Dvasiškos terminologijos klaidos

ECHA PRZESZŁOŚCI ECHA 1904--1994 Przed r., 90 1904 m. dnia 7 maja, po 40 m. carat, prześladując ne piśmiennictwo litewskie oparte na alfabecie rosyjskim, podpisał akt swojej klęski i ogłosił — dekret o zniesieniu zakazu druku litewskiego. W niepodległej Litwie dzień ten jest obchodzony jako Dzień Odzyskania Prasy, Języka i Książki. ir Tų pat 1904 m. na końcu W Wilnie zaczęto wydawać pierwszy litewski dziennik „Vilniaus žinios” (wydawca P. Vileišis). Ów dziennik, między innymi, bardzo przyczynił się do umocnienia i utrwalenia ogólnego języka litewskiego. Początkowo dość aktywnie omawiano w nim kwestie języka kościelnego. Wówczas było to szczególnie aktualne, ponieważ sprawy wiary były ogłaszane oraz omawiane i opisywane w niezwykle zniekształconym języku. Upamiętniając dziewięćdziesięciolecie odzyskania prasy i „Vilniaus žinių”, przedrukowujemy z tej gazety artykuł J. Gierutisa „Błędy terminologii duchownej”. Aby czytelnik mógł zobaczyć, jak wówczas pisano, w artykule niczego nie poprawiano. Autorem artykułu, podpisującym się J. Gieruciem, był kanonik Jonas Balvočius (1842.111.2 —1915.XI.12), wykształcony Żmudzin z Wiekšnis, znany działacz piśmienniczy, autor rękopiśmiennego słownika polsko-litewskiego, niemal całe życie pracujący jako kapłan na ziemi wyżnej diecezji żmudzkiej. St. K. Błędy terminologii duchowej. Zwolennicy starożytności są silnie przywiązani do błędnej terminologii. Tłumaczą się, że tak było dawniej i że ludzie są przyzwyczajeni tak nazywać. Nie wszystko, co było niegdyś, może być takie i teraz. Świat rozwija się we wszystkich dziedzinach — a więc i w języku — i każdy chce, żeby było bliżej, lepiej i słuszniej. Każdy sam rozumuje i nie daje się już prowadzić za nos. Wszędzie zmierza ku lepszemu. Czy dlatego, że mój ojciec nosił łapcie, ja też mam zdjąć buty? Czy skoro moja matka jadała tylko jęczmienny ragaišis, to już nie 4—880 49 wolno mi upiec sobie pszennego piraga? Bynajmniej! Oni tak postępowali, ponieważ inaczej nie mogli, ar nie chcieli tego o aš ir zrobić, ir chcę — mogę. Należy pamiętać, że błędy w terminologii duchowej powstały nieumyślnie, bez zamiaru. ir O my zachowujemy je ir umyślnie, ir z zamiarem. Książęta (swoich wówczas nie było), którzy nas chrzcili, nie znali dobrze języka litewskiego i nie ir mogli nauczyć się go tak szybko. Nieco się poduczywszy, zaczęli głosić nowo ochrzczonym zasady wiary, naprędce ir spisując choćby modlitewniki. Jak oni to gi zrobili? Głosili i ir pisali, jak kto umiał. Ir Wyszedł z tego miszmasz. Kazania i ir księgi stały się w połowie litewskie, w połowie polskie, albo polskie słowa z su litewskimi końcówkami. Modlitwy kościelne i katechizm zamieniły się ir w jakiś dziwny į żargon. O Ponieważ Litwin jest niezwykle cierpliwy, pobłażliwy, od wieków ir przyzwyczajony do niewoli, nie sprzeciwiał się ir zniekształcaniu języka. Wstrętne było dla niego słuchać, jak kaznodzieja kaleczy litewskie słowa, wtrącając jų między nie polskie; czytając książkę do nabożeństwa, czuł do niej wstręt. Ale jako ką jeniec musiał to robić? Był cierpliwy. Prawdę powiedziawszy, gdyby ktoś napisał taką książkę do nabożeństwa w ar żargonie ar polskim, niemieckim czy francuskim, — każdy z tych trzech — Polak, Niemiec i — Francuz — splunąłby na nią. Nieszczęsny ją Litwin musi to przyjąć dlatego, że dawniej tak było i że przywykł tak nazywać. Na rzecz przyzwyczajenia jest to argument (dowód) ne mocny. Jeśli człowiek może przywyknąć do błędów, to do bezbłędności tym bardziej. Wszystkim jest przyrodzone szukać ir prawdy, a