Funkcinių stilių terminai

Kazimieras ŽUPERKA FUNKCJONALNYCH STYLÓW TERMINY Niewiele naszych terminów językoznawczych wykazuje taką różnorodność jak nazwy stylów funkcjonalnych. Różnorodność tę powodują różnie rozumiane granice stylów, dążenie do wyrażenia w ne tą nazwie samej cechy stylu (zwyczajowej sfery użycia, charakterystycznego tonu ar języka itp.), odpowiednie terminy stosowair ne w innych językach itd. Bodaj po raz pierwszy w litewskiej literaturze naukowej dotyczącej języka terminy stylów funkcjonalnych 1964 pojawiły się w wydanej w roku J. Palionisa „Wprowadzeniu do historii litewskiego języka literackiego". Tu wymienia się „podstawowe style języka literackiego- ”, które zazwyczaj wyodrębniają badacze innych języków: 1) literatury pięknej, naukowy, 2) publicystycz3) ny, pism 4) oficjalnych (albo kancelaryjnir 5) y) codziennej rozmowy (albo potoczny język mówiony) (Palionis 1964:14). Rozpowszechniona za granicą klasyfikacja jest stosowana do omówienia stylistycznego zróżnicowania litewskiego języka literackiego. W tej książeczce znajdujemy wyodrębnione i nazwane style litewskiego języka pisanego okresu ir dawnego, XVI-XVII w.: kościelno-książkowy, pism oficjalnych (kancelaryjnir y) literatury pięknej (s.14—15). Terminy te autor później nieco zmieniał i precyzował: oficjalno-kancelaryjny, literatury pięknej, czyli beletrystyczny (Palionis 1967:17—18), kościelny, kancelaryjny (Palionis 1979:16). 1965 roku ukazała się praca twórcy naszej stylistyki lingwistycznej opracowana przez J. Pikčilingisa „Praktyczny program stylistyki języka litewskiego”, w którym przedstawiono system stylów funkcjonalnych współczesnego języka litewskiego. Występują tu następujące terminy określające style: urzędowy „(informacje prasowe, pisma służbowe, język dokumentów itp.)”, naukowy, publicystyczny, artystyczno-literacki, styl języka mówionego ir (Pikčilingis 1965:8). W późniejszych pracach autor niektóre z tych terminów doprecyzował: oficjalny urzędowy, artystyczny beletrystyczny (albo po prostu beletrystyczny), codzienny potoczny lub styl języka mówionego (Pikčilingis 1971:286—331; 1974:9—10), Wielu litewskich językoznawców, pisząc o stylistycznym zróżnicowaniu języka i stylistycznym systemie języka, wskazuje ar wspomniane pięć stylów funkcjonalnych. Wymienia się tylko cztery style A. w opracowanym przez Rasimavičiusa programie stylistyki; styl literatury pięknej “Funkcjonalne 26 wymienia się osobno: style języka: oficjalny urzędowy, publicystyczny, naukowy, codzienny potoczny. Specyfika stylu literatury pięknej (beletrystycznego)" (Rasimavičius 1980:106). Dlatego od kilku dziesięciolar eci dyskutuje się, czy styl literatury pięknej należy do systemu funkcjonalnych stylów języka ogólnego, czy też nie. (style). Przeciwne poglądy zbliżyłoby następujące stanowisko. W literaturze pięknej używa się języka ogólnego, zatem uznając podział tego języka na style funkcjonalne, logiczne wydaje się uznać również to, że styl utworów literackich, į jako pewien sposób użycia języka, jest odmianą stylistyczną ir języka ogólnego. Z drugiej strony, ze względu na swoją specyfikę artystyczną i szczególną funkcję estetyczną styl ten należy nie ne tylko do systemu funkcjonalnych stylów ir języka, lecz także do systemu sztuki (artystycznego przedstawiania rzeczywistości). Ponieważ kwestia, ile (funkcjonalnych) stylów istnieje w języku litewskim (zob. Župerka 1985:55—60), nie jest bezpośresu dnio związany z tematem tego me tekstu, więc wróćmy do wspomnianych pięciu terminów stylów. Du style, naukowy, ir publicystyczny, wszyscy litewscy językoznawcy nazywają tymi o samymi nazwami, nazwy pozostałych trzech stylów bardzo się różnią. Ta różnorodność jest szczególnie iš widoczna w poniższych wypisach przedstawionych w porządku chronologicznym (wypisane różniące się nazwy