a o P oceso, desp egamen o
aza oso do eal ca a ó seu ideal de Beleza e Ha monía. O P oceso é unha “A en u a” po que ep esen a
unha apos a con a a i ialidade e a en opía, po que o seu anscu so equi ale á busca pe pe ua, e po que
a súa pe sis encia enaz, a os ando a ad e sidade, supón odo un desa ío. O seu a ance esul a e a dado
e aínda us ado polas pe das ine i ábeis, pola des ución, polo con li o. Non hai ga an ías con a o isco,
non hai P o idencia ningunha que poida e adica-la posi i idade do Mal, obs áculo inescapábel e
me a isicamen e necesa io, xu dido na enc ucillada da plu alidade, a libe dade e a ini ude. Nada hai que
poida a enua-la g a idade anscenden al da A en u a, nada hai que poida sal ala do seu acha se
en egada po comple o a si mesma. O p opio E os di ino, Poe a inspi ado da magna A en u a, pa icipa
da súa T axedia e asis e expec an e ó seu len o iun o, unindo o seu p opio des ino á u a que ai ab indo
aballosamen e o de i in e minábel.
100
da ealidade, debe con e e se non no c i e io de adecuación (semp e modi icábel
conxun u almen e) da me a ísica, senón na súa ocación de ini o ia e innegociábel. A
ela in en an ace xus iza as nocións de “p ehensión” e “conc escencia”, po máis que o
igo do concep o non abonda (ende ben) pa a disipa-la pe plexidade da e lexión
pe an e o mis e io da na u eza do eal.
“O mundo da expe iencia é idén ico ó mundo de alén da expe iencia. As ca ego ías
eñen que elucida es e pa adoxo da conec i idade das cousas: a plu alidade das cousas
e a unidade do mundo, no ex e io e no in e io [da expe iencia]” (AI, 228)239.
“A expe iencia non é a elación en e un suxei o expe iencian e e un algo ex e no a
el, senón que é ela mesma o ‘ odo inclusi o’ equi ido pola conec i idade dos ‘moi os-
en-un’. [...]. A conec i idade das cousas non é máis que a súa conxunción nas ocasións
de expe iencia” (AI, 233)240.
4.2.3. O concep o de alo
“Todo en algún alo pa a si mesmo, pa a os ou os e pa a a o alidade. Is o é o que
ca ac e iza o signi icado da ac ualidade” (MT, 111)241.
“Cada unha das en idades ou ac o es do uni e so é esencialmen e ele an e pa a a
exis encia de ódalas demais” (Imm., 682)242.
O de “ alo ” é un concep o undamen al nunha cosmoloxía que decla a explíci a e
ei e adamen e o p opósi o243 de g adua-lo seu en oque con o me ós pa áme os da
es é ica. A noción de alo e í ese ó ei o de que oda ealización conc e a en a súa
xus i icación en si mesma e cons i úe un “ in-en-si”. O uni e so whi eheadiano,
239 “The wo ld wi hin he expe ience is iden ical wi h he wo ld beyond expe ience. The ca ego ies ha e
o elucida e his pa adox o he conec edness o hings - he many hings, he one wo ld wi hou and
wi hin” (AI, 228).
240 “Expe ience is no a ela ion o an expe ien o some hing ex e nal o i , bu is i sel he ‘inclusi e
whole’ which is he equi ed conec edness o ‘many in one’. [...]. The conec edness o hings is no hing
else han he oge he ness o hings in occasions o expe ience” (AI, 233).
241 “E e y hing has some alue o i sel , o o he s, and o he whole. This cha ac e izes he meaning o
ac uali y” (MT, 111).
242 “All en i ies o ac o s in he uni e se a e essen ially ele an o each o he ’s exis ence” (Imm., 682).
243 Semella que pa a Whi ehead a Beleza ep esen a a ca ego ía sup ema do se , a excelencia en i a i a
máxima, inclusi a do Ben (e non á in e sa, como pos ula a Pla ón). Semp e xene oso no ecoñecemen o
das achegas alleas, Whi ehead declá ase, pa a es a cues ión, admi a i o debedo da súa dona: “O e ec o
da miña esposa sob e o meu pun o de is a an e o mundo en sido an undamen al que debe se amen ado
en calidade de ac o esencial no meu endemen o ilosó ico. [...]. A súa in ensa ida ensinoume que a
beleza, mo al e es é ica, cons i úe a inalidade da exis encia. E que a amabilidade, o amo e a sa is acción
a ís ica son algúns dos seus modos de ealización” (The e ec o my wi e upon my ou look on he wo ld
has been so undamen al, ha i mus be men ioned as an essen ial ac o in my philosophical ou pu .
[...]. He i id li e has augh me ha beau y, mo al and aes he ic, is he aim o exis ence; and ha
kindness, and lo e, and a is ic sa is ac ion, a e among i s modes o a ainmen , Au obiog., 8). A
a inidade co posicionamen o de W. JAMES esul a aquí pa icula men e signi ica i a, po can o a inxe o
plano das ac i udes i ais da pe soa: “Pos o que polo xe al non somos escép icos –suxi e James-,
debe íamos da un paso máis e con esa mos con anqueza os mo i os das nosas es espec i as. Eu
con eso con anqueza o meu: Non podo menos que conside a que odas elas [as nosas es], no ondo,
son de índole es é ica e non lóxica” (‘Absolu ism and Empi icism’, en Essays In Radical Empi icism,
Lincoln and London, Uni e si y o Neb aska P ess, 1996, p. 276; cu si as engadidas).
101
inspi ado po un Poe a di ino “cabalmen e ealis a”, ins au a xa, na ac icidade p esen e
do seu de i enoménico, aquel a elado “Reino dos Fins” que Kan ese aba, no seu
pesimismo saudoso, pa a unha u ópica o de nouménica.
O alo é un ing edien e consubs ancial á ac ualidade, a oda de e minación
en i a i a que eme xe á exis encia e ec i a. É p ecisamen e es e encello esencial en e
o alo e a ealización conc e a o que desau o iza a pos ulación dun es ánda
sup aempí ico de alo , en unción do cal es ablece xe a quías de signi icación e
ele ancia en e os di e sos e en os pa icula es. Non exis e nada al como o alo ,
pa adigma de pleni ude senllei o e abs ac o, uni e sal e inmu ábel. O que “hai” de
ei o, e o único, en consecuencia, que pode ap ehende e plasma-lo discu so (alomenos
na medida na que p e enda se un dici con sen ido), son os alo es, os in indos alo es
eais e conc e os, ela i os á especi icidade subs an i a das en idades pa icula es. Xa
que o alo en a súa aíz na o ixinalidade coa que a ocasión de expe iencia ( e)c ea en
si mesma, dende a súa pe spec i a peculia , a ida do seu medio.
A es u u a o gánica e co elacional do eal implica, con necesidade me a ísica, que
“Todo o que exis e nalgún sen ido en dúas e en es, a sabe : a súa mesmidade
indi idual e a súa signi icación no uni e so” (MT, 111)244.
É po iso que o alo dunha en idade conc e a calque a desp égase semp e nunha
dob e dimensión, al como explicamos a segui :
-O alo cons i úe, na súa o ixe, un sen i p i ado ci cunsc i o á es e a
subxec i a. T á ase dun ca ác e que xo de na inmedia ez da au o-expe iencia,
encellado coa i encia da p opia ac ualidade. Toda indi idualidade é aliosa en
e pa a si mesma, xa que a súa ealización en i a i a supón, alén da pleni icación
da ape ición que ac i a a o seu p oceso de au op odución, o seu ing eso na
comunidade do ac ual en calidade de i o o ixinal e inde ogábel. Pode
conside a se, en ón, que
“O alo é inhe en e á ac ualidade. Se unha en idade ac ual signi ica e un
au o-in e ese. Es e au o-in e ese é un sen i de au o- alo ación; á ase, pois,
dunha onalidade a ec i a. O alo das cousas alén da mesmidade p opia é un
alo de i a i o, ci ado na i ualidade que lles é inhe en e de con ibuí en ó
au o-in e ese máximo. O au o-in e ese da ocasión epocal pa icula é o in e ese
po aquilo no que de én a súa exis encia. É a i encia máxima da p opia
ac ualidade” (RM, III, ‘Value and Pu pose o God’)245.
Fica así de mani es o a es ei a implicación exis en e en e o alo na súa
ace a subxec i a e a “sa is acción”, o gozo in enso e e éme o da p opia
inmedia ez co que se consuma o ciclo i al da ocasión de expe iencia.
244 “E e y hing ha in any sense exis s has wo sides, namely, i s indi idual sel and i s signi ica ion in
he uni e se” (MT, 111).
245 “Value is inhe en in ac uali y i sel . To be an ac ual en i y is o ha e a sel -in e es . This sel -in e es
is a eeling o sel - alua ion; i is an emo ional one. The alue o o he hings, no one’s sel , is he
de i a i e alue o being elemen s con ibu ing o his ul ima e sel -in e es . This sel -in e es is he
in e es o wha one’s exis ence, as in ha epochal occasion, comes o. I is he ul ima e enjoymen o
being ac ual” (RM, III, ‘Value and Pu pose o God’).
102
-Ago a ben, a exigüidade do “en-si” e a ansi o iedade do “pa a-si” (po
acudi ás ca ego ías hegelianas, ás que an alleo se p oclamaba Whi ehead) son
ebo dadas pola p oxección e a a i mación da in e io idade no “ ó a-de-si”,
p esc i a pola in e elacionalidade cons i u i a do eal. É po is o que o alo
posúe amén unha dimensión obxec i a, consis en e na impo ancia po encial
pa a os ou os daquilo que semellaba esgo a se, en p incipio, no in e ese da
mesmidade pa icula . Toda ealización conc e a ema a po se con e e , en
i ude da súa “inmo alidade obxec i a”, nun ac o ope an e, en modos e g aos
di e sos, na xénese dos e en os ul e io es.
En de ini i a: nada é i ele an e. Todas e cada unha das oco encias pa icula es se
e is en, únicas e i e u ábeis, de g a e signi icación. A agmen a iedade da de- ini ude
en un peso especí ico que a man én cohesionada coa comunidade i a do acon ece .
Nada hai p escindíbel, nada é i ial ou desp ezábel. Todo en o seu luga na
con igu ación da o alidade o gánica, pa a cada cousa hai unha aliosa misión que
cump i na a en u a colec i a do p oceso global.
109
5.3. O ca ác e si uacional do deca amen o senso ial:
Pe spec i a e co po alidade
“A expe iencia humana é un ac o de au oo ixinación que inclúe a o alidade da
na u eza, limi ado pola pe spec i a dunha exión ocal localizada no co po” (AI,
225)256.
A pe spec i a, acou ada pola conxun u alidade peculia que p eside a eme xencia do
conc e o, é o cicel da ini ude. Con is o que e dici se que o ca ác e especí ico dunha
ac ualidade calque a dada én de e minado, xus amen e, pola súa pe spec i a, is o é,
pola singula posición que lle sexa dado ocupa no o ganig ama espazo- empo al. A
pe spec i a non supón un acciden e aza oso do se , senón que posúe unha signi icación
on olóxica subs an i a. Es a encla ado nun ce o nó do acon ece cósmico, equi ale a
es a elacionado dun xei o de inido e de ini o io coas es an es en idades que
con o man o amado do eal, na dimensión do ác ico an o como na do posíbel. O
exis en e conc e o modula a súa subs ancialidade con o me ó a ellamen o que p esen a
a súa co ela i idade cons i u i a co ou o de si.
A pe spec i a dunha ocasión de expe iencia exp esa o que o uni e so na súa
o alidade é pa a esa en idade conc e a. Ou, se se p e i e, o cómo odos e cada un dos
ac o es in eg an es da ealidade in e eñen, posi i a ou nega i amen e, no seu p oceso
de conc escencia. Se as ocasións whi eheadianas, que son odo ies as, ies as polas
que ansi an lib emen e, nun e nou o sen ido, a luz e as co en es, esul asen
equipa ábeis ás mónadas leibnizianas, cabe ía ca ac e iza-la pe spec i a como a manei a
na que unha mónada espella, cos biseis e cla oscu os p opios do seu azougue, a
ex ensión comple a do que é. Na g aduación da pe spec i a esól ese de ini i amen e a
inde e minación da en idade eme xen e, po can o o seu en oque é o que de ine o
alcance e a o ien ación da ac i idade p ehensi a, abe a, en p incipio, á po encialidade
in inda do mundo.
“Do mesmo xei o que cada ocasión cons i úe unha sín ese de ódolos obxec os
e e nos baixo a limi ación de g adacións de ac ualidade, cada ocasión cons i úe,
asemade, unha sín ese de ódalas ocasións baixo a limi ación de g adacións de ipos de
en ada. Cada ocasión sin e iza unha o alidade de con ido baixo as súas p opias
limi acións de modo” (SMW, 175; cu si as engadidas)257.
A exis encia do singula desp égase a xei o de conc eción subs an i a dunha
pe spec i a sob e a o alidade do eal. O ac o de deca amen o senso ial (sense-
awa eness), baseamen o do p oceso expe iencial na súa calidade de con ac o p ehensi o
p ima io da in e io idade expe iencian e coa ac icidad ex e na, a ópase semp e
decan ado pe spec i is icamen e. No deca amen o senso ial en luga o disce nimen o
dun ce o ac o pa icula do acon ece , de ec ado na súa ele ancia pa a a p opia
sín ese au op odu i a pola a ención ocalizada en unción da pe spec i a. A mul i ude
con unden e dos es an es elemen os do con o no pasa a se elegada, en oques, ó
ans ondo ago do disce níbel non-ac ualizado, o que e i a a dispe sión da
256 “Human expe ience is an ac o sel -o igina ion including he whole o na u e, limi ed o he
pe spec i e o a ocal egion, loca ed wi hin he body” (AI, 225).
257 “In he same way ha e e y occasion is a syn hesis o all e e nal objec s unde he limi a ion o
g ada ions o ac uali y, so e e y occasion is a syn hesis o all occasions unde he limi a ion o g ada ions
o ypes o en y. Each occasion syn hesizes he o ali y o con en unde i s own limi a ions o mode”
SMW, 175).

110
ecep i idade. A pe spec i a a alía a impo ancia dos di e sos elemen os que apa ecen
pe an e ela, disc imina, selecciona, asigna p io idades, o dena. É po is o que, malia
desp ega en odos eles os seus ho izon es espec i os sob e un único e mesmo subs a o
eal,
“Cada mundo ac ual é ela i o ó pun o de is a” (PR, 193)258.
Á ma xe da índole a iábel dos obxec os que poden ac ua como co ela os
in encionais da ac i idade p ehensi a, odo ac o de deca amen o senso ial implica, en
xe al, a conco encia de dous ac o es undamen ais, a sabe :
-Unha du ación, ou o alidade da na u eza cosimul ánea coa ocasión de
expe iencia que sexa o caso.