znalazłszy ją, pokochać ją. Litwinowi również. Tą widzieliśmy, kiedy pojawiła się nowa korunka ir suplika mohylewska; ludzie chwyciwszy się ich obojga obiema rękami, nie mogą nacieszyć się ir czystością i pięknem. Co się tu gi stało? Ar jaką nowinę te dwie pieśni ogłosiły? Wcale nie! Treść pozostała taka sama, tylko nie ma już słów przybłędów (barbaryzmów). Oto cały sekret. ir Iš to Na przykładzie widzimy, że Litwin wcale nie jest żadnym uparciuchem, który nie mógłby zrozumieć, co jest czyste, a co obce, z ir domieszką ciężaru. | Nazwa błędów terminologii duchowej to mieszanina. Aš Przypomnę tutaj tylko niektóre. Piwo, miód, wnętrze, niebo nie mają liczby mnogiej. Skądże w Modlitwie Pańskiej pojawiło się „w niebiosach”. Powiedziawszy „w niebiosach”, okazuje się, że niebo nie jest tylko jedno. Po łacinie jest guotidianum — codzienny. — Dlaczego wszystkich dni? Mówi się: roczna pensja, miesięczny zysk; ale to oznacza tylko miesiąc, ten rok. tą Ludzie mówią: niedola i ir łzy to mój codzienny, wszystki- (o ne ch dni) chleb. 50 Słowo „pagirta” odpowiada Wulgatowemu „benedicta- ”. Pochwalona gospodyni za smaczne už skryle, wspaniałe o płótno, najświętsza Maryja jest błogosławiona. Przecież gi nie mówimy Osiem pochwał, lecz osiem błogosławieństw. Żywat to dokuczliwa choroba brzucha, dla nikogo nieprzyjemna. Ludzie mówią: Żywat męczy mnie, dziecko ma żywot. A więc „owoc żywota“ to całkiem nieładne wyrażenie. Przyimek nie zgadza po się su Z Piłatem. Wygląda na to, że najpierw cierpiał Piłat, o potem jo cierpiał Jezus Chrystus. Albo, że Piłat był na górze, na dole o cierpiał Zbawiciel. Prawie wszystkie modlitwy kończą się: na wieki wieków. Skąd tłumacz tak przełoż- — ył, nie wiadomo. Przetłumaczone z į powrotem na łacinę /n brzmiałoby: saecula secularium. Dla wzmocnienia wypowiedzi du stawiamy obok rzeczowników, jak na — przykład: nędza nad nędzami. Nie możemy — powiedzieć: Vargų — vargingiejei, vargų vargingujų. To byłby absurd. Najwłaściwsza forma byłaby: par amžių amžius, — amžių -amžiais. O składni nie ma nawet co mówić. To wszystko jest albo łacińskie, albo polskie, w niektórych miejscach także rosyjskie. Pieśni również starają się, aby tylko końcowe sylaby się zgadzały, a duch języka zupełnie ich nie obchodzi. Śpiewnik P. Naujalisa zamierzał dać Litwie wspaniałe pieśni z nutami, lecz niespodziewanie przepadł. Wydana w tym roku w Wilnie nowa książeczka do nabożeństwa „Balsas Balandelės” posunęła się znacznie dalej, lecz nie dokończyła drogi aż do końca. W stronę świąt to czysta Polska. Ot, co oznacza dla Litwina: gram, grom, gramnyčios? Nic nie oznacza. Pravadai wyparli Atvelykis; pravadai —Atvedybas. Traicė, choć niczego nie wyparła —ale dla nas, Litwinów, to słowo jest obce. W całym języku litewskim nie ma rzeczownika zakończonego na aicė. Zapytany Keistutis, Litwin, czym jest słowo Traicė, nie potrafiłby w żaden sposób powiedzieć. Zapytany, czym jest Treybé, odpowiedziałby, że jest to taki kanakas, który składa się z trzech. Nasi pobratymcy Łotysze mówią: tritadiba sanskryt — trimutra. Niemcy mówią: Dreifaltigkeit, Dreieinigkeit. Wszyscy obywają się bez polskiej Traicy, tylko my — Litwini, jakby sami nie możemy się obejść. Że Treybė jest po prostu po litewsku i że w tym słowie nie ma błędu wiary, pokazują „Pavasario Balsai”, w których doktor teologii, inspektor akademii, znakomicie jej używa. Któż może lepiej rozumieć niż europejski uczony. Zlitujmy się nad naszym skrzywdzonym językiem, poprawmy go, niczego nie zwlekając. Teraz jest dogodny czas, trzeba z niego korzystać. J. Gerutis 51