trzech stylów z prac językoznawciš ów, w których podano nazwy wszystkich pięciu stylów): oficjalnych pism (albo kancelaryjny- ), codziennej rozmowy (albo potoczny mówiony), literatury pięknej (Palionis: rzeczowy, języka mówionego, artystyczno-literac1964: 14); ki (Pikčilingis: kancelaryjny, „mowa potoczna, ogólnie język codzienny”, 1965:8); beletrystyczny ir (Ambrazas: 1967:147); oficjalny rzeczowy, codzienny potoczny albo języka mówionego, artystyczny beletrystyczny (Pikčilingis 1971:286—331 ): urzędowy, użytkowy, potoczny, literacki 1973: 1); (Soblinskas urzędowy użytkowy, codzienny, artystyczny (Savukynas 1977:1 8—19); urzędowy użytkowy, codzienny potoczny, literacki (Zuperka 1977: 1 5); użytkowy, potoczny, artystyczny (Sirtautas 1982:59: 1988:185); administracyjny, potoczny, artystyczny (Zuperka 1983): kancelaryjny, potoczny, literacki (Krinickaite 1984:33); urzędowy, potoczny, beletrystyczny 1985); (Grumadiené kancelaryjny, potoczny, beletrystyc1985:21); 27 zny (Palionis kancelaryjny, mówiony, literacki (Šoblinskas 1987:175); urzędowy użytkowy albo kancelaryjny, potoczny mówiony albo codziennej rozmowy, literacki (Palionis 1989:28—30); kancelaryjny, potoczny, artystyczny albo literacki (Gaivenis, Keinys 1990:67, 192). Terminy stylów stosowane przez językoznawców z innych krajów (a także liczba wyróżnianych stylów) również się różnią; między innymi dlatego, że style wyróżnia się na różnych podstawach (zob. Pikčilingis 1971:280--281; Rozenbergas 1976:26—27; Mistrykas 1985:419—423). Litewscy językoznawcy nie przedstawili żadnej bardziej oryginalnej, nowszej klasyfikacji stylów, zasadniczo opierają się na jednym schemacie podziału stylów, jednak trudno znaleźć choćby dwóch językoznawców, którzy stosowaliby dokładnie te same terminy stylów. Jak wiadomo, synonimia terminów nie jest pożądana: powoduje zamieszanie, utrudnia ludziom nauki porozumiewanie się. Spróbujmy zatem omówić celowość różniących się terminów. Styl pism urzędowych, dokumentów i ustaw nazywany jest na pięć sposobów: urzędowy rzeczowy, urzędowy, rzeczowy, kancelaryjny, administracyjny. (Tutaj i dalej pomija się określenia stylu wyrażone połączeniami z dopełniaczem rzeczownika: styl pism urzędowych, literatury pięknej, języka potocznego, codziennej rozmowy. Można je traktować nie jako właściwe terminy oznaczające rodzaj stylu, lecz jako połączenia określające zakres użycia stylu.) Połączenie wyrazowe oficialūsis dalykinis stilius jest dosłownym przekładem rosyjskiego terminu OduLHAaIbHO-A6- /10BON crib. Tak długi, trójwyrazowy termin nie jest wygodny (terminy wielowyrazowe bardziej nadawałyby się do nazywania pojęć cząstkowych, gatunkowych, powiedzmy, podstylów, por. styl popularnonaukowy), ponadto wątpliwości budzi stosunek znaczeń przydawek: kiedy mówimy oficialusis dalykinis stilius, zdaje się, powinien istnieć także oficialusis nedalykinis lub neoficialusis dalykinis, ale o takich stylach się nie mówi. Z rzeczownikiem stilius używa się jednej z tych dwóch przydawek: tylko oficialusis albo tylko dalykinis. Pierwsza bardziej charakteryzuje ton tekstów omawianej sfery (może nieco także samą sferę użycia), druga — rzeczowość treści i formy wyrazu. Oba połączenia występują także w liczbie mnogiej: oficialieji stiliai, dalykiniai stiliai. W obu przypadkach, jak się zdaje, chodzi o sposób posługiwania się językiem trzech wielkich sfer: administracji — (zarządzania- ), nauki i ir środków informacji. — Najbardziej rozpowszechnioną nazwą stylu tekstów tej dziedziny 28 jest bodaj styl kancelaryjny. Wzorując się na czeskich i słowackich stylistykach, wprowadziłem do obiegu termin styl administracyjny (pojęcie określane przymiotnikiem kancelaryjny wydawało się zbyt wąskie); por. połączenia język administracyjny (Piročkinas 1990), pisma administracyjne (Krinickaitė 