-E un acon ecemen o pe cep i o (pe cipien e en ), is o é, o “aquí” ou encla e
co pó eo da in e io idade expe iencian e. A idiosinc asia peculia da
cons i ución e dos uncionamen os somá icos do acon ecemen o pe cep i o,
xun o coa súa posición na du ación na que el mesmo pa icipa a í ulo de ac o
ac i o, condicionan o acceso da subxec i idade á ac icidade ci cundan e,
de e minando o ángulo pe spec i ís ico e incluso a ac i ude ou eacción a ec i a
asumidas pe an e a mesma. Pe o examos cómo ca ac e iza o p opio Whi ehead
es e que é o ins umen o p ehensi o p imo dial:
“T á ase do concep o dun ac o de inido da na u eza. Es e ac o é un
acon ecemen o que cons i úe o oco na na u eza do ac o de deca amen o, sendo
pe cibidos ódolos demais acon ecemen os en e e encia a el” (CN, 107)259.
O acon ecemen o pe cep i o e eb ado do “dende” da ac i idade p ehensi a non se
iden i ica simplemen e co “co po-sen-máis” (po así o chama ). O co po, a nosa
ca nalidade máis pa en emen e “p opia”, áchase semp e inca dinado nunha conxun u a
espazo- empo al de e minada, inme so nunha in e acción dinámica con ódolos demais
e en os que oman pa e nela, al e como o p esc ibe o p incipio da ela i idade
uni e sal do eal. Sob e eles exe ce o seu in luxo, abso bendo, á súa ez, o in luxo de
can o o odea. Os es an es elemen os ambien ais son amén cons i u i os, a a és da
mediación do co po, sensíbel e eac i o, da especi icidade da si uación pe cep i a da
ocasión ac ual. Pois, ó cabo,
“O co po é esa po ción da na u eza coa que coope a in imamen e cada in e da
expe iencia humana” (MT, 115)260.
O co po, o a p io i co po al (así o ecoñeceu e digni icou a enomenoloxía), é o
“aquí” po an onomasia da expe iencia, o eixe que a ella as liñas da pe spec i a261. O
258 “Each ac ual wo ld is ela i e o s andpoin ” (PR, 193).
259 “This is he concep o a de ini e ac o in na u e. This ac o is an e en in na u e which is he ocus in
na u e o ha ac o awa eness, and he o he e en s a e pe cei ed as e e ed o i ” (CN, 107).
260 “The body is ha po ion o na u e wi h which each momen o human expe ience in ima ely
coöpe a es” (MT, 115).
261 “O se enca nado do home, e non a conciencia ou a pu a subxec i idade, é o ei o o ixina io”. “O
home [...] é un suxei o enca nado, o seu coñece áchase si uado no uni e so, as cousas sonlle dadas baixo
pe spec i as o ien adas a pa i do seu p opio co po. ¿Non debe ía es e, en consecuencia –p egun a
e o icamen e M. HENRY-, cons i uí-lo ema dunha pescuda que i ese po obxec o o home eal, non o
111
co po debe se alo ado como a aicei a que inca a subxec i idade no mundo e que
asimila o mundo pa a a subxec i idade. A cope enza o ixina ia que en aña
mu uamen e a suxei o e mundo en a súa condición de posibilidade no ei o da
co po eidade262, na ci cuns ancia undan e, inhe en e á ac i idade expe iencial, de
eme xe e se desen ol e po en ei o dende o í ido e e icaz sopo e dun co po.
É po is o que cabe en ende con esc upulosa li e alidade a a i mación de que a
ealidade ex e na, ela i izada a súa apa encia de anscendencia absolu a, áchase in-
co po ada no p opio claus o subxec i o, unha ez que
“O co po é unha pa e do mundo ex e io , con inua con el. [...]. De manei a que, se
quixésemos se me iculosamen e exac os, non pode íamos delimi a ónde p incipia un
co po e ónde ema a a na u eza ex e na” (MT, 21)263.
A supe ación de ini i a da alienación que con an a ecuencia padeceu o “obxec o-
ego” con espec o ó mundo de cousas ou as que cons i úe a súa ma iz na u al,
consuma ase unicamen e na medida na que log e pó in á alienación con espec o ó
co po p opio dec e ada polos p exuízos dualis as. Todo can o en no seu habe a
mesmidade subxec i a p ocede da subs ancialidade undan e do mundo que a
anscende. E odo can o é, pode e coñece a in e io idade expe iencian e e bo desa
nu icia p esenza ex e na, débello á e ec i idade do co po, ó seu inalienábel oco e en e
dende unha co po eidade264.
A débeda pa a co co po esul a inob iábel. Os mecanismos isiolóxicos sos eñen e
condicionan po en ei o o “me abolismo” expe iencial. O co po, na súa calidade de ina
an ena p ehensi a, anquea ó mundo-(xa non de odo)-ou o o acceso á subxec i idade.
Como iel ins umen o exp esi o, o co po aslada e icazmen e á ex e io idade as
di e sas inicia i as in encionais (p agmá icas, cognosci i as, pu amen e con empla i as)
que a incan do núcleo subxec i o. A ensión dos p ocesos isiolóxicos, as
peculia idades ana ómicas, os as o nos ocasionais e mesmo os hábi os pe cep i os e as
ap i udes de oda índole que poida e adqui ido o co po, epe cu en de manei a di ec a
sob e a con ex u a obxec i a coa que se p esen an pe an e a in e io idade expe iencian e
os ma e iais p ehendidos. Os es ados e a bagaxe xe al (chamémola así) da ci cuns ancia
co pó ea de e minan asemade a na u eza da eacción a ec i a isce al (na dob e
acepción, li e al e igu ada, do e mo) do suxei o pe an e os da os que ecibe do seu
mundo ci cundan e, esa ealidade “allea” e en ol en e que p incipia xa no seu p opio
co po.
home abs ac o do idealismo, senón es e se de ca ne e óso que somos cada un de nós mesmos?”
(Philosophie e phénoménologie du co ps, Pa is, P esses Uni e si ai es de F ance, 1987, pp. 4 e 10; os
dous p imei os subliñados son nosos).
262 “O co po p opio es á no mundo –di MERLEAU PONTY- como o co azón no o ganismo: man én
con inuamen e en ida o espec áculo isíbel, anímao e nú eo in imamen e, o mando con el un sis ema”
(op. ci ., p. 235).
263 “The body is pa o he ex e nal wo ld, con inuous wi h i . [...]. Also, i we a e ussily exac , we
canno de ine whe e a body begins and whe e ex e nal na u e ends” (MT, 21).
264 “O mundo que nos é dado o ixina iamen e é xus amen e o mundo do co po, un mundo cuxo se non é
en o ixe senón o e mo anscenden e do mo emen o”. “[O co po] ga da en si mesmo o seg edo do acceso
a ódolos obxec os do seu con o no, é a cla e do uni e so e es ende o seu pode sob e odo can o exis e”.
“O mundo é así a o alidade dos con idos de ódalas expe iencias do meu co po, o e mo de ódolos meus
mo emen os, eais ou posíbeis” (HENRY, M., Philosophie e phénoménologie du co ps, Pa is, P esses
Uni e si ai es de F ance, 1987, pp. 101, 135 e 133).
112
En de ini i a: se o suxei o non pode menos que ecoñece-la in imidade do encello
que o liga ó mundo ex e no, é po que a is o o ins an as demandas in asi as do co po,
ese agmen o í ido da na u eza sob e o que ecaen di ec amen e as in e pelacións do
con o no.
A unidade en e o ego-que-pensa e o co po que pode e ob a con e icacia, unidade
inconcibíbel, a o za de inc us ada de apo ías, pa a a su ileza pe plexa da epis emoloxía
mode na, é i ida in ensamen e, en oques, pola expe iencia espon ánea. Es a
ap opiación ins in i a da súa ex ensión somá ica pa en iza ó núcleo subxec i o a
cope enza ca nal que en e ece o seu se co da ealidade que, “da ou a banda”,
mobiliza a ehemencia da súa ac i idade in encional. A consis encia do mundo non é
mo i o de desacougo pa a a sabedo ía p imi i a que asis e en odo momen o á
expe iencia, pa a ese sabe humilde e pode oso que se sen e co po, co po inme so na
na u eza, amasado cos ma e iais da na u eza e, ó empo, modelado da mesma. O
escep icismo é simplemen e un a ec ado exe cicio eó ico, incapaz, en úl imo ex emo,
de se amosa cohe en e co seu p opio xogo265.
O co po, en can o i o, endexamais pode ía acha se ensumido nun “es a -aí”
indi e en e e pasi o, eaccionando mecanicamen e pe an e os es ímulos do medio, como
p esenza cóusica abandonada de si á inicia i a da na u eza. A ida, a ida que se
conc e a e ocaliza nun co po, é, p ima ia e p imo dialmen e ( al e como o e lic e a
noción spinoziana de cona us), ac i idade de au oa i mación e expansión, pulo en p ol
da conse ación e pleni icación do p opio se . O exis en e conc e o pugna po imp imi-
lo seu ca ác e sob e o con o no, p ocu ando acondicionalo en unción das p opias
necesidades e acéndoo deposi a io da “inmo alidade obxec i a” dos seus log os
en i a i os. Un co po i o é semp e un co po exp esi o, un ámbi o e sá il de
mani es ación pa a a in e io idade expe iencian e. Po que o co po é p opio, p és ase a
aslada e icien emen e á ac icidade ex e na as ape icións, p opósi os e inicia i as
c ea i as da subxec i idade. Pode oma se como adecuada de inición do co po a
a i mación que o p esen a concisamen e como
“Esa exión do mundo que cons i úe o campo p ima io da exp esión humana” (MT,
22)266.
Un co po animal é un o ganismo, no sen ido especí ico que adqui e es e e mo no
pensamen o whi eheadiano. A sinxela ecuación “co po = o ganismo”, au olóxica nos
usos da linguaxe o dina ia, non é i ial no espazo semán ico no que se mo e es a
in es igación. Aquí, ala de “o ganismo” é ala dunha unidade complexa, dun sis ema
de sociedades de ocasións ac uais (ou unidades elemen ais de expe iencia), cuxa
coo dinación in e na u i ica na p odución dun núcleo expe iencian e ó que é inhe en e
unha pe spec i a que ab angue e uni ica, sen consis i po iso nunha me a xus aposición
das mesmas, as pe spec i as pa ciais dos elemen os pa icula es que in eg a.
“Un co po áchase compos o de a ios cen os de expe iencia que se impoñen
ecip ocamen e os esul ados da súa ac i idade au oexp esi a” (MT, 23)267.
265 Como apun a opo unamen e WITTGENSTEIN, “quen quixese dubida de odo, nin seque a chega ía a
dubida . O p opio xogo da dúbida p esupón xa a ce eza” (Sob e la ce eza -edc. bilingüe-, Ba celona,
Gedisa, 1995, § 115.
266 “Tha egion o he wo ld which is he p ima y ield o human exp ession” (MT, 22).
267 “The body is composed o a ious cen es o expe ience imposing he exp ession o hemsel es on
each o he ” (MT, 23).
113
O o ganismo i o ansco e como in enso luxo e e luxo de sen i es. A súa
es u u a adop a a o ma dunha ede ib an e de p ehensións e exp esións, de exp esións
que ex e io izan no ámbi o común os p odu os da ensión expe iencial de cada un dos
elemen os pa icula es do conxun o, e de p ehensións que cap an es as mani es acións
pa a os es an es memb os do sis ema. A in e acción coo dinada, na medida en que
a ianza a complemen ación e a ele ancia mu ua en e os elemen os simples, p omo e a
eme xencia dunha unidade de sen i (ou de i encia) capaz de o ganiza e ede ini
con o me ós pa áme os dun p oxec o global os dinamismos dos ni eis in e io es. Es a
unidade complexa é o que adoi a deno a se co concep o de “suxei o de expe iencia”.
A supe io idade da sociedade de ocasións que unciona nun o ganismo como cen o
uni icado e dominan e adica na a iedade da súa expe iencia. Nela con lúen as
pulsións, ma cadamen e especializadas, p oceden es de ódolos sub-o ganismos
pa icula es, o que lle pe mi e ob e unha pe spec i a máis axus ada sob e a si uación do
conxun o o gánico e desen ol e , en consecuencia, unha maio capacidade de eacción
pe an e os es ímulos do medio.
O e ec o da coo dinación e da a iedade de expe iencia edunda na in ensi icación da
ac i idade c ea i a (ou concep ual) do polo men al do suxei o. A é o pun o que cabe
conside a que o que de ine a in elixencia é p ecisamen e o seu encello esencial coa
no idade. A habilidade que demos a espon aneamen e a men alidade complexa á ho a
de deseña-las súas es a exias de acción en espos a ós desa íos susci ados pola
ci cuns ancia ex e na, p opo ciona a gumen os sólidos cos que a ala es a ese. Sob e
odo se a is o se engaden as i ualidades inhe en es ó pode imaxina i o, capaz de xe a
e in oduci na compacidade do ác ico posibilidades do se e do ace a é o momen o
inusi adas.
“En azón do co po, co seu milag e de o de, os esou os do ambien e pasado a lúen á
ocasión i en e. A u a inal de ocasións pe cep i as se cad a sexa unha sa a de e en os
a adia polos espazos ‘balei os’ nos in e s icios do ce eb o. Nin se a a ega nin bole.
Resul a axi ada polas in ensidades do seu sen i p i ado, de a acción ou de a e sión. Á
súa ez, es a culminación da ida co po al ansmí ese como elemen o de no idade
polas a enidas do co po. A súa única u ilidade pa a o co po consis e na súa í ida
o ixinalidade: é o ó gano da no idade” (PR, 339)268.
O enómeno da po encia c ea i a, in uición p ospec i a que pene a na opacidade do
“dado” pa a descub i aquelas al e na i as la en es que aga dan a se en ac ualizadas,
acada as súas ealizacións máis no ábeis no caso da expe iencia humana. Whi ehead
suxi e mesmo que
“A de inición do xéne o humano é que nes a clase de animais a ac i idade cen al en
sido desen ol ida na di ección da súa elación coa no idade” (MT, 26)269.
268 “I is by eason o he body, wi h i s mi acle o o de , ha he easu es o he pas en i onmen a e
pou ed in o he li ing occasion. The inal pe cipien ou e o occasions is pe haps some h ead o
happenings wande ing in ‘emp y’ space amid he in e s ices o he b ain. I oils no , nei he does i spin.
I is shaken by i s in ensi ies o p i a e eeling, ad e sion o a e sion. In i s u n, his culmina ion o
bodily li e ansmi s i sel as an elemen o no el y h oughou he a enues o he body. I s sole use o he
body is i s i id o iginali y; i is he o gan o no el y” (PR, 339).
269 “The de ini ion o mankind is ha in his genus o animals he cen al ac i i y has been de eloped on
he side o i s ela ionship o no el y” (MT, 26).
114
A a inación p og esi a da ac i idade concep ual culmínase coa elabo ación das
ambiciosas di ec ices que inspi an e mobilizan a a en u a270 da ci ilización. Se cad a
sexa es e o maio dos “p odixios” da e olución: o ánsi o dende o “c uamen e”
biolóxico ca a a unha apos a a iscada polo ideal e o sen ido. A ans igu ación, que con
azón admi a ó pensamen o, non é o don a bi a io dunha in e ención sob ena u al.
