P. Slavėnas ir žodis „komunizmas“

(rej. zarasajski) i Apvdimai (rej. telszański- ). Zdaniem prof. L. Mulevičiusa słowo apydėmė ma obecnie niejedno znaczenie leksykalne: nie tylko „działka ziemi między wiejskimi zagrodami albo na ich obrzeżach- “, lecz także „miejsce po dawnej zagrodzie; miejsce po zagrodzie- “. To ostatnie znaczenie nie zostało wyodrębnione nawet w wielkim „Słowniku języka litewskiego“. | W 1979 r. w Instytucie Historii zorganizowano publiczną dyskusję na temat nazw stanów, ponieważ uprzywilejowany stan litewskiego okresu feudalnego nazywano dwojako: stanem bojarów i szlachty. Podsumowując tę dyskusję, prof. L. Mulevičius napisał artykuł, w którym stwierdził, że na Litwie w okresie feudalizmu i kapitalizmu istniały cztery główne stany: duchowieństwo, bojarstwo, mieszczanie i chłopi. Inaczej można je nazwać terminami: duchowieństwo, szlachta, mieszczaństwo i chłopstwo. Prof. L. Mulevičius interesował się także zagadnieniami filologicznymi, ale nikomu nie narzucał swojego zdania, był bardzo tolerancyjny, mówiąc słowami Vydūnasa — człowiekiem pełnym słońca. Niestety, o jego działalności trzeba już mówić w czasie przeszłym. Ona już stała się częścią historii nauki Litwy. Kazimieras GAIVENIS P. Slavėnas i słowo komunizm Prof. P. Slavėnas (1901—1991), wybitny litewski astronom, był uczonym o szerokich zainteresowaniach. Interesował się nie tylko astronomią, fizyką i naukami przyrodniczymi, lecz także językoznawstwem. P. Slavėnas przez kilkanaście lat był członkiem Rady Terminologicznej przy prezydium Akademii Nauk, stale współpracował z językoznawcami. P. Slavėnas był wielkim erudytą. Mógł godzinami opowiadać językoznawcom o astronomii, ale także o ne swoich teoriach językoznawczych. Dobrze znając jedynie języki ne antyczne, lecz wiele współczesnych ir języków obcych, lubił je zestawiać i wyciągać daleko idące uogólnienia. ir Szczególnie P. Slavėnas lubił porównywać języki ne bałtycksu ie nie ir tylko z językami germańskimi i słowiańskimi, lecz także ir su z semickimi, tureckimi i ir innymi bardziej ne odległymi językami indoeuropejskimi. Nawet ir specjaliście trudno było się zorientować, co w tych teoriach jest racjonalne, jo a co należy do sfery fantazji. Jednak profesor, jak o przystało na wielkiego uczonego, był bardzo tolerancyjny i nie gniewał się, ir jeśli językoznawcy zawsze wierzyli w jego rozumowania. ir ne jo Lubił przewidywać ir przyszłość języka. Na ten temat napisał artykuł dla „Kalbos kultūrai”, który, nieco poprawiony i skrócony, został 76 opublikowany w 35. zeszycie. Oto, co w nim pisał i na jakich analogiach się opierał P. Slavėnas: „Różnice między dawnymi i nowymi językami Europy można wyjaśnić nie ich starożytnością i nowością, lecz sąsiedztwem z innymi rodzinami językowymi. Semici i spokrewnione z nimi plemiona od niepamiętnych czasów słabo odmieniały i używały rodzajników, podczas gdy ludy ugrofińskie miały i nadal mają kilkanaście przypadków. Grecy obok semickich Fenicjan wcześnie uprościli odmianę i przyzwyczaili się do rodzajnika, natomiast Bałtowie i Słowianie obok ludów ugrofińskich nadal odmieniają, jak w starożytności. Nawiasem mówiąc, Szwedzi obok Finów nie odzyskali złożonej odmiany, lecz często dołączają rodzajnik na końcu rzeczownika niczym końcówkę przypadka” itd. Następnie prognozowano przyszłość języka litewskiego: „Najpierw zmniejszy się różnorodność przypadków, zwłaszcza wraz z umacnianiem się dopełniacza. Za to częstsze stanie się użycie przyimków. Ponadto niektóre rzeczowniki przejmą rolę przyimków. Tak więc wbijemy gwóźdź młotkiem, o przy pomocy młotka; chory umrze dzięki cholerze” itd. Tu prawdziwe kwestie rozwoju języków również splatają się z naukową wyobraźnią i, mówiąc ludzkim językiem, trudno zrozumieć, gdzie jest początek, a gdzie — koniec. ne Około 1970 r. P. Slavėnas, opierając się na polskim wielojęzycznym słowniku terminów astronomicznych, zaczął opracowywać własny słownik terminów astronomicznych. Pracował przez kilka lat, stale przychodząc į do Instytuir tu Literatury i Języka Litewskiego, aby konsultować się z terminologami w sprawie tego czy innego zagadnienia. Pewnego razu znajomy leksykografa A. Lyberisa, naukowiec z zagranicy, iš przysłał wielki słownik języka angielskiego Webstera. Poczta długo nie wydawała tej przesyłki (takie przesyłki zwykle trafiały do specjalnego urzędu pocztowego znajdującego się w Wilnie, obok dworca kolejowego). Wszyscy rzuciliśmy się przeglądać przywieziony ogromny słownik, zgadując, co mogło w nim „zaczepić”. Właśnie w tym czasie do naszego pokoju pracy wszedł P. Slavėnas. I zaczął przeglądać słownik. —Zobaczymy —mówi A. Lyberis, —jak w nim definiowane jest słowo komunizm. W tym słowniku Webstera przy niektórych słowach podawano nie tylko synonimy, lecz także antonimy. Przy słowie komunizm wpisano. synonim anarchizm. P. Slavėnas roześmiał się: —Anarchizm!.. Nie anarchizm, lecz autorytaryzm, straszna i obrzydliwa autokracja. | Od wypowiedzenia tych słów minęło już ponad 20 lat. P. Slavėnas już dawno odszedł do krainy Hadesu. Jednak jego szczerość i otwartość w owych czasach „tempus nostrum jubet silentium” teraz zachwyca. ir K. GAIVENIS "Nasze czasy nakazują milczeć. 77