1984:58), dokumenty administracyjne (Kniūkšta 1993:3). Cały problem polega na tym, że różnie rozumiany jest zakres pojęcia wyrażanego tym przymiotnikiem. J. Palionis (1967:17--18; 1979:92) wyróżnia odmiany stylu kancelaryjnego: administracyjną i prawniczą (a więc styl administracyjny rozumiany jest węziej, jako pojęcie rodzajowe). Inny stosunek między pojęciami wyrażanymi przez te słowa widzi P. Kniūkšta 1993:3): „W podobnym znaczeniu [tj. jako język kancelaryjny, język pism urzędowych —K. Ž.) używane jest również połączenie język administracyjny, ale obejmuje ono, oprócz języka pism kancelaryjnych, także język mówiony tej dziedziny, a częściowo również pisany i mówiony język prawa". Sam skłaniam się ku temu, by terminu styl administracyjny używać jako pojęcia szerszego i wyróżniać co najmniej trzy podstyle tego stylu: kancelaryjny (tj. język pism urzędowych), prawniczy (język ustaw i sądów) oraz dyplomatyczny (język tekstów dyplomatycznych)'. Styl języka mówionego (codziennej rozmowy) również określany jest pięcioma terminami: codzienny bytowy, codzienny, bytowy, bytowy mówiony, mówiony. Trójwyrazowe terminy codzienny styl potoczny, potoczny styl mówiony są niewygodne, a pod względem znaczeniowym niedokładne: nasuwają myśl, że be pierwszy określnik ir wydał się twórcy terminu niewystarczająco dokładny, dlatego został doprecyzowany drugim. B. Zaproponowany przez Savukynasa termin kasdienis, pozbawiony przyrostka -inis, wyróżnia się na tle iš całokształtu terminów stylistycznych. Ale najważniene jsze jest to. Czy celowe ar jest nazywanie stylu kasdieniniū ar kasdieniū; znaczenie tego słowa niejako zakłada przeciwstawienie nieistniejącemu stylowi świątecznemu. Bodaj najczęściej używanym połączeniem jest termin styl potoczny. Jest on bez zarzutu, określa najważniejszą sferę użycia oraz charakterystyczną treść tekstów to stylistycznych. Styl potoczny, jak się zdaje, oznacza nieco szersze pojęcie, wyraźniej przeciwstawiane stylom książkowym (por. podstawową opozycję stylistycir zną oraz kwalifikatory stylistyczne w słownikach: książk., pot.), niższy, swobodniejszy ton wypowiedzi oraz charakterystyczną formę wyrażania się. Nawiasem mówiąc, stylu potocznego nie należy utożsamiać z językiem mówionym; znaczenia tych dwóch terminów ' Termin stylu administracyjnego jako podstawowy omawiam ir J. Palionis w referacie naukowym w języku rosyjskim (jak się ir zdaje, tradycję): "AAMMHMCTPATHBHEM (MHAYe elle Ha3uiBaeMHIM crunem”(Palionis, 1986:13). nazywając ten styl, orientował się na czeską stylistykę BI į OĖulnKMabNO-A6.10BHIM, KaninejiapCK, a jego MM) 29 użycie, przynajmniej w pracach językoznawców, jest mniej więcej ustalone. Styl literatury pięknej określa się następująco: artystyczno-literacki, artystyczny beletrystyczny, artystyczny, beletrystyczny, piękny. W odniesieniu do połączenia dwóch przydawek mają tu zastosowanie uwagi wypowiedziane wcześniej. ir Najpowszechniej używany jest bodaj termin stylu beletrystycznego. Jo stosowność budzi wątpliwości z tego powodu, że beletrystyka w językach ir naszych sąsiadów jest prosta! nazywana jest tylko prozą*, w o tym przypadku chodzi o sposób użycia języka w literaturze pięknej w ogóle (a więc także w poezji!). Na pierwszy rzut oka bodaj najbardziej Iš odpowiedni wydaje się termin styl literacki (por. literatura piękna, utwór literacki). Šį połączenie to znajdujemy w użyciu ir J. u Pikčilingisa, (1971:283, 284), który zresztą zwykle posługiwał się terminem stylu artystycznego beletrystycznego (albo po prostu beletrystycznego). Przymiotnik literacki najwyraźniej wskazuje na związek z najważniejszą sferą stylu. su to Pewne wątpliwości budzi to, że przymiotniki oznaczające rodzaj stylu tworzą zwyczajowe połączenia z rzeczownikiem kalba su (administracinė kalba, buitinė kalba, kanceliarinė kalba itd.; styl