T á ase, “simplemen e”, do esul ado inal da lóxica in alíbel da o de. Non é pouco o
que es a en pos o en xogo, unha ez supe ado o se odio epe o io de a iábeis do
ins in o. Pois, malia ódalas súas limi acións,
“A ida dun se humano ecibe o seu alo , a súa impo ancia, do xei o no que os
ideais aínda non ealizados modelan os seus p opósi os e ma izan as súas accións” (MT,
27)271.
270 Xa se en aludido á posición co dialmen e cen al que ocupa a noción de “a en u a” no pensamen o
whi eheadiano. Con ela in en a suxe i se o isco apaixonan e inhe en e ó p oceso global, que a anza
las ado pola axedia do mal ca a ó seu des ino inal de Beleza e Ha monía.
271 “The li e o a human being ecei es i s wo h, i s impo ance, om he way in which un ealized ideals
shape i s pu poses and inge i s ac ions” (MT, 27).

11
5
5.4. Exp esión
“Nada hai no mundo eal que sexa me amen e un ei o ine e. Toda ealidade es á aí
pa a o sen i : p omo e o sen i e é sen ida. Como ampouco hai nada que pe enza
me amen e á p i acidade do sen i dunha ac ualidade indi idual. Todo se o ixina na
p i acidade. Pe o o que así en sido o ixinado, imp egna publicamen e o mundo” (PR,
310)272.
O pulo exp esi o, conxugado en a ellamen o í mico coa ac i idade p ehensi a,
ep esen a o momen o de au oa i mación en i a i a que comple a o ciclo do p oceso
expe iencial. Nes a ambi alencia ecep i o-exp esi a eside o ecundo pa adoxo do ac o
de expe iencia conc e o. As e olucións con- o ma i as da ocasión ac ual, que
ansco en a xei o de ( e)c eación no idosa da unidade do di e so, edundan no
esmiuzamen o expansi o da unidade global como esul ado da ag egación ó caudal do
múl iple da súa p opia ealización pa icula .
O sen i da impo ancia p o én da inmanencia da in ini ude no ini o, do múl iple no
“un” singula ; nou as palab as: da imposi i idade coa que o “ou o” abo da a
mesmidade expe iencian e, acéndolle cons a-lo seu alo . O mo emen o expe iencial
in é ese na súa oscilación dialéc ica e dá luga ó enómeno da exp esión. Co concep o
de “exp esión” signi ícase a ac i idade do exis en e pa icula que pugna po plasma-lo
seu ca ác e sob e as demais ealidades do con o no, ebo dando os lími es da súa
inmedia ez e éme a pa a p oxec a-lo seu in luxo sob e o no o que xo de e p osegue. A
exp esión posibili a a inmanencia do ini o nas es an es ini udes que o anscenden, o
que ale po dici : na o alidade que se exene a inesgo abelmen e, a é o in indo.
A ac i idade exp esi a, o pulo espon áneo ( e dadei a u xencia) en p ol da
ex e io ización e di usión, naquilo que é sen ido como “o ou o” de si, de algo que
semellaba esgo a-lo seu alcance e signi icación nos ci cuí os p i ados da in e io idade
expe iencian e, cons i úe a mani es ación máis p ima ia da ensión i al. A ida é
exp esi idade, a án de au oa i mación do exis en e pa icula , que p ecisa comp oba-la
e ec i idade do p opio se co obo ada pola al e idade, da que demanda ecoñecemen o
e espos a. A ap opiación e asimilación (no sen ido máis e imolóxico do e mo, como
“ ace simila ”) das cousas ou as, ou, no ex emo in e so, o se con e e-lo “un-mesmo”
en p opiedade do ou o, nun ac o inco po ado pe ennemen e ó pa imonio obxec i o
do mundo, pa a sal a , dun ou dou o xei o, a pleni ude pe ecedoi a da au oinmedia ez,
son ape icións inhe en es á aíz máis exa do exis i . Así o equi e, con necesidade
on olóxica, a dinámica da ac i idade au oc ea i a que subxace a odo acon ece 273. Nun
uni e so minuciosamen e co elacional, cuxo p oceso ansco e como c ecemen o
siné xico dun sensíbel o ganismo,
“A esencia do se consis e en acha se implicado na acción causal sob e ou os se es”
(AI, 120)274.
272 “The e is no hing in he eal wo ld which is me ely an ine ac . E e y eali y is he e o eeling: i
p omo es eeling; and i is el . Also he e is no hing which belongs me ely o he p i acy o eeling o
one indi idual ac uali y. All o igina ion is p i a e. Bu wha has been hus o igina ed, publicly pe ades
he wo ld” (PR, 310).
273 Véxase sup a, 4.2. .
274 “The essence o being is o be implica ed in causal ac ion on o he beings” (AI, 120).
116
Pe o o que in e esa e dadei amen e a unha pescuda undamen al e bo do enómeno
da exp esi idade, é o ei o de que nel se ansloce, de manei a especialmen e
sin omá ica, a ce eza ace ca do es a -aí dun mundo ex e no que in-co po a o p opio
núcleo subxec i o. Ó suxei o cóns alle a exis encia de “o ou o de si”. Decá ase, sen
acubilla-la meno dúbida ó espec o, de que “iso ou o” posúe peso on olóxico de seu.
Po que é mani es amen e eal, ealmen e g a e e aínda g a osa, a al e idade a ec a e
“impo a”. Esixe se ida en con a. “O ou o” é a p esenza g a e e inob iábel que opón
esis encia á expansi idade da mesmidade, limi ándoa, es imulándoa e e elándolle,
amén, a medida do seu p opio se . O mundo é o caso. Man ense “no seu”, enazmen e
independen e, e aise sen i como imp escindíbel. Así o sabe o suxei o. Des e
ecoñecemen o dá boa p oba o pulo ins in i o ca a á exp esión de si, que p ocu a
in o ma a ese mundo que apa ece an “impo an e” ace ca da p opia exis encia e
necesidades, ins ándoo a as oma en conside ación. Facendo pa en e nela a súa p opia
ealidade, o suxei o p epa a o acondicionamen o e a dominación desa consis encia allea
na que lle ai un in e ese es i amen e i al. No pulo exp esi o eside e se mani es a de
xei o inequí oco
“A e idencia undamen al da nosa p esuposición dun mundo ex e no” (MT, 21)275.
Sen imos ou i imos con p e iedade absolu a en elación con calque a sabe
explíci o a nosa cope enza ín ima cun mundo de cousas ou as que nos anscende sen
nos se po iso comple amen e es año. O mundo es á aí, ica aí, eal e esis en e,
obs inado, pa en izando coa súa solidez undan e a p eca ia con inxencia dos ocos de
expe iencia pa icula es que o aluman ocasionalmen e. O mundo é o incon o e íbel.
Ago a ben; nada dis o implica que sexa indi e en e ás e olucións da ensión subxec i a.
O mundo, que é an consis en e como ecundo e luído, déixase acada á súa ez pola
acción expansi a da in e io idade expe iencian e276. Na a en u a inculminábel do
p oceso global hai semp e un luga pa a a pa icipación c ea i a de odas e cada unha
das súas oco encias pa icula es.
275 “The mos undamen al e idence o ou p esupposi ion o he wo ld wi hou ” (MT, 21).
276 Es a dialéc ica de cons i ución ecíp oca é obxec o de p olixos desen ol emen os no ámbi o da
enomenoloxía, en cuxas análises “ émonos semp e conducidos a unha concepción do suxei o como ek-
s ase e a un encello de anscendencia ac i a en e o suxei o e o mundo. O mundo é insepa ábel do
suxei o, pe o dun suxei o que non é máis que p oxec o do mundo, e o suxei o é insepa ábel do mundo,
pe o dun mundo p oxec ado po el mesmo. O suxei o é se -no-mundo (ê e-au-monde) e o mundo é
‘subxec i o’ na medida en que a súa ex u a e a iculacións son deseñadas polo mo emen o de
anscendencia do suxei o” (MERLEAU PONTY, op. ci ., 491-492).
11
7
5.5. Os modos pe cep i os e a densidade bidimensional da expe iencia
“Na pe cepción pu a si uámonos e dadei ei amen e ó a de nós mesmos,
[...] palpámo-la ealidade do obxec o nunha in uición inmedia a”277.
5.5.1. A e icacia causal
“Unha pa e da nosa expe iencia es á á man e ben de inida na nosa conciencia, polo
que esul a doado ep oducila a on ade. O ou o ipo de expe iencia, malia que
insis en e, é ago, obsesionan e e ingobe nábel. O p imei o ipo, a pesa de oda a súa
deco a i a apa encia sensíbel, é es é il. Amosa un mundo ocul o as una pan alla
ad en icia p odu o dos nosos uncionamen os co po ais. O ou o ipo én eca gado
polo con ac o coas cousas pasadas, as cales ap eixan a nosa inmedia ez. Es e úl imo ipo
de expe iencia, o modo da e icacia causal, é o que p edomina nos o ganismos i en es
p imi i os” (SME, 43-44)278.
A análise en p o undidade do enómeno expe iencial e ela o que cabe denomina-la
súa densidade bidimensional. Nos o ganismos máis desen ol idos, o ac o de
expe iencia conc e o con ó mase a xei o de supe posición en e as p oducións
espec i as dos dous modos pe cep i os inhe en es á súa cons i ución somá ica: a
e icacia causal e a inmedia ez p esen a i a. Dúas ías p ehensi as que, malia achá ense
encelladas in imamen e e se en complemen a ias en e si, non compa en es a u o de
o ixina iedade on olóxica nin poden se adsc i as a un mesmo ni el de p imo dialidade
epis emolóxica279.
“A pe cepción nes a o ma p ima ia é a conciencia da e icacia causal do mundo
ex e no, en azón da cal o pe cep o se de ine como conc escencia a pa i dun da o
cons i uído de ini i amen e. O ca ác e ec o ial do da o é a e icacia causal. [...]. De
xei o que pe cepción, nes e sen ido p ima io, é pe cepción do mundo es ablecido no
pasado, cons i uída polas súas onalidades a ec i as e e icaz en azón das mesmas. A
277 HENRI BERGSON, Ma iè e e Mémoi e, en Oeu es, Pa is, P esses Uni e si ai es de F ance, 1963, p.
222; cu si as engadidas.
278 “One pa o ou expe ience is handy, and de ini e in ou consciousness; also i is easy o ep oduce a
willl. The o he ype o expe ience, howe e insis en , is ague, haun ing, unmanageable. The o me
ype, o all i s deco a i e sense-expe ience, is ba en. I displays a wo ld concealed unde an ad en i ious
show, a show o ou own bodily p oduc ion. The la e ype is hea y wi h he con ac o he hings gone
by, which lay hei g ip on ou immedia e sel es. This la e ype, he mode o causal e icacy, is he
expe ience domina ing he p imi i e li ing o ganisms” (SME, 43-44).
279 Se cad a sexa nes a diagnose e bo da dinámica do me abolismo expe iencial onde esul e máis
signi ica i o, po a inxi de manei a di ec a o núcleo do labo de undamen ación, o pa alelismo en e a
analí ica whi eheadiana e as o mulacións da enomenoloxía, en xe al, e de MERLEAU PONTY, moi en
pa icula . Tamén pa a es e úl imo, “a ‘ unción simbólica’ ou ‘ unción de ep esen ación’ sos én os nosos
mo emen os, pe o non ep esen a un e mo úl imo pa a a análise, senón que epousa, á súa ez, sob e un
ce o chan, sendo o e o do in elec ualismo a ace epousa sob e ela mesma, sepa ándoa dos ma e iais
nos que se ealiza, sen ecoñece en nós, a í ulo o ixina io, unha p esenza do mundo sen dis ancia”. “Po
baixo dos ac os exp esos median e os cales poño dian e de min un obxec o á súa dis ancia, nunha elación
de inida cos ou os obxec os e p o is o de ca ac e es de inidos e obse ábeis, po baixo das pe cepcións
p opiamen e di as, hai [...], pa a as sos e , unha unción máis p o unda, sen a cal al a ía o índice de
ealidade ós obxec os pe cibidos [...] e en i ude da cal adqui en es es ele ancia ou alo pa a nós.
T á ase do mo emen o que nos le a alén da subxec i idade, que nos ins ala no mundo con an e io idade a
oda ciencia e a oda e i icación, median e unha so e de ‘ e’ ou de ‘opinión p imo dial’ [a U glaube ou
U doxa de Husse l]” (op. ci ., pp. 145 e 395).
118
pe cepción, nes e sen ido do e mo, se á denominada ‘pe cepción no modo da e icacia
causal’” (PR, 120)280.
No subs a o p econscien e da expe iencia, undan e e adical, desp ega a súa
ac i idade o sen i (ou mello , se cad a: o sabe -sen ido) da e icacia causal. A e icacia
causal ope a a xei o de deca amen o mudo e udimen a io, obs inadamen e insis en e.
Dela de i a de manei a di ec a a ce eza da ealidade do p opio se na ealidade do
mundo. A ehemencia pe en o ia des e modo pe cep i o pa en iza ó suxei o a p esenza
dun ámbi o ex e no de cousas-ou as, eais no mesmo g a e e inescapábel sen ido que a
súa p opia exis encia. A ape u a o ixina ia en e suxei o e mundo man ense anca en
i ude da mediación inde ec íbel do sen i da e icacia causal, que imp egna a
in e io idade expe iencian e coa a mos e a densa do seu medio ci cundan e. A da
e icacia causal é unha expe iencia sa u ado a, case pode ía dici se que in asi a. Non en
an en a súa sé no co po- o al (ou “acon ecemen o pe cep i o”), ese sensíbel
ins umen o p ehensi o en con ac o í ido coa na u eza da que el mesmo é pa e.
Como oi o des e sen i p ima io e p imo dial xe mola, na en aña escu a e p o unda
do se , a ce eza inconmobíbel da imb icación adical en e a subxec i idade e o mundo,
a ce eza da miña ealidade na ealidade-ma iz do mundo, máis alá de oda azón. O da
e icacia causal é un sabe demasiado p imi i o, demasiado sen ido, como pa a p ecisa
de a ais ou aducións, seque a, de índole discu si a. O sen imen o ebo da a azón
po que cala máis ondo que ela na ce na do eal. As elabo acións whi eheadianas e bo
do modo pe cep i o da e icacia causal an icipan281 a eo ía da a ec i idade o ixina ia de
P. Ricoeu , coa súa ese cen al da ambi alencia “pa adoxal” do sen imen o282. Todo
sen i é, en igo , un sen i se, un modo de se i i-la p opia in imidade como esul ado
da súa a ección po unha al e idade. O sen imen o e ela a cope enza esencial en e
suxei o e mundo, cunha e idencia inacadábel po comple o pa a a ep esen ación283.
280 “Pe ce ion in i s p ima y o m is consciousness o he causal e icacy o he ex e nal wo ld by eason
o which he pe cipien is a conc escence om a de ini ely cons i u ed da um. The ec o cha ac e o he
da um is his causal e icacy. [...]. Thus pe cep ion, in his p ima y sense, is pe cep ion o he se led
wo ld in he pas as cons i u ed by i s eeling- ones, and as e icacious by eason o hose eeling- ones.
Pe cep ion, in his sense o he e m, will be called ‘pe cep ion in he mode o causal e icacy’” (PR, 120).
281 Pois, como obse a D. R. GRIFFIN, “o e mo sen i [sendo o sen i o ehículo da pe cepción da e icacia
causal] suxi e an o que algo é sen ido como que é sen ido cunha emoción” (op. ci ., p. 80).
282 AMOR RUIBAL iña cons a ado xa, pola súa banda, a ambigüidade en añada no enómeno do sen i ,
pa adoxo undan e da acionalidade que e ela ó suxei o o absolu o ehemen e da au oinmedia ez na
xus a medida na que é a inxido po unha al e idade que o anscende. “As sensacións no seu dob e
elemen o –di Amo Ruibal- le an pa a nós unha ep esen ación de ex e io idade, cuxo baseamen o non é
ou o [...] que a p oxección espacial concomi an e, como noción p imi i a e indispensábel en oda a nosa
ida cognosci i a. A di e enza en e o alo signi ica i o das sensacións e o a ec i o es á en que, aquel
ainos dis ingui-los obxec os de nós, acéndoos polo an o independen es do noso se , namen es es e é
insepa ábel de nós, acendo que o noso co po sexa coñecido como noso e con apos o ós obxec os
ex e io es. [...]. Es a oposición de di eccións en ámbalas uncións da sensación, a unha ca a á
indi idualidade do que sen e, e a ou a ca a á indi idualidade da cousa sen ida, son o p incipio da
dis inción do eu e do non eu; pois [...] o labo cognosci i o, á in e sa do que se c e nou as hipó eses
ilosó icas, non é [...] o de ap oxima-lo suxei o e o obxec o, pa indo do seu illamen o e oposición, senón
pola con a pa indo da mu ua indis inción dende o pun o de is a cognosci i o, e do seu enlace
p econscien e de ela i idade dende o pun o de is a eal, as uncións cognosci i as eñen e po obxec o
p imei o e úl imo o illa e dis ingui , ca ac e izando a indi idualidade do eu e a do non eu” (P bls. V,
157).
283 “O sen imen o é a mani es ación sen ida dunha elación co mundo máis p o unda que a da
ep esen ación que ins i úe a pola idade de suxei o e obxec o. Es a elación co mundo a a esa odos eses
íos sec e os ‘ endidos’ en e nós e os demais se es que denominamos, p ecisamen e, ‘ endencias’. Es es
encellos an ep edica i os, p e e lexi os, p eobxec i os, non podemos ap ehendelos máis que a a és
12
5
global no me abolismo expe iencial. Re e ímonos á pe cepción senso ial298 e ós seus
p odu os, ó mundo “sen ondo” que apa ece en inmedia ez p esen a i a.
Malia que o g ao de so is icación acadado pola nosa u ina i al de o ganismos
sumamen e complexos semella demos a-lo con a io (a ei os como es amos a
p og ama ódalas nosas es a exias cognosci i as e p agmá icas a pa i das
in o macións p opo cionadas polos ó ganos dos sen idos especializados), o ce o é que a
pe cepción senso ial, en igo , só pode se conside ada como es u u a on oloxicamen e
con inxen e e unción epis emolóxica de i a i a e acceso ia.
“O mundo dado na p esen ación senso ial non é o da expe iencia o ixina ia. [...].
P imei o domina a ace a causal da expe iencia, en an o que a p esen ación senso ial
ai adqui indo su ileza” (SME, 49)299.
De xei o que
“Calque a dou ina cosmolóxica que sexa iel ós ei os en que admi i es e ca ác e
a i icial da pe cepción sensíbel” (MT, 133)300.
O esul ado da pe cepción senso ial é o desp egamen o dun mundo con empo áneo
p oxec ado sob e un espazo e un p esen e abs ac amen e unidimensionais. Es a
compa ecencia o denada do mundo, denominada po Whi ehead “inmedia ez
p esen a i a” (p esen a ional immediacy), ca ac e ízase pola súa cla idade e p ecisión.
A ( e)p esen ación senso ial exis a con minuciosidade a iqueza cuali a i a da
ac icidade ci cundan e, acendo apa ece-los seus elemen os in eg an es como
indi idualidades de inidas e di e enciadas nidiamen e. Ago a ben, es a o undidade de
con o nos non en a súa o ixe no “de-seu” das cousas eais (que, como xa se dixo, son
nós dinámicos de elación), senón no ei o de que a escasa po encia p ospec i a dos
sis emas senso iais especializados non acada a pene a naquelas p o undidades da
ealidade nas que es a se e ela como amado elacional.
Pe an e a pe cepción senso ial, o mundo edúcese á dimensión “plana” (po así dici )
da súa inmedia ez p esen a i a, simple xus aposición de indi idualidades delimi adas
allan emen e que só de manei a ocasional e pu amen e ex ínseca se elacionan en e si.
Conco encia incomp ensíbel de cousas a omizadas, exen as, na exclusi idade absolu a
dos seus “aquí-ago a” espec i os, de calque a ob iga con o ma i a pa a co pode
xené ico do pasado ou pa a coa po encialidade do u u o.
Whi ehead exei a exp esamen e a exal ación da pe cepción senso ial p omo ida
pola epis emoloxía mode na, pondo ó descube o a i ele ancia on olóxica e
expe iencial de
“A acuidade es é il do mundo que pasa en p esen ación senso ial” (SME, 49)301,
298 O e mo “senso ial” se á emp egado en adian e nunha acepción es i i a que ci cunsc ibe o seu
ámbi o de aplicación ós uncionamen os dos sen idos especializados. Resé ase o cuali ica i o “sensíbel”
pa a deno a-lo enómeno da ap ehensión po ía do “co po- o al” al como en luga no sen i da e icacia
causal.
299 “The wo ld gi en in sense-p esen a ion, is no he abo iginal expe ience. [...]. Fi s he causal side o
expe ience is domina ing, hen he sense-p esen a ion gains sub le y” (SME, 49).
300 “Any cosmological doc ine which is ai h ul o he ac s has o admi his a i icial cha ac e o sense
pe cep ion” (MT, 133).

126
ci cuns ancia que obedece ó ei o de que
“A pe cepción senso ial, malia a súa p ominencia na conciencia, é un p odu o
supe icial da expe iencia” (AI, 280)302.
O que se amosa na ep esen ación senso ial é un mundo insubs ancial, espallado no
sa inado abano dunha sinc onía sen p o undidade, p i ado da signi icación e da
consis encia que só a e e encia a unha es u u a de e en os es ablecida p e iamen e
pode p opo ciona . A incada dos seus encellos coa solidez undan e da ealidade
an eceden e, a ins an aneidade es endida espacialmen e do p esen e c ébase nunha
apa encia agmen a ia incapaz de da azón de si. Nada e ela a inmedia ez
p esen a i a e bo da esencia do eal. Esgo a o seu alcance nun esco zo i ial e
a i icioso que es a a pola supe icie das cousas, con e éndoas en esquemas abs ac os
de calidades. A pe cepción senso ial limí ase a salien a-los azos acceso ios e mudábeis
do mundo ci cundan e, que son, a in de con as, os que mello pode adminis a-la én ase
selec i a da conciencia e os que máis docilmen e esponden á inicia i a p agmá ica do
suxei o pe cep i o.
5.5.3. A e e encia simbólica
“A e e encia simbólica [...] en de se concibida p incipalmen e como elucidación
dos pe cep os no modo da e icacia causal median e a in e ención luc uan e dos
pe cep os no modo da inmedia ez p esen a i a” (PR, 178)303.
“A inmedia ez p esen a i a ep esen a unha in ensi icación da impo ancia das
elacións que es aban xa no da o, malia que agamen e e con escasa ele ancia. Nes e
ei o, que a ‘inmedia ez p esen a i a’ ope a co mesmo da o que a ‘e icacia causal’,
eside a azón úl ima de que haxa un ‘ undamen o’ común pa a a ‘ e e encia simbólica’.
Os dous modos exp esan o mesmo da o con p opo cións de ele ancia di e en es” (PR,
173)304.
A inmedia ez p esen a i a, na súa calidade de me o esbozo abs ac o da ex e io idade
ác ica, nidio a o za de simpli icado, non p oduci ía máis que o e ec o dunha olúbel
mi axe de non se acha complemen ada (ou mello : suplemen ada) polo sopo e medula
e pe sis en e que lle p es a o sen i da e icacia causal. Tampouco esul a menos ce o
que as agas in uicións des iladas polo modo pe cep i o máis p imi i o endexamais
abonda ían po si mesmas, po ehemen es que osen, pa a elabo a-las so is icadas
es a exias de in e acción co medio das que se se en aco ío os o ganismos máis
desen ol idos. A e icacia e a su ileza que ca ac e izan a ac i idade das o mas de ida
301 “The ba en emp iness o he wo ld passing in sense-p esen a ion” (SME, 49).
302 “Sense-pe cep ion, despi e i s p ominence in consciousness, belongs o he supe iciali ies o
expe ience” (AI, 280).
303 “Symbolic e e ence [...] is chie ly o be hough o as he elucida ion o pe cep a in he mode o causal
e icacy by he luc ua ing in e en ion o pe cep a in he mode o p esen a ional immediacy” (PR, 178).
304 “P esen a ional immediacy is he enhancemen o he impo ance o ela ionships which we e al eady
in he da um, aguely and wi h sligh ele ance. This ac , ha ‘p esen a ional immediacy’ deals wi h he
same da um as does ‘causal e icacy’, gi es he ul ima e eason why he e is a common ‘g ound’ o
‘symbolic e e ence’. The wo modes exp ess he same da um unde di e en p opo ions o ele ance”
(PR, 173).
12
7
supe io es eñen a súa condición de posibilidade no p oceso espon áneo de e e encia
simbólica (symbolic e e ence) que coo dina as in o macións p oceden es,
espec i amen e, da pe cepción senso ial e da e icacia causal. Pos o que, en ealidade,
“A sepa ación da expe iencia emo i a da in uición p esen a i a obedece a unha
so is icada abs acción do pensamen o” (PR, 162-163)305.
A adecuación da co espondencia en e os elemen os achegados po un e ou o dos
modos pe cep i os p esupón a exis encia dalgún ipo de in e sección en ámbolos
conxun os de í ems. Pos o que é un único e mesmo mundo o que odos eles obxec i an,
deben pa icipa odos dunha es u u a común, en i ude da cal asigna ás ins ancias
pa icula es de cada un dos dominios pe cep i os un co ela o pe inen e pe encen e ó
ou o.
Es e pa imonio común que compa en ódolos pe cep os e sos én o p oceso de
e e encia simbólica cons a dun subs a o obxec i o, in eg ado polos obxec os e e nos
exempli icados nos da os sensíbeis, e dun o ganig ama o mal, a ellado con o me ás
coo denadas espaciais. Con odo, de as exá ense as ías polas que a in e io idade
expe iencian e ob én es es udimen os básicos da pe cepción, ica ía de mani es o, unha
ez máis, a p imo dialidade do sen i da e icacia causal:
“Os da os senso iais equi idos pola pe cepción senso ial inmedia a en an na
expe iencia en i ude da e icacia do ambien e. Es e ambien e inclúe os ó ganos do
co po” (SME, 52)306.
Cons a ación que ob iga á e lexión a ei e a-la súa enuncia de ini i a ós p exuízos
in elec ualis as e a ecoñece , en desag a io do deos ado co po (gaiola da men e e las e
da on ade, máquina o pe cando non mediado alaz), que
“A expe iencia co po al é o baseamen o de nosa exis encia. [...]. Non se a a
p ima iamen e dunha expe iencia de da os senso iais cla os e dis in os” (MT, 114)307.
Os da os des ilados pola expe iencia da e icacia causal son p oxec ados polos
mecanismos da pe cepción senso ial na o ma dun mundo o denado e diá ano. As
p esenzas o undas, malia que agas, cap adas pola in uición o ixina ia adqui en así
de inición e p ecisión de con o nos, con e éndose, en consecuencia, en obxec os
p e isíbeis e manipulábeis, suscep íbeis de se en pe ec amen e ab anguidos, medidos e
ponde ados polos cálculos do en endemen o. Nes e cómodo con ol ó que se p es a o
mundo que compa ece en inmedia ez p esen a i a es iba a causa da p eponde ancia
a ibuída adicionalmen e á pe cepción senso ial, un hábi o, ou p exuízo, no que inco e
non só a inxenua “ac i ude na u al” do sen ido común, senón a p opia e lexión
epis emolóxica, semp e p ocli e (como o é, en xe al, oda ac i idade eó ica) a se deixa
a as a pola súa débeda coa abs acción.
305 “The sepa a ion o he emo ional expe ience om he p esen a ional in ui ion is a high abs ac ion o
hough ” (PR, 162-163).
306 “The sense-da a, equi ed o he immedia e sense-pe cep ion, en e in o expe ience in i ue o he
e icacy o he en i onmen . This en i onmen includes he bodily o gans” (SME, 52).
307 “Ou bodily expe ience is he basis o he exis ence. [...]. I is no p ima ily an expe ience o sense da a
in he clea and dis inc sense o ha e m” (MT, 114).
128
A su ileza da pe cepción senso ial pe mi e ó suxei o a eba a ó mundo a inicia i a
que es e posuía e exe cía de manei a imposi i a no modo da e icacia causal. A a inación
p og esi a da po encia concep ual e da acul ade abs ac i a, esponsábeis da pa cial
( agmen a ia an o como in e esada) e me iculosa e sión do mundo no código da
inmedia ez p esen a i a, anquea o acceso ós es adios supe io es do coñecemen o e
es imula o xu dimen o da conciencia.
Resumindo: No p oceso expe iencial con lúen os uncionamen os de dous modos
pe cep i os. Deles, o sen i da e icacia causal ep esen a a ía p ehensi a p imixenia,
undan e e esencial. En i ude da súa ope a i idade in alíbel, o suxei o “apálpase”
en e ecido cons i u i amen e cun mundo eal an eceden e. O modo da e icacia causal
en aña un con ac o di ec o coa al e idade, aducido na ce eza da e ec i idade dun
dinamismo in e ela i o que in eg a e con igu a can o acon ece, incluída a p opia
in e io idade expe iencian e. Es e é un sabe p imi i o, obs inadamen e ehemen e, que
adoi a escapa , malia a súa p imo dialidade (ou xus amen e en azón da mesma), ás
o mulacións conscien es. En con as e coa acceso iedade das es u u as pe cep i as que
an c is aliza-la inmedia ez p esen a i a, en de a ibuí se á e icacia causal p io idade
epis emolóxica absolu a e unha necesidade on olóxica indiscu íbel:
“A pe cepción senso ial é unha ca ac e ís ica p opia dos o ganismos máis a anzados,
namen es que ódolos o ganismos eñen a expe iencia da e icacia causal po medio da
cal o seu uncionamen o esul a condicionado polo medio” (SME, 5)308.