jest bowiem przede wszystkim sposobem używania języka), natomiast połączenie grožinė kalba nie jest zwyczajowe. | Tymczasem nie znajduję żadnych zarzutów wobec niezbyt popularnego terminu méninio stiliaus (por. meninė kalba). Wnioski. Najbardziej akceptowalny byłby zbiór terminów dotyczących stylów, których przymiotniki (określenia) zostały dobrane na tej samej podstawie, powiedzmy, według charakterystycznej sfery użycia. Funkcjonalne style języka litewskiego są do tej pory stosunkowo mało zbadane; wszechstronne badanie tekstów reprezentujących różne style pozwoliłoby dokładniir ej określić granice stylów, a zarazem doprecyzować terminy stylistyczne. Style zmieniają się szybciej niż poziomy języka (nawet szybciej niż leksyka), na už przykład w ciągu kilku ostatnich lat, wraz z powstaniem niezależnej prasy język gazet na naszych oczach oddala się od języka administracyjnego. Ten rozwój również zmusza do ciągłego precyzowania klasyfikacji stylów i terminologii. Skróty Ambrazas 1967 — Ambrazas V. Zagadnienia rozwoju składni współczesnego języka litewskiego // Język litewski w latach radzieckich. V., Gaivenis, 1967. Keinys 1990 — Gaivenis K., Keinys S. „Kalbotyros terminų žr. Dabartinės lietuvių kalbos žodynas. V., 1972. S. 76; Tarptautinių žodžių žodynas. V., 1985. S.66;darplg. Timofejevas L., Vengrovas N. Słowniczek terminów literaturoznawczych. K., 1961. P.29:Sierotwinski S. Słownik terminów literackich. Wroclaw [..], 1986. S. 39; Słownik języka łotewskiego Ryga, s. 1987. 126; CoseTckuit sHUMKIAONEAHIECKHA Ci0Baps. M., 1987. C. 123, 30 słownik. K., 1990. Grumadienė 1985 —Grumadienė L. Dlaczego osy żądlą mieszczan? //Literatura i sztuka. 1985. 8 marca. Kniūkšta 1993 —Porady dotyczące języka kancelaryjnego/Odp. redaktor P. Kniūkšta. Wilno, 1993. Krinickaitė 1984 — Krinickaitė S. Odrębność wyrazu języków. Wilno, 1984. Mistrykas 1985 — Mistrik J. Stylistyka. Bratysława, 1985. Palionis 1964 — Palionis J. Wprowadzenie do historii litewskiego języka literackiego. Wilno, 1964. Palionis 1967 — Palionis J. Litewski język literacki w XVI–XVII w. Wilno, Palionis 1979 — Palionis J. 1967. Historia litewskiego języka literackiego. Wilno, 1979. Palionis 1985 — Palionis J. Podstawy nauki o języku. Wilno, 1985. Palionis 1986 —Ilanenuc A. O6 akryanbnocru npoGjiemu "oGue.mureparypias RopMa M OyKKuKOKAJIbHBIE CTHJIH" //OGmenurepaTypHui A3HK H OyHKUMHOKAJIbHbIE crunn. Bumsmoc, 1986. Palionis 1989 —Palionis J. Wprowadzenie do historii litewskiego języka pisanego (literackiego). Wilno, 1989. Pikčilingis 1965 —Program praktycznej stylistyki języka litewskiego/Przygotował J. Pikčilingis. Wilno, 1965. | Pikčilingis 1971 —Pikčilingis J. Stylistyka języka litewskiego. Wilno, 1971. T. 1. Pikčilingis 1974 —Programy kultury i stylistyki współczesnego języka litewskiego/Przygotowali J. Pikčilingis, A. Pupkis. Wilno, 1974. Piročkinas 1990 —Piročkinas A. Kultura języka administracyjnego. Wilno, Rasimavičius 1980 —Stylistyka/Opracował A. Rasimavi¢ius//Programy litewskich dyscyplin językowych. Wilno, 1980. Rozenbergas 1976 —Rozenbergs J. Praktyczna 1990. stylistyka języka łotewskiego. Ryga, 1976. Savukynas 1977 —Savukynas B. Przeznaczenie i język publikacji//Ludzie i język. V., 1977. Sirtautas 1982 — Sirtautas V. Składnia tekstu, ir analiza zdania pojedynczego // Semantyka zdania pojedynczego. V., 1982. Sirtautas 1988 — Sirtautas W., Grenda Č. Składnia języka litewskiego. W., 1988. Šoblinskas 1973 — Šoblinskas A. Lekcje stylistyki (klasa IX). W., 1973. Soblinskas 1987 — Šoblinskas A. Dydaktyka języka litewskiego. W., 1987. Zuperka 1977 — Župerka K. Stylistyka praktyczna. V., 1977. Župerka 1983 — Župerka K. Stylistyka języka litewskiego. V., 1983. Župerka 1985 — Župerka K. Ile stylów jest w języku litewskim? // Zagadnieir nia nauczania i wychowania. V., 1985. T. 17. 31