“O modo pe cep i o da inmedia ez p esen a i a xo de nas ases a días, in eg ado as
e p odu i as, do p oceso de conc escencia. O modo pe cep i o da e icacia causal en de
se as exado na cons i ución do da o en i ude do cal unha en idade pe cep i a
conc e a én se-lo caso. Así pois, debemos adsc ibi-lo modo da e icacia causal á
cons i ución undamen al dunha ocasión, de xei o que eñan de posuílo, en xe molo,
mesmo os o ganismos de meno ango; o modo da inmedia ez p esen a i a, en oques,
equi e da ac i idade máis so is icada dos es adios a díos do p oceso, polo que o
posúen an só os o ganismos de ango ela i amen e ele ado” (PR, 172)309.
E, non obs an e, son os ca ac e es inhe en es á pe cepción senso ial os que p opician
o desen ol emen o da ac i idade do polo men al da expe iencia, no que eside o pode
de concibi al e na i as, de in oduci-la no idade e luidi ica-la ixidez do ác ico, de
impulsa , en de ini i a, o a ance c ea i o do p oceso global.
“O modo pe cep i o da inmedia ez p esen a i a é es é il en ce o sen ido. A súa
obxec i ación do mundo con empo áneo ca ece –á ma xe da ans e encia simbólica-
dos elemen os cons i u i os da o ma subxec i a, de elemen os a ec i os, ap ecia i os,
inalís icos. Os encellos do nexo obxec i ado exhiben unicamen e a de inición das
elacións ma emá icas. [...]. Pe o nun ou o sen ido es e modo pe cep i o posúe unha
signi icación imp esionan e. Pos o que exhibe o complexo das elacións ma emá icas
sis emá icas que pa icipan en ódolos nexos da nosa época cósmica, no signi icado
308 “Sense-pe cep ion is mainly a cha ac e is ic o mo e ad anced o ganisms; whe eas all o ganisms ha e
expe ience o causal e icacy whe eby hei unc ioning is condi ioned by hei en i onmen ” (SME, 5).
309 “The pe cep i e mode o p esen a ional immediacy a ises in he la e , o igina i e, in eg a i e phases o
he p ocess o conc escence. The pe cep i e mode o causal e icacy is o be aced o he cons i u ion o
he da um by which he e is a conc e e pe cipien en i y. Thus we mus assign he mode o causal e icacy
o he undamen al cons i u ion o an occasion so ha in ge m his mode belongs e en o he o ganisms o
he lowes g ade; while he mode o p esen a ional immediacy equi es he mo e sophis ical ac i i y o he
la e s ages o p ocess, so as o belong only o o ganisms o a ela i ely high g ade” (PR, 172).
129
máis amplo do e mo. [...]. O descub imen o da au én ica ele ancia das elacións
ma emá icas e eladas pola inmedia ez p esen a i a oi o p imei o paso na conquis a
in elec ual da na u eza. Naceu en ón a ciencia exac a. Á pa e des as elacións na súa
calidade de ei os da na u eza, a ciencia é un sensen ido, un con o na ado po un pa o
e c ido po olos” (PR, 326-327)310.
Pagado xus o ecoñecemen o ás ce ezas subminis adas polo sen i da e icacia
causal e ehabili ada así a dimensión undan e, co pó ea e p e e lexi a, do p oceso
expe iencial, pode e debe a i ma se amén, sen isco de eincidi na alienación
in elec ualis a, que son as posibilidades des echadas pola ac i idade ep esen a i a da
pe cepcion senso ial as que iabilizan as complexas ope acións men ais capaces de
p omo e e sos e na súa g a e a en u a o a ance da ci ilización.
310 “The pe cep i e mode o p esen a ional immediacy is in one sense ba en. So a as –apa om
symbolic ans e ence- i discloses he con empo a y wo ld, ha wo ld, hus objec i ied, is de oid o all
elemen s cons i u i e o subjec i e o m, elemen s emo ional, app ecia i e, pu posi e. The bonds o he
objec i ied nexus only exhibi he de ini eness o ma hema ical ela ions. [...]. Bu in ano he sense his
pe cep i e mode has o e whelming signi icance. I exhibi s ha complex o sys ema ic ma hema ical
ela ions which pa icipa e in all he nexus o ou cosmic epoch, in he wides meaning o ha e m. [...].
The disco e y o he ue ele ance o he ma hema ical ela ions disclosed in p esen a ional immediacy
was he i s s ep in he in ellec ual conques o na u e. Accu a e science was hen bo n. Apa om hese
ela ions as ac s in na u e, such science is meaningless, a ale old by an idio and c edi ed by ools” (PR,
326-327).
130
5.6. A ce eza o ixina ia
e a na u eza p e ep esen a i a do deca amen o do eal
“Sabémonos nós mesmos c ia u as nun mundo de c ia u as. [...]. Un mundo de
moi as ac ualidades coo dinadas” (MT, 108)311.
Es a a i mación condensa o con ido da ce eza undamen al que subxace a odo ac o
de expe iencia o necendo a ensión subxec i a das ga an ías p ecisas pa a pe sis i na
súa inicia i a de au oa i mación pe an e si mesma e pe an e o mundo que a in e pela.
Non acubillámo-la meno dúbida ace ca da ealidade do cen o expe iencian e que
i imos como o p opio “eu”. Temos cons ancia pa en e do a aigo desa mesmidade que
somos nunha al e idade que a anscende, nun mundo con peso on olóxico de seu que
man én connosco unha in e acción luída. E ecoñecemos sen ese a, asemade, a
pa icipación e ec i a nese ámbi o ex e no o al dou as unidades de expe iencia ás que
a ibuímos de manei a espon ánea un es a u o de ealidade idén ico ó que aplicamos á
nosa p opia inmedia ez. Cómp e concluí en ón que
“O es adio p ima io do disce nimen o non é cuali a i o, senón que consis e nunha
ap ehensión aga da ealidade, seccionándoa nun iplo esquema, a sabe : ‘O Todo’,
‘Iso Ou o’ e ‘Es e-Eu” (MT, 110)312.
Velaquí o denso sabe que ope a in alibelmen e (no dob e sen ido de que asis e en
odo momen o ó suxei o e de que non hai nel luga pa a o e o) no subs a o
p econscien e da expe iencia. Son as p esenzas sólidas es emuñadas pola e icacia
causal as que do an de e e encia subs an i a eal os ac o es cuali a i os que,
desp egados sob e a supe icie máis apa en e do mundo, acapa an de o dina io a
a ención da conciencia. As de e minacións coas que aballa a pe cepción conscien e,
an nidias como le es e ines ábeis, p esupoñen un ce o “algo”, un eixe o undo de
sen ido, a consis encia disc e a dun obs inado “qué”. Os ca ac e es cuali a i os son
me os sinais cos que se anuncia ós uncionamen os senso iais especializados unha
compac a exis encia-ou a que se a opa ealmen e “aí”, cons i uíndo mundo, como oco
de ac i idade sen in e e exp esi a cuxa signi icación au én ica non se educe, nin se
deduce deles, seque a, ós azos “planos” cos que alude a ela a inmedia ez p esen a i a.
As p o undas in uicións da i encia o ixina ia adoi an ica eladas pa a a
conside ación explíci a da e lexión conscien e. Es e, que é un ei o na u al (e, como al,
p agma icamen e saudábel), ocasiona g a es di icul ades á en a i a de escla ece-los
undamen os úl imos do coñecemen o. O es o zo p ospec i o da pescuda ilosó ica ese
aizoado eco en emen e pola linguaxe, que en o xado e a inado odo o seu
ins umen al ca ego ial endo en pe spec i a os in e eses dominan es da u ina co iá da
cul u a, abso bidos, coa p udencia do “bo sen ido”, polos aspec os mudábeis e
acceso ios das cousas. A azón p agmá ica i e na ( e)p esen ación senso ial do mundo.
O mudábel e acceso io, disce nido cla a e dis in amen e, amósase amén p edic íbel e
con olábel, máis aínda: manipulábel. De aí a impo ancia de dicilo, de nomealo, de e-
lo pode de o a inca ó caos indi e enciado do mundo mudo, designándoo de manei a
sinxela e ce ei a, pa a acelo compa ece pe an e a po encia plani icado a do
311 “We know ou sel es as c ea u es in a wo ld o c ea u es. [...]. A wo ld o many coö dina ed
ac uali ies” (MT, 108).
312 “The p imi i e s age o disc imina ion is no p ima ily quali a i e. I is he ague g asp o eali y,
dissec ing i in o a h ee old scheme, namely, ‘The Whole’, ‘Tha O he ’ and ‘This-My-Sel ’ ” (MT, 110).

131
en endemen o cando esul e p eciso. Is o é o que se espe a da esol a dia anidade da
palab a. Non é es año que a men alidade inxenua cedese ó ab aio pe an e o seu mis e io
e a in es ise nos seus mi os coa au éola da maxia313.
Á mi oloxía pe ence amén (disimulada a súa condición an ás ica polo p osaísmo
do discu so concep ual) o ideal mode no do undamen o “cla o e dis in o”. A e ada a
el, a me a ísica ense o nado “supe s iciosa”, e es ida de se iedade dogmá ica pe an e
as palab as. A cla idade e a dis inción ci cunsc iben o seu adio de aplicación lexí imo
ós desen ol emen os analí icos e dedu i os p opios dos es adios úl imos (polémicos,
abs ac os e en de ini i a secunda ios) do labo de undamen ación. A p ocu a dos
p incipios e á de dep ende a se mo e , en oques, en e as ce ezas di usas da
expe iencia espon ánea, in e nándose na en aña escu a do sen i p econscien e que se
man én en i o con ac o coas ondu as do eal. Dese xei o chega á a descub i que
“‘To alidade’, ‘Ex e io idade’ e ‘In e io idade’ son as ca ac e izacións p ima ias de
‘o impo an e’. Non hai que as concibi como concep os analí icos cla os. A expe iencia
albo ece con es es p esupos os di usos e deles se se e pa a guia-la cla idade c ecen e
da análise de allada. Son p esupos os no sen ido de que exp esan a ob iedade que
exhibe a expe iencia. Hai a o alidade do ei o eal; hai a ex e io idade dos di e sos
ei os; hai a in e io idade des a ac i idade expe iencian e inca dinada no seo da
o alidade” (MT, 116)314.
Es as nocións p imixenias (o Un- o al, o múl iple, a au oinmedia ez) cons i úen as
es ace as, imb icadas indisolubelmen e en e si, dunha mesma e única e idencia. Non
cabe concede á ce eza do ego un g ao supe la i o de apodic icidade con espec o ás
ou as dúas ins ancias implicadas no con ido da ce eza o ixina ia. As desmesu as do
subxec i ismo ema an semp e po acu uncha con a os mu os do solipsismo a
e lexión empeñada en se aliena da súa ma iz na expe iencia i a. Da g a idade dos
esul ados des a ύβρις ego-cén ica dan boa p oba as apo ías que asedia on a
epis emoloxía mode na.
A pescuda epis emolóxica debe p incipia po sonda-las p o undidades do sabe
i ido, habi ualmen e e ac a ias á cla idade p oxec ada pola ac i idade conscien e. Os
uncionamen os da pe cepción senso ial, en oques, debe án se pos e gados a un
segundo plano da conside ación po mo da súa acceso iedade en elación coa medula
313 A ascinación pe an e o pode da palab a é denunciada po BERGSON na medida na que edunda nunha
banalización do pensamen o. A izosidade do discu so log a a inca-lo Homo Sapiens das mans
indus iosas do Homo Fabe pa a o o na nun aidoso Homo Loquax, p e ensioso “ azoado ” na o pa a
quen a p o undidade do mundo se esgo a na xeog a ía dúc il e ab anguíbel do seu dici , chegando mesmo
a c e que pode econs uí e “consag a ” de ini i amen e nos seus epe o ios ca ego iais o mo emen o
en ei o da ida. O Homo Loquax é o idóla a da palab a, pe o da palab a con encional, osilizada,
despoxada da sensíbel lexibilidade coa que xu di a ó abei o da in uición, unha palab a demasiado osca
pa a se i á imaxinación p ospec i a e indi e en e ó pode suxes i o da me á o a. Incapaz, en de ini i a,
de p omo e-la eno ación concep ual da que dependen esencialmen e o a ance e a p o undación do sabe
( éxase La Pensée e le Mou an , en Oeu es, Pa is, P esses Uni e si ai es de F ance, 1963, pp. 1336 e
ss.).
314 “ ‘To ali y’, ‘Ex e nali y’ and ‘In e nali y’ a e he p ima y cha ac e iza ions o ‘ ha which ma e s’.
They a e no o be concei ed as clea , analy ic concep s. Expe ience awakes wi h hese dim
p esupposi ions o guide i s ising cla i y o de ailed analysis. They a e p esupposi ions in he sense o
exp essing he so o ob iousness which expe ience exhibi s. The e is he o ali y o ac ual ac ; he e is
he ex e nali y o many ac s; he e is he in e nali y o his expe iencing which lies wi hin he o ali y”
(MT, 116).
132
do p oceso expe iencial. Son dúas as azóns que poden se aducidas pa a a ala-lo
diagnós ico da supe icialidade des e modo pe cep i o. Vexamos de cáles se a a:
-1º.- O alo cogni i o da inmedia ez p esen a i a esgó ase no dunha me a
demos ación de cómo son a ec adas as es u u as pe cep i as do suxei o po
unha se ie de de e minacións p oceden es (segundo se supón: ningunha
e idencia pode achega es e modo pe cep i o pa a induci a maio es segu anzas
ó espec o) da e ec i idade dun mundo ex e no. Tales de e minacións, ou
“da os” (malia que ampouco esul a posíbel xus i ica aquí es a denominación),
nada e elan ace ca da causa da súa compa ecencia an e a subxec i idade, e
nada din, ampouco, ace ca da consis encia subs an i a do seu (de no o:
supos o) e e en e obxec i o. A pe cepción senso ial limí ase a p oduci unha
con igu ación cuali a i a peculia na in imidade do claus o expe iencian e, a
o ganiza unha “ ep esen ación” ou “ unción” (na ilus a i a me á o a humeana)
e éme a no escena io p i ado da conciencia. O a gumen o (as a eccións
subxec i as) é eal, e eal é amén o espec ado (dis o non lle cabía dúbida á
iloso ía que coidou pode con e e-lo ego cogi o no undamen o inconmobíbel
de oda ce eza). Pe o nada se sabe ace ca da ealidade dos “ ei os” que
o ixina on conxec u abelmen e a ama (segundo nos sen imos inclinados a c e
na u almen e). A pe cepción senso ial non pode da azón de si.
Se e dadei amen e houbese que se cingui á le idade in anscenden e dos
ca ac e es da inmedia ez p esen a i a, nada habe ía capaz de induci-lo suxei o a
pos ula-la exis encia dunha ealidade ex e na (moi o menos a se sen i inme so
nela, al como lle oco e á i encia espon ánea) do ada do pode , exe cido
cons an emen e, de a ec a-la p opia inmedia ez. Os elemen os cos que ope a a
pe cepción senso ial semellan ca ece odos eles de peso on olóxico de seu, á
is a do xei o no que son p ocesados na sín ese expe iencial. O g ao de
ele ancia que man eñan e aínda o ei o mesmo da súa compa ecencia pe an e a
in e io idade subxec i a obedecen o designio da a ención conscien e. É amén a
conciencia a que decide cómo eñan de en a-los “da os” sensíbeis a o ma pa e
da súa pa icula ep esen ación da ealidade. Os chamados da os (que o son, de
ce o, mais non po ob a da pe cepción senso ial315) con é ense, ó se en
adminis ados pola conciencia, semp e selec i a e abs ac i a, mudábel nos seus
in e eses e p opósi os, nas manexábeis eselas cuali a i as coas que aquela
compón e emodela deco e o seu “mosaico” do mundo. E, como oco e con odo
mosaico, odo se xoga na supe icie e con o me ó a bi io do a í ice.
“A conciencia é un p oceso de abs acción, cons an emen e cambian e, que
ope a sob e a calidade cambian e dun denso p oceso de exis encia subs ancial.
En a iza. E, se esquecémo-lo ondo subxacen e, o esul ado é a i ialidade”
(MT, 108)316.
315 Xa que é o “co po- o al”, na súa calidade de ins umen o p ehensi o do modo da e icacia causal, o que
p opo ciona a ma e ia p ima obxec i a do p oceso expe iencial.
316 “Consciousness is an e e -shi ing p ocess o abs ac ing shi ing quali y om a massi e p ocess o
essen ial exis ence. I emphasizes. And ye , i we o ge he backg ound, he esul is i iali y” (MT,
108).
133
-2º.- Po ou a banda, e on e á “e idencia” anspa en e á que se a eñen
cegamen e os hábi os de pensamen o he dados da adición mode na, o ce o é
que
“Somos conscien es de algo máis que de cla idade. A impo ancia da
cla idade non xo de en an o non a emos in e p e ado en e mos dos amplos
esul ados que imp egnan agamen e o o al da exis encia” (MT, 108)317.
O suxei o sen e a p esenza e ec i a do mundo. Sabemos, sen sospei a
seque a o que pode ía signi ica-la dúbida a es e espec o (obse ación que ale
amén pa a a au osince idade exis encial do escép ico “ eó ico”), do “es a -aí” do
mundo e do es a mos nós mesmos con el, pa icipando ac i amen e nel,
o mando pa e in eg an e del. Soamen e po que se a opa a alada en odo
momen o pola sólida sol encia des e sabe p imixenio pode a isca se a
inmedia ez p esen a i a a o ece-la “cla idade e dis inción” das súas le es
ga an ías ás g a es demandas da ida eal.
Cómp e e isa-lo es a u o epis emolóxico a ibuído adicionalmen e ós di e sos
modos pe cep i os. Non ob émo-la e idencia que ce i ica a exis encia de cousas-ou as
a pa i do que se amosa (en igo : “suxi e”) pe an e a dia anidade da conciencia. Non é
no dominio abs ac o das ep esen acións sancionadas polo sabe explíci o onde eña de
se p ocu a-lo e dadei amen e o ixina io:
“A expe iencia senso ial [...] engade i eza e apun a ca a a unha ac i idade do sen i
que xa se posuía” (MT, 109)318.
“Polo que a inxe ó xuízo conscien e, a e e encia simbólica supón a acep ación da
e idencia dos pe cep os no modo da inmedia ez como e idencia pa a a localización e
disc iminación dos agos pe cep os no modo da e icacia” (PR, 179)319.
A pe cepción senso ial desp ega ódalas súas p oducións dando po supos a a
e e encia ás densas p esenzas (cuxos con o nos in en a de ini á súa manei a),
inob iábeis e ingobe nábeis, que se lle e elan e impoñen dende a penumb a do sen i
p econscien e. Po que o suxei o in úe que pode e en que con a en odo momen o con
esas sólidas ealidades, deseña ódalas súas es a exias cogni i as e p agmá icas con
is as á explo ación, ap opiación e, de se posíbel, dominación, dese “algo” que sabe
“xa-aí”. “Aí”, como ex e io idade-ou a cons i u i a da in e io idade p opia.
Na súa análise das azóns da pe cepción senso ial, a e lexión ese emi ida
no amen e a aquel subs a o almo da expe iencia subs ancializado polas e idencias da
e icacia causal. Delas, e só delas, eciben o seu sen ido, consis encia e e e encia eal os
esquemas agmen a ios da inmedia ez p esen a i a.
317 “We a e conscious o mo e han cla i y. The impo ance o cla i y does no a ise un il we ha e
in e p e ed i in e ms o he as issues aguely haun ing he ullness o exis ence” (MT, 108).
318 “The senso y expe ience [...] adds i idness and poin s o an ac i i y o eeling al eady possessed”
(MT, 109).
319 “So a as conce ns conscious judgmen , he symbolic e e ence is he accep ance o he e idence o
pe cep a, in he mode o immediacy, as e idence o he localiza ion and disc imina ion o ague pe cep a
in he mode o e icacy” (PR, 179).
134
5.7. O p og eso do coñecemen o:
Linguaxe, abs acción e acionalización
P imo dialidade signi ica, na semán ica da ce eza, cons ancia da ealidade do p opio
se . Cons ancia, asemade, da ealidade dun mundo que anscende e sos én dende a aíz
a p opia mesmidade expe iencian e, que i e só en, po e pa a (nos casos máis
ad e sos: con a) el. Só en elación con el. En calque a caso. Nos es a os p imi i os da
súa expe iencia, o suxei o i e in ensamen e a ape u a cons i u i a que o anquea á
ex e io idade. O mundo exe ce a súa e ec i idade sob e a in e io idade subxec i a,
deixándose acada , á súa ez, pola ac i idade expansi a de es a. A co elación
o ixina ia de odo can o ai no se é es emuñada cons an e e ehemen emen e, sen
palab as, pola comple a ensión exis encial do suxei o. Sen palab as. Coa o undidade
inequí oca do os ensi o.
Es es son os exos alice ces sob e os que se asen an o p oceso de expe iencia, en
xe al, e o enómeno cognosci i o, en pa icula . Malia que se cad a esul a ía máis
ap opiado ala de “ aíces” no can o de “alice ces”, en azón do ca ác e xenuinamen e
na u al do que aquí se en p opos o como “ undamen o”, exen o de con a o es
adicionais p odu o da suplemen ación eó ica.
Pe o a iloso ía non pode da po ema ada a súa a e a de undamen ación en an o
non eña explicado cómo xo den no subs a o básico da expe iencia os dinamismos
cuxo desen ol emen o p og esi o desemboca nas mani es acións máis ele adas da
ac i idade cognosci i a. O obxec i o é log a asis i econs u i amen e á asposición
do limia ou “pun o c í ico” (como o denomina Teilha d de Cha din320) que conduce á
ans igu ación daquilo que apa ecía como enómeno c uamen e biolóxico (a
expe iencia sensíbel) nun oco de in elixencia e sen ido. O eme xe da conciencia
ep esen a o i o que ma ca o comezo das a en u as da ci ilización.
Es e apa ado inal p oponse es uda-lo papel que desempeñan a linguaxe, o
p ocedemen o abs ac i o e o p oceso de acionalización, “cha es mes as” da
in elixencia humana, no mo emen o na u al de a ance do coñecemen o a pa i do sabe
elemen al que endexamais deixa á de ac ua , po al o que se emon e o “ oo” da azón,
como o seu undamen o p imo dial.
5.7.1. A linguaxe e a libe ación do pensamen o
“A libe dade de pensamen o eu posibili ada pola linguaxe: g azas a ela achámonos
libe ados da suxeición comple a á inmedia ez do modo e da ci cuns ancia” (MT, 35)321.
A linguaxe é, en ce o sen ido, unha unción da memo ia. O seu come ido consis e en
codi ica , pa a ace compa ece no amen e pe an e o pensamen o, aquelas expe iencias
que pe encen a un pasado xa consumado, aínda que non do odo ex in o. O “eu-
mesmo” que se en sido ea í mase, es emuñado pola memo ia a iculada en linguaxe,
no “eu-mesmo” ac ual que o he da e supe a, pe o que non pode pe mi i se esquece “de
320 El enómeno humano, Mad id, Tau us, 1965.
321 “F eedom o hough is made possible by language: we a e he eby eleased om comple e bondage o
he immediacies o mood and ci cums ance” (MT, 35).
141
da in ensidade e da p o undidade da expe iencia no seu conxun o. Remo e as
p o undidades” (MT, 123)336.
A ida, que non en an posúe p io idade on olóxica con espec o á conciencia, é
semp e máis o e que os cons u os abs ac os ós que in en a cinguila o es o zo
e lexi o. Namen es a eo ía acila pe an e con a ác icos e conside acións
a i iciosamen e escép icas, a ida habi a se enamen e na e idencia, no sabe segu o do
que é en esencia a ealidade: e ec i idade conc e a, amado co elacional, ac ualidade
en p oceso. As ce ezas des iladas pola e icacia causal endexamais deixan de es a
p esen es pa a a conciencia. Ou mello : endexamais deixan de ope a con disc e a
in alibilidade dende o seu ondo inesc u ado. Po máis que a o ma do dici e do sabe
explíci os, abs ac os, apa en e o con a io, as endencias na u ais de pensamen o e
acción non abandonan os seus p esupos os p imi i os, senón que deseñan in eg amen e
con o me a eles as liñas que de inen o seu p ocede . Así o es emuña masi amen e o
anscu so da nosa u ina exis encial.
Pe o cómp e da un paso máis aínda de ca a á consumación do labo de
undamen ación. Non abonda coa asimilación ins in i a pola ac i idade conscien e das
ce ezas cons i u i as do seu undamen o p imixenio. Alomenos polo que a inxe á
iloso ía, o sabe non pode con en a se con ica na con ianza desp eocupada da
“ac i ude na u al”. A e lexión, na medida na que se p opoña acada unha comp ensión
au én ica da e dade p o unda do eal, e á de se aplica á elucidación e elabo ación
concep ual das e idencias coas que es á habi uada a con a-la expe iencia en ódalas súas
mani es acións. Incluída a eo é ica.
Coa axuda da abs acción, a azón emón ase sob e o conc e o pa a oma unha
p uden e dis ancia espec o á p axe co iá e á apa encia cons i i a do ác ico. A dis ancia
es ae a con ex u a e e escen e do mundo e in ensi ica, en oques, a ni idez das súas
liñas esenciais. Só a dis ancia que odo o ab angue, ans o mando a pe spec i a en
pano ama, pode sa is ace-la ocación de uni e salidade inhe en e á azón. Pe o nin a
abs acción, nin a dis ancia, nin o uni e sal, seque a, cons i úen ins en si mesmos.
Unha azón cabal só e neles medios, luga es de ánsi o, “es acións” necesa ias pa a o
“es o zo do concep o”. O alo do uni e sal cí ase na i ualidade de aluma nas súas
xus as p opo cións a signi icación subs anciosa do acon ece singula . Se a azón
p ocu a a dis ancia, é po que espe a pode así e o na máis p e o. Máis p e o do “aquí”,
do “is o”, do “ago a”, máis p e o do eal, p e o a é log a palpa-la súa ce na mesma, a
súa e dade p o unda e absolu a, a e dade da ida, conc e a e p ocesual.
336 “Tha he abs ac ion is p ese ed wi h i s adequa e ele ance o he conc e e sense o alue a ainmen
om which i is de i ed. In his way, he e ec o he abs ac ion s imula es he i idness and he dep h o
he whole o expe ience. I s i s he dep hs” (MT, 123).

142
5.8. Conclusión
“O au ocoñecemen o inhe en e ó acon ecemen o co po al é o coñecemen o de si
mesmo como unidade complexa cuxos ing edien es inclúen oda a ealidade alén dela,
es inxida pola limi ación dun módulo de aspec os. Sabémonos nós mesmos unha
unción de uni icación dunha plu alidade de cousas dis in as de nós” (SMW, 150-
151)337.
A e idencia é o luga na u al da expe iencia. O suxei o habi a na ce eza inalienábel
da cope enza cons i u i a que o en aña cun mundo consis en e de seu e
subs ancializado da p opia inmedia ez. Es e é o con ido do sabe i ido, undan e e
p imo dial, que a ala en odo momen o a azoábel esolución da ac i idade in encional.
A e lexión en de dep ende a se ace ca go dos p esupos os que in eg an o seu
pa imonio na u al, ese sabe g a e e sol en e semp e p es o a “ esponde ”, disc e o e
e icaz, dende os es a os sub e áneos da i encia p e e lexi a. A expe iencia sén ese
se , sén ese pa icipando na comunidade do se xun o con ou as moi as exis encias
eais como ela mesma, como ela mesma sen in es, a ec an es e a ec i as. Así o
es emuña i idamen e o sen i imposi i o da e icacia causal, anxido polas
in e pelacións dunha al e idade anscenden e e non obs an e ín ima, subs ancia e
medida da p opia ac ualidade. O coñece , que “segue ó se ”, non consis e senón na
ap opiación explíci a polo pensamen o des a e dade palpábel na que se ci a a
signi icación p imo dial do exis i .
O pensamen o, a ei o a se medi coas di icul ades inhe en es á so is icada a idez do
discu so especula i o, de ense pe plexo pe an e a sinxeleza do e iden e. A eccionado ós
pa adoxos, o que é de seu máis doado semella esul a pa a el o máis di ícil. A alla de
na u alidade que eu padecendo o pensamen o no seu decu so his ó ico é a esponsábel
de que só poida asumi como e o a iscado (cando os seus p exuízos non o inducen a o
e usa como absu do) o que é en ealidade o “lo e” que co esponde cabalmen e ó seu
des ino. Pa a a azón in elec ualizada (alienada) é oda unha “a en u a” o se asoma ás
ondu as do sen i nas que se mo e con segu anza a i encia espon ánea. Unha a en u a
inusi ada e ambiciosa que equi e coidadosos p epa a i os. An e odo, cómp e p ocede
ó acondicionamen o axei ado dos ecu sos ca ego iais cos que adoi a aballa-la eo ía,
ebo dados aco ío pola subs ancia i a do mundo coa que acode a eles a expe iencia
in ui i a. Es e labo de e undición concep ual non supón unha me a p opedéu ica,
moi o menos unha ci cuns ancia me odolóxica acceso ia. A súa execución a inxe de
manei a di ec a ó núcleo subs an i o do p oxec o p ospec i o. Nela aille a ida á
e lexión. O “es o zo do concep o” debe oca se baixo a supe isión c í ica da azón
nun es o zo do sen i , único capaz de auscul a e acolle en si o pulso i en e do eal338.
337 “The sel -knowledge inhe en in he bodily e en is he knowledge o i sel as a complex uni y, whose
ing edien s in ol e all eali y beyond i sel , es ic ed unde he limi a ion o i s pa e n o aspec s. Thus
we know ou sel es as a unc ion o uni ica ion o a plu ali y o hings which a e o he han
ou sel es”(SMW, 150-151).
338 O con as e en e a sabedo ía insondábel da ida, segu a e inxenua, e o escep icismo a i icioso do
pensamen o analí ico, supe icial e acilan e, ica e lec ido magni icamen e na pe plexa elación que se
es ablece en e dous dos pe sonaxes de Co áza , condensada na pasaxe que ci amos a segui : “Hai íos
me a ísicos, ela nádaos como esa ando iña es á nadando o a , xi ando alucinada en o no ó campana io,
deixándose cae pa a se le an a mello co impulso. Eu desc ibo e de ino e desexo eses íos, ela nádaos.
Eu búscoos, a ópoos, mí oos dende a pon e, ela nádaos. E non o sabe, igualiña á ando iña. Non necesi a
sabe coma min, pode i i na deso de sen que ningunha conciencia de o de a e eña. Esa deso de que é a
143
Nada es año se demanda do pensamen o. Non o p ecipi amos na alienación nin o
con on amos con e os pe igosos. Tampouco p e endemos desacougalo con pa adoxos.
Non lle ese ámo-lo di ícil. Do que se a a, xus amen e, é de que dep enda a se
con o ma co doado. En egámoslle simplemen e o seu, a súa ce eza o ixina ia, sinxela
e o unda. En egámolo a el mesmo ó seu, ein eg ámolo á súa ma iz na u al, en añada
na ce na do mundo. P ocu amos an só a súa e dade esencial. Pa a iso debe á elaxa-la
ixidez da súa ac i ude abs ac i a, dila a-la exigüidade agmen a ia dos seus concep os
e o na así o seu sabe en noción, limpa canle pa a o “disco e ” daquelas e idencias
que subs ancializan a súa eb a i a.
súa o de mis e iosa, esa bohemia do co po e a alma que lle ab e de pa en pa as e dadei as po as”
(Rayuela, Mad id, Cá ed a, 1997, cap. 21, p. 234).
144
6. O DINAMISMO ASCENDENTE DO SER E DO COÑECER:
A AVENTURA DA RAZÓN ESPECULATIVA
“A signi icación dunha ida humana pa a p opósi os comunicábeis e
publicamen e ecoñecíbeis é o oi o da unión en e dous pais que, po
sepa ado, son es é iles. Os ideais omados, en si mesmos, non p oducen
ealidade, e as i udes, po si soas, non p oducen no idade. E digan o que
digan os o ien alis as e os pesimis as, o ce o é que aquilo que en unha
signi icación máis p o unda -alomenos compa a i amen e- na ida semella se-
lo seu ca ác e de p og eso, ou esa unión es aña da ealidade coa no idade
ideal que se én con inuando de momen o en momen o a é o p esen e. O
ecoñecemen o da no idade ideal cons i úe a a e a do que chamamos
in elixencia”339.
“A p io i non esul a e iden e de seu que a única a e a da nosa men e en
elación coas ealidades eña que se copialas. [...]. A esencia da demanda [do
eal] non se ía a copia, senón o en iquecemen o do mundo an eceden e. [...].
Po que non habe ía de se-la misión do pensamen o ac ecen a e ele a-la
exis encia, no can o de a imi a ou eduplica simplemen e?”340.
“Nin seque a a pe ección pode a u a-lo edio da epe ición inde inida. Pa a sos e-la
ci ilización coa in ensidade do seu en usiasmo inicial é p eciso algo máis que e udición.
A A en u a, en endida como p ocu a de no as pe eccións, esul a esencial” (AI,
258)341.
“Sen a A en u a, a ci ilización ensómese na plena decadencia” (AI, 279)342.
Sondadas as ondu as da i encia subxec i a e iden i icados os udimen os
p imo diais do p oceso expe iencial, a pescuda epis emolóxica en de se aplica aínda,
an es de da po concluído o seu labo de undamen ación, ó es udo da dinámica
in ínseca das mani es acións ul e io es do enómeno cognosci i o. A xené ica da
e idencia, adsc i a a un dominio pu amen e biolóxico en azón do ca ác e
absolu amen e p imi i o e i al do seu obxec o, debe deixa paso a unha a queoloxía da
acionalidade ci ilizado a. Máis he menéu ica que enxoi amen e empí ica, po can o
anscende a signi icación inmedia a do ei o de expe iencia, es a no a ciencia “á quica”
p ocu a á de ec a e segui no seu ciclo na u al as sine xías que p omo en o xu dimen o
e desen ol emen o sos ido da cul u a.
A p esen e sección es á concibida a xei o de complemen o pa a as conside acións
e bo da linguaxe, a abs acción e o p oceso de acionalización coas que se pechou o
“núcleo du o” do p oxec o de undamen ación. O obxec i o ago a é examina-la unción
desempeñada po aquela ins ancia denominada po Whi ehead “Razón”343 no
mo emen o de a ance do coñecemen o, o que ale po dici : na magna a en u a da
339 WILLIAM JAMES, ‘Wha makes a li e signi ican ’, en P agma ism and O he W i ings, New Yo k,
Penguin Books, 2000, p. 300.
340 WILLIAM JAMES, ‘Humanism and T u h’, en The Meaning o T u h, New Yo k, P ome heus Books,
1997, pp. 79-80.
341 “E en pe ec ion will no bea he edium o inde ini e epe i ion. To sus ain ci iliza ion wi h he
in ensi y o i s i s a dou equi es mo e han lea ning. Ad en u e is essen ial, namely, he sea ch o new
pe ec ions” (AI, 258).
342 “Wi hou Ad en u e, ci iliza ion is in ull decay” (AI, 279).
343 Tense op ado aquí po espec a-la decisión de Whi ehead de esc ibi es e e mo semp e con maiúscula.
14
5
ci ilización344. A Razón se á quen eña de esponde ace ca das i ualidades da
ac i idade cognosci i a pa a modula e impulsa-lo p oceso plu al e e sá il da
ealización do se . Todo coñece é un pode . Pe o cando o pode se aliena do
coñecemen o e, en consecuencia, do seu p opio se , ema a semp e po se o na nun
pe igo pa a si mesmo e pa a o mundo sob e o que p oxec a o seu a án de dominación. A
ύβρις do pode alienado p ocu a con ecuencia ace do coñecemen o o seu cómplice,
p ecipi ádoo no e o e as o nando a súa unción na u al na dinámica do acon ece . A
Razón, po encia c í ica e c ea i a, aballa in a igabelmen e en p ol da lib e expansión
da imaxinación concep ual que cons úe o sabe . A ela compe e e i a-lo es ancamen o
ou mesmo in olución des e úl imo a mans dos in e eses espu ios do pode (sexa es e da
índole que sexa, incluído, e sob e odo, o dunha Razón minguada no sen ido que se
explici a á a segui ), emo endo así un obs áculo capaz de al e a e us a-lo decu so
p og esi o do eal.
344 PAUL RICOEUR ensaia unha econs ución do concep o de azón implíci o nas o mulacións
husse lianas que si úa es as, baixo a nosa óp ica, en ex ao dina ia p oximidade á concepción
whi eheadiana. A na u eza e o τέλος da azón eñen un signi icado homoxéneo nas dou inas espec i as
de Whi ehead e de Husse l. Pa a ambos, a azón de ínese pola súa ocación omnicomp ehensi a, polo seu
comp omiso mili an e co ideal, pola in ini ude da aspi ación que a ensa e mobiliza, ins ándoa sen e mo a
se sob epo á banalidade, á us ación ác ica e á axedia na a en u a da súa ealización his ó ica. “A
azón – esume Ricoeu - é semp e esixencia dunha o de o al, e a es e í ulo e íxese como é ica do
pensamen o especula i o e o na in elixíbel a é ica. Es a é a e a pla ónica e kan iana que Husse l e oma
e p olonga ó engloba baixo o e mo azón os ca o ou cinco azos que emos p esen ado de manei a
dispe sa na análise an e io : 1º. A azón é máis que unha c í ica do coñecemen o: é a a e a de uni icación
de ódalas ac i idades signi ican es: especula i as, é icas, es é icas, e c.. A azón ab angue po en ei o o
campo da cul u a do cal ep esen a o p oxec o indi iso. [...]. Na K isis a azón adqui e, en i ude do seu
ca ác e o al, un acen o ‘exis encial’: ela ab angue ‘as cues ións do sen ido ou do sensen ido do o al da
exis encia humana’ (§ 2). [...]. 2º. A azón é comp endida dinamicamen e como ‘de i - acional’. [...]. ‘A
iloso ía [...] é a oma de conciencia da humanidade, o mo emen o da azón ca a ó seu desen ol emen o
g adual’. [...]. 3º. A azón en un acen o é ico que se exp esa ecuen emen e co e mo esponsabilidade.
[...]. 4º. Unha a e a de ca ác e é ico implica un empo de ca ác e d amá ico. [...]. A his o ia comple a da
iloso ía é un comba e en e a comp ensión da a e a como in inda e a súa edución na u alis a [...]. O
d ama en a súa o ixe no ei o de que a ealización da a e a en aña a ameaza da súa p opia pe da. Todo
éxi o é ambiguo. [...]. 5º. In ini ude da a e a, mo emen o de ealización da azón, esponsabilidade do
que e , pe igo da his o ia: odas es as ca ego ías da azón culminan nunha no a noción do home [...]: O
home como co ela o das súas ideas in indas” (‘Husse l e le sens de l’his oi e’, en À l´École de la
Phénoménologie, Pa is, J. V in, 1986, pp. 36-39).
146
6.1. A Razón, “a is a” inspi ado a do i mo e olu i o da ida
“Hai na na u eza unha endencia ascenden e, en di ección opos a á da decadencia
ísica. Na nosa expe iencia achamos unha ape ición que e ec úa unha causación inal
ca a a ce os ins ideais que caen ó a das endencias me amen e ísicas. [...]. Pe o unha
me a ape ición cega se ía o p odu o do aza e non conduci ía a ningu es. Na nosa
expe iencia achamos a Razón e a imaxinación especula i a. Ten luga unha
disc iminación de ape icións con o me a unha eg a de adecuación. O eino da Razón é
acilan e, ago e di uso. Pe o es a aí” (FR, 89-90)345.
“O anscu so do empo é a iaxe do mundo ca a á inco po ación de no as ideas no
ei o ac ual. Es a a en u a pode se ascenden e ou descenden e. Todo aquilo que deixa
de ascende ó nase incapaz de ga an i-la súa p opia p ese ación, p ecipi ándose
ine i abelmen e ca a á decadencia. [...]. O uni e so amósanos dous aspec os: po unha
banda, de ámase isicamen e, po ou a, ascende espi i ualmen e” (RM, IV,
‘Conclusion’)346.
A ene xía c ea i a que aspasa a o alidade cósmica condénsase na conciencia como
Razón. A Razón é aquel ac o da ealidade expe iencian e cuxa ope a i idade
con a es a e mesmo acada a co ixi en ce a medida a in ínseca endencia ine cial e
en ópica que esco a o uni e so ca a á decadencia paula ina. A lúcida in uición des e
de alo inci a a dilixencia da Razón, comp ome ida innegociabelmen e coa no idade, a
pleni ude e a ida. Consumida polo desgas e inhe en e á súa p opia ac i idade, a
es u u a p o unda do uni e so ísico aise de e io ando sen ol a. Esgó anse os ocos
p imixenios de ene xía, diminúe e mesmo se in e e o dinamismo expansi o,
suspéndense os p ocesos da ma e ia ine e. Es e é un ei o p e is o polos cálculos da
eo ía e cons a ado igo osamen e pola obse ación expe imen al347.
En con as e coa in olución na que semellan ensumí ense os udimen os inanimados
do cosmos, naquelou as pa celas da ealidade ab anguidas nos dominios da ida e a
men alidade esul a posíbel e i ica-la exis encia dun i mo de exene ación348 cons an e
345 “The e is in na u e some endency upwa ds, in a con a y di ec ion o he aspec o physical decay. In
ou expe ience we ind appe i ion, e ec ing a inal causa ion owa ds ideal ends which lie ou side he
me e physical endency. [...]. Bu me e blind appe i ion would be he p oduc o chance and would lead
nowhe e. In ou expe ience we ind Reason and specula i e imagina ion. The e is a disc imina ion o
appe i ions acco ding o a ule o i ness. The eign o Reason is acilla ing, ague and dim. Bu i is
he e” (FR, 89-90).
346 “The passage o ime is he jou ney o he wo ld owa ds he ga he ing o new ideas in o ac ual ac .
This ad en u e is upwa ds and downwa ds. Wha e e ceases o ascend, ails o p ese e i sel and en e s
upon i s ine i able pa h o decay. [...]. The uni e se shows us wo aspec s: on one side i is physically
was ing, on he o he side i is spi i ually ascending” (RM, IV, ‘Conclusion’).
347 Whi ehead e a pe ec amen e conscien e dis o. Non en an seguiu semp e con especial in e ese as
e olucións da ísica con empo ánea, nas que chegou a pa icipa a í ulo de in es igado ac i o e c ea i o.
Polo demais, es e lúcido ecoñecemen o do isco inob iábel de colapso que ameaza o uni e so ísico
demos a cla amen e que a apos a polo p og eso da iloso ía do p oceso non é p odu o dun op imismo
iluso empeñado en ol e-las cos as á ealidade.
348 A análise da dinámica do acon ece na u al e ec uada po AMOR RUIBAL es ablece nes e pun o un
diagnós ico signi ica i amen e simila ó o ecido pola in e p e ación whi eheadiana. “O p incipio de
ac i idade nas cousas –obse a Amo Ruibal- pode ace que os e ec os supe en a ealidade empí ica da
causa en que o ixina iamen e aquela se mani es a. Is o ad e ímolo na simple e olución co iá de cada se
que nace, med a, u i ica e mo e. [...]. Esa ac i idade non é de e ec os ilimi ados; e unha ez pechado o
ciclo da e olución, ex ínguese paula inamen e e cesa de ac ua , non sen p opo ciona nos seus oi os
no os xe molos de ida ul e io . [...] Se aínda nos indi iduos dunha clase ou o de dada a e olución
posíbel en os seus lími es de p og esión, e a súa liña de descenso, es es lími es non al an nin poden al a

14
7
que p omo e inesgo abelmen e a eme xencia do no o349. E non só do no o, senón do
“no o-mello ”. A mi ada e lexi a descob e a ope a i idade na na u eza i a dunha
o za mo iz que es imula unha e olución ascenden e di ixida ca a á consecución de
o mas en i a i as cada ez máis pe ec as. Es e é un ei o e iden e pa a a Razón e
sancionado polo seu ideal no ma i o. Consecuen emen e, asume como debe e como
des ino a necesidade de o secunda .
O c ecemen o cuali a i o da ida ansco e baixo a supe isión dinamizado a da
Razón. É como se o élan i al do que alaba Be gson350, in uíndo o isco de ica
colapsado pola esis encia dos seus sedimen os, xe ase unha pulsión capaz de habi a-la
ma e ia e axudala, dende den o, a ence-la súa ine cia cons i u i a. A alma non
desp eza a súa gaiola nin aspi a a abandonala. O de Whi ehead é un pla onismo “ iel á
e a” como o Za a us a nie zscheano, mais imp egnado po un op imismo i alis a
absolu amen e descoñecido pa a es e. A Razón non se desen ende do mundo. É ela a
que o sal a do con o mismo a e ado ós log os xa consumados, a edándoo do
anquilosamen o que conduce á decadencia. A aspi ación da Razón é maximiza-lo
endemen o das po encialidades da ida, ins ando a exis encia ác ica a se anscende
deco e a si mesma ca a a modos de ealización cada ez máis plenos. A da Razón é
unha ocación de pleni ude, e non se amosa dispos a a se con en a con menos. Do ada
dunha sensibilidade exquisi a pa a o bo e o belo,
“A unción da Razón é p omo e-la a e da ida” (FR,4)351.
Cla o es á que habe á que p incipia po explica qué é o que se en de en ende po
“a e da ida”. E o p imei o que cómp e salien a é que es a pouco ou nada en que e
coa ap i ude pa a a “c úa” supe i encia ó cus o dos sac i icios esixidos pola necesidade
de se adap a ó medio, al e como pos ulaba o e olucionismo da winiano. Oco e
xus amen e o con a io. Os o ganismos que se ac edi an como os máis hábiles no
dominio da a e da ida non concen an os seus es o zos en a a de se p ega ás
peculia idades do ambien e, senón que p ocu an, e log an de ei o, que sexa es e o que
se p egue á súa p opia idiosinc asia somá ica, o que ceda maleabelmen e, o que se
subo dine, o que se adap e a eles.
O obxec i o da a e da ida é p oduci un medio á medida das p opias necesidades,
in oducindo en e a ixidez dos pa áme os na u ais as condicións que a o ecen a
p ese ación e o desen ol emen o óp imo da p opia exis encia. T á ase dun pulo audaz
en p ol da ans o mación e some emen o do con o no que pe mi e ó indi iduo a eba a
ós mecanismos ine ciais da ac icidade o seu pode cons inxen e. A ap opiación e
a ándose dos con íns de cada sis ema de se es, alén dos cales non an endexamais as ene xías dos
elemen os que os cons i úen. [...] Os se es dun sis ema eñen o seu ciclo de ac i idade, coa causalidade e
e ec os conseguin es, cuxa e olución non é ascenden e, máis que a condición do p oceso eg esi o e
descenden e do p opio dinamismo, segundo se obse a en ódalas o des do uni e so”. “Non é is o lei
ob igada de oda a na u eza, segundo se e polo que acon ece no mundo espi i ual, onde a ac i idade é
[...] on e de pe ección e i alidade no se mesmo en que se desen ol e” (P bls. V, 441 e 439; o segundo
subliñado é do au o ).
349 Así o cons a a á súa ez BERGSON, cuxa en ei a e lexión i e do ab aio (en e os g egos, o don
de ini o io do e dadei o ilóso o) pe an e “a c eación con inua de imp e isíbel no idade que semella e
luga no uni e so” (La Pensée e le Mou an , en Oeu es, Pa is, P esses Uni e si ai es de F ance, 1963,
p. 1331).
350 Véxase, p. ex., L’É olu ion C éa ice, en Ibíd., esp. pp. 569 e ss. e 708 e ss., ou L’Éne gie Spi i uelle,
pp. 820 e ss..
351 “The unc ion o Reason is o p omo e he a o li e” (FR, 4).
148
emodelación po pa e da Razón in asi a dos ecu sos que a opa na que apa ecía como
ex e io idade indi e en e, esis en e e mesmo hos il, o na o mundo nun ecundo hábi a
capaz de sus en a-los in e eses e p oxec os do exis en e acional, moi os deles
inusi ados bioloxicamen e. A Razón p ocede con esolución ené xica á ho a de le a a
cabo es a a dua campaña:
“A unción p ima ia da Razón é a di ección do a aque ó medio” (FR,8; cu si as
engadidas)352.
A a e da ida e élase des e xei o, alomenos nas súas ases p opedéu icas, como
es a exia. A Razón é mes a na a e bélica, nunha a e bélica a o unadamen e peculia ,
pos o que obedece a unha ocación ha monizado a e cons u i a. A es a exia da Razón
que se e á ida endexamais p e ende des uí ou asoballa , senón in eg a nunha
es u u a máis su il e complexa. Son es os p incipios que de inen o canon des a a e de
comba e en p ol do es ablecemen o dun mundo e dadei amen e i íbel; a sabe :
ga an i-la subsis encia, acada unha exis encia sa is ac o ia, e, sob e odo, p ocu a
semp e unha ida aínda mello .
A e ec i idade dunha pulsión acional concibida nes es e mos (suscep íbeis de se en
a alados pola obse ación empí ica -exen a de p exuízos posi i is as), es emuña a
ope a i idade da causación inal na na u eza. A con igu ación do acon ece global
esponde a un disposi i o in e no e plu al de egulación eleolóxica que palía os e ec os
de e minis as da eng enaxe mecánica das leis cósmicas. A eme xencia da ida, que pa a
Whi ehead se de ine p incipalmen e como espon aneidade inno ado a -pois,
“O signi icado p ima io de ‘ ida’ é a p odución de no idade concep ual -no idade
de ape ición” (PR, 102)353-,
e uga pola súa p opia esencia as explicacións posi i is as cinguidas á es a ís ica, á
ma xe aza osa que es a (inconcibibelmen e) nun uni e so e eamen e de e minis a e ás
e olucións ine ciais da “me a-ma e ia”. Nin o o ganismo indi idual nin a i alidade
o gánica do conxun o do eal son o p odu o da supe posición conxun u al dun eixe de
causas e icien es “sen ondo”. A inalidade é o caso, o p opósi o e a ape ición mudábel e
selec i a lexibilizan o ins in o aínda nos exis en es máis udimen a ios354. A ida é
ensión, ac i idade expansi a, p oceso. En ningún caso se ensome na p eca iedade do
segu o “deixa se es a ”. Todos es es uncionamen os (pulsión- endencia, expansi idade,
p ocesualidade) e elan de manei a sin omá ica o que cabe ía denomina-la dimensión
anscenden e do i en e, abe o adicalmen e ca a a un “algo-alén” que ebo da a
posi i idade da súa imedia ez. Unha cosmo isión adecuada debe ese a un luga
352 “The p ima y unc ion o Reason is he di ec ion o he a ack on he en i onmen ” (FR, 8).
353 “The p ima y meaning o ‘li e’ is he o igina ion o concep ual no el y –no el y o appe i ion” (PR,
102)
354 Como se lemb a á, a concepción dipola da ealidade p opugnada pola cosmoloxía whi eheadiana
asigna a oda en idade ac ual unha dob e na u eza ou dimensión ísico-men al. Es a é unha es u u a
on olóxica que se e i ica, impo a insis i nis o, en odo exis en e eal e conc e o, se ben o g ao de
desen ol emen o da men alidade a ía no abelmen e (dende un mínimo inap eciábel a é a so is icación
acadada, p. ex., no caso humano) en unción da complexidade do o ganismo que se es ea a conside a . Na
semán ica whi eheadiana, a noción de “men alidade” non equi ale á de au oinmedia ez conscien e. A
conciencia e a expe iencia e lexi a son mani es acións so is icadas da ac i idade men al (ou concep ual),
on oloxicamen e con inxen es, nos o ganismos máis e olucionados. O polo men al dunha en idade dada é,
simplemen e, aquel plano da súa expe iencia no que xe molan a ape ición e o pulo en p ol da p opia
ealización que sos eñen e do an de sen ido a ensión exis encial.
149
p eeminen e nas súas o mulacións pa a os ec o es inais, a magni ude ideal e dinámica
que conduce a po encia ac ual das causas e icien es á de e minación au oa i mado a da
ac ualidade conc e a.
A dob e e en e na que se desp egan os mecanismos da causación na es e a da ida
adúcese, na pa cela ocupada pola expe iencia humana, nunha dob e na u eza ou
uncionalidade da Razón. A ac i idade acional es ó zase po log a adminis a
equi a i amen e os seus ecu sos en e as dúas on es de aballo ás que se aplica,
p ocu ando concilia-las demandas he e oxéneas das emp esas implicadas. Pe o
examos, denan es de p osegui mos coa exposición, cáles son es es dous come idos
p imo diais que g a an o “lo e” da azón:
-A ac i idade acional consis e, an e odo, na concepción e a aliación de
p opósi os. Es e é o come ido, ocación au én ica, da ace a inalís ica ou
especula i a da Razón, que non esca ima es o zos pa a mobiliza-lo in e ese
exis encial no seu conxun o en p ol dos ideais po ela p opos os.
-Cabalmen e ealis a a o za de g a emen e eal e enca nada, a Razón
ocúpase, asemade, do deseño das es a exias me odolóxicas máis axei adas pa a
le a a e ec o os seus obxec i os. Es e labo , en p incipio secunda io en can o
subo dinado ás di ec ices da Razón especula i a, co esponde á ace a e icien e
ou ins umen al da Razón.
A bidimensionalidade da Razón ga an e o uncionamen o saudábel do me abolismo
cognosci i o. A in uición p ospec i a da Razón especula i a esculca o ho izon e da
ac icidade, a ando de descub i-las ísgoas que il an a luminosidade a aen e de no as
o mas de ealización. Expedi i a e calculado a, a Razón ins umen al asimila os
esul ados des a pescuda e aballa sob e eles a é enxeña-la manei a de iabiliza-la
execución p ác ica dos p oxec os concibidos pola Razón especula i a. A Razón
especula i a é ambiciosa e idealis a, audaz pode desocul ado dispos o a es ei a sen
e mo o ce co do coñece en o no á pleni ude inacadábel do se . Pe o son as dilixencias
da Razón ins umen al as que endibilizan pa a a ida eal e conc e a o po encial
abs ac o do ideal, as que anquean o ánsi o do coñece ó se , as que dila an o
con o no do mundo expandindo ca a a un alén insondado o ho izon e do posíbel,
impulsando así ca a a no as a en u as a imaxinación especula i a.
“Hai unha Razón que se a i ma a si mesma po iba do mundo, e hai unha Razón que
ac úa como un ac o calque a den o do mundo” (FR, 10; cu si as engadidas).
Ou, se se p e i e:
“... Dous aspec os da Razón [...], a Razón que p ocu a unha comp ensión o al, e a
Razón que p ocu a un mé odo de acción inmedia a” (FR,11)355.
Ambas absolu amen e necesa ias na súa a inada simbiose, pois non debe esquece se
que
355 “The e is Reason, asse ing i sel as abo e he wo ld, and he e is Reason as one o many ac o s
wi hin he wo ld” (FR, 10). “... The wo aspec s o Reason, [...] Reason as seeking a comple e
unde s anding and Reason as seeking an immedia e me hod o ac ion” (FR, 11).
150
“O concep o dunha con emplación comple amen e pasi a en abs acción de acción e
p opósi o é un ex emo alaz” (AI, 264)356.
O i mo ascenden e da ida segue o compás ma cado polo a ellamen o das dúas
ace as da Razón. A in e acción en ámbalas ins ancias, po én, non semp e ansco e
con o me ós pa áme os da súa lóxica na u al. A coo dinación adoi a c eba en
desaxus e po mo da con aminación da Razón ins umen al po in e eses espu ios que
alimen an a súa ύβρις absolu izado a. O dogma ismo escu an is a, o a án de dominación
écnica, a simple comodidade do cos ume e da e dade i ializada a o za de u inizada,
a as an a Razón ins umen al, con o mis a e acomoda icia, á alienación con espec o á
súa unción esencial. As a elas de no idade, uni e salidade e pleni ude da Razón
especula i a son exei adas en ón pola Razón p agmá ica, cuxa ac i ude conse ado a
in e ompe o mo emen o da ida.
A Razón p agmá ica é unha po encia de en oques exiguos e aspi acións
udimen a ias. O seu dominio esgó ase i emisibelmen e na inmedia ez do con o no
ác ico. Pa a ela non hai ho izon e. Non concibe o u u o. Moi o menos a po encialidade
la en e nas ondu as do eal. A Razón p agmá ica, i memen e incada na supe icie
máis apa en e do mundo, áchase sa u ada de posi i idade. O seu alan e écnico
sa is aise na p epa ación das es a exias ou me odoloxías que pe mi en explo a co
máximo p o ei o os ecu sos dos que a o nece o seu conxun u al p esen e. Es e é un
labo que desempeña con e icacia e aplicación. A Razón p agmá ica é me iculosa e dá
p oba dunha ecunda lucidez á ho a de a a coa opacidade do ei o. De ec a, analiza e
u iliza con opo unidade odos aqueles elemen os de e en ual ele ancia pa a o cí culo
de ape icións e necesidades no que se xes a e cuxo man emen o de ende. Pe o é
p ecisamen e es a celosa especialización, ci cunsc i a ó se izo de in e eses
ma cadamen e limi ados, o que o na es é il a dilixencia da Razón p agmá ica de ca a á
p omoción do a ance da ida. A u ina e osiona mesmo as me odoloxías máis o ixinais
e ecundas, ocándoas en cos umes i iais e hábi os de pensamen o ac í icos. O
sedimen o esquilmado do pensamen o obs úe a explo ación das al e na i as que
pode ían decan a-lo ánsi o a unha con igu ación da exis encia máis ica e su il.
Las ada pola ine cia da Razón p agmá ica, a ida cae na epe ición. A ó iase o pulo
c ea i o. Apa ece en ón a “ a iga” ( a igue), como as ío ou edio i al.
A a iga ep esen a un ac o ambi alen e no dinamismo e olu i o. A as a os
indi iduos e as comunidades que a padecen ca a á decadencia ou ins iga á eacción
con a a insu iciencia cons inxen e dos pa áme os es ablecidos. Cando non se deixa
ence polo con o mismo, a a iga alíase coa ida pa a se ebela con a a mono onía do
medioc e e ensaia posibilidades no idosas. A o de íxida dos ci cuí os co iáns de
pensamen o e acción debe se sub e ida. A no idade só pode ab i se paso a a és da
a mos e a e e escen e da ana quía:
“A expe iencia men al é o ó gano da no idade, a p ema ca a ó máis aló. P ocu a
i i ica-la ac icidade c asa, que é epe i i a, con no idades a aen es. A expe iencia
men al con én en si mesma un ac o de ana quía. [...]. Sen a ape ición aná quica, a
na u eza es á condenada a un len o descenso ca a ó nada. A me a expe iencia epe i i a
356 “The concep o comple ely passi e con empla ion in abs ac ion om ac ion and pu pose is a
allacious ex eme” (AI, 264).

[Document text truncated for crawler view.]