Enciklopedinis geografijos žodynas

teriów – „co ja tu jeszcze pamiętam?” Oto garść przykładów: ichtiofauna, ichtiologia, ichtiozaury, iguanodonty, iguany, fauna morska, krowa morska, kapusta morska, liliowce, lwy morskie. Czy przestrzega się zasady, że zrezygnowano ze specjalistycznych terminów charakterystycznych dla geografii odległych krajów? Przecież ichtiozaury to tylko jedna z rodzin gadów należących do grupy dinozaurów ptasiomiednicznych, ponadto wymarła. Wymienieni przedstawiciele fauny morskiej nie są niczym szczególnym, by trzeba było wspominać o nich osobno (terminów biologicznych jest w tym słowniku zaledwie około jednej trzeciej). Można by wymieniać dalej. Nie pasuje tu nawet ewentualne usprawiedliwienie, że postanowiono nie uwzględniać w słowniku terminów zrozumiałych dla wszystkich. Jeśli wszyscy uczniowie wiedzą, co oznacza termin osiedle, to równie dobrze rozumieją, czym jest miasteczko lub gospodarstwo na uboczu. A zatem, zanim zacznie się pisać słownik, trzeba wiedzieć, dla kogo i do jakich celów jest przeznaczony oraz jaką będzie miał objętość. Jeśli jest przeznaczony dla szkoły, warto unikać takich objaśnień terminów jak garżdas „grubsza frakcja skał luźnych i scementowanych <...>” (być może lepsze byłoby objaśnienie w DŽ: „kamienie obtoczone i wygładzone przez wodę morską lub rzeczną”). Jeśli nie da się ująć w słowniku wszystkich terminów z danej dziedziny, należy starannie wybrać te potrzebne, biorąc pod uwagę ich stopień abstrakcyjności, częstotliwość użycia i miejsce w strukturze terminów tej dziedziny. Dużą korzyść przyniosłoby alfabetyczne rozmieszczenie synonimów; na przykład uczeń znajduje w podręczniku termin izohipsės, nie ma on objaśnienia w słowniku, skąd więc ma wiedzieć, że w tym przypadku trzeba szukać objaśnienia przy horizontales? A gdyby znalazł odsyłacz „zob. poziomice”, nieporozumienia by nie było. Ponadto byłby to realny sposób popularyzowania litewskich odpowiedników terminów: czytelnik wiedziałby, że „specjalnie zorganizowana publiczna sprzedaż, handel, odbywające się okresowo w określonym miejscu targowym” to varžytinės, zwane też aukcionu, a nie odwrotnie. Ponadto należałoby twórczo wykorzystać materiały z wcześniej wydanych publikacji z tej dziedziny. Wtedy nie pojawiłyby się takie niezgrabne terminy jak ruchy skorupy ziemskiej o charakterze oscylacyjnym, skoro w litewskim przekładzie „Słownika geograficznego” S. Agapova występuje po prostu oscylacje skorupy ziemskiej. A zatem, aby słownik był naprawdę przydatny uczniom i innym osobom interesującym się geografią, należałoby go udoskonalić, sama zaś idea przygotowania takiej publikacji jest bardzo dobra. Jurgita JĖRINAITĖ II W „Encyklopedycznym słowniku geograficznym” opracowanym przez Stasysa Vaitekūnasa- 96 dyne” (Kaunas, “Šviesa”, 1994) straipsniai išdėstyti vienas po kito antraščių abėcėlės tvarka. Antraštės sukirčiuotos. Prie daugumos žodyno straipsnių, kurių antraštėje yra tarptautinių žodžių, pateikta etimonų. Žodynas skiriamas vidurinei bendrojo lavinimo mokyklai. Jak napisano we wstępie: „w odróżnieniu od dotychczasowych słowników i leksykonów tłumaczonych (głównie z języka rosyjskiego), w tym słowniku zrezygnowano z bardzo lokalnych (miejscowych) i specjalistycznych terminów oraz pojęć, niepotrzebnych litewskiemu uczniowi, a charakterystycznych dla geografii odległych krajów. Więcej uwagi poświęcono tu litewskiej terminologii geograficznej” (s. 3). Jednak wbrew temu autor wyjaśnia, czym są Afrykański Bank Rozwoju, plan Dawesa, Europejska Wspólnota Węgla i Stali i inne. Ponadto słownik zawiera terminy mające niewiele wspólnego z geografią, np.: cholera „[gr. cholera < cholē – żółć + rhéo – płynąć], ostra zakaźna choroba jelitowa <…>” (s. 34). (W tym słowniku geograficznym nie wspomina się o innych chorobach. Dlaczego wyróżniono właśnie tę chorobę?), cena hurtowa „cena, po której producent sprzedaje swoje towary w dużych ilościach innym przedsiębiorstwom, organizacjom lub na potrzeby handlu detalicznego. Cena hurtowa towaru jest niższa od jego ceny detalicznej, którą płaci indywidualny nabywca” (s. 41), cena detaliczna „cena płacona przez ludność za towary i usługi. Jest zawsze wyższa od cen hurtowych” (s. 120), sklejka „[niem. Furnier], arkuszowy materiał drewniany. Wyróżnia się sklejkę skrawaną, piłowaną i klejoną. Sklejka klejona składa się z 3–9 cienkich arkuszy drewna brzozowego lub olchowego, sklejonych tak, aby kierunki włókien drewna w sąsiednich arkuszach były prostopadłe. Klejona w prasach na gorąco. Jej grubość wynosi 1–12 mm <…>” (s. 50), stawka „norma wynagrodzenia za jednostkę wykonanej pracy. Stosowana w systemie płacy akordowej <…>” (s. 73), emerytura „[łac. pensio – zapłata, świadczenie], środki utrzymania regularnie wypłacane osobom w podeszłym wieku lub osobom, które przepracowały (= odbyły) określony ustawą okres, osobom z niepełnosprawnościami oraz członkom rodziny, którzy utracili żywiciela” (s. 147). Dobrze, że osobno wyjaśniono znaczenie członów bio-, geo-, hydro-, ale można by objaśnić także antropo-, sub-. Nie wszystkie terminy zostały dopracowane zgodnie z ogólnymi wymaganiami terminologicznymi i normami kultury języka. W słowniku są nawet przypadki ignorowania uchwał Państwowej Komisji Języka, np.: bartėriniai (=natūriniai) wymiana barterowa, liz in-gas (=ilgalaikė nuoma), błędy ortograficzne: fiòrdas (=fjordas). Zamiast terminu radiozondas bardziej pasowałoby wyrażenie „sonda radiowa”. Zamiast przymiotników z przyrostkiem -inis należałoby często używać dopełniacza, 97 np.: ekonomiczna (=ekonomii) reforma, państwowe (=państwa) dochody, państwowe (=państwa) pożyczki, państwowy (=państwa) bank, państwowy (=państwa) budżet itd. Na s. 224 podano termin „jednolity system energetyczny” (według ros. единая энергетическая система). Obok próbowano wprowadzić poprawkę – „wspólny system energetyczny”, ale oba te terminy są nieudane. Zamiast nich pasowałby „wspólny system energetyki”. W objaśnieniach terminów zdarzają się terminy niepoprawne, na przykład echolotas „elektronavigacinis (=elektroniczne urządzenie nawigacyjne) przyrząd do pomiaru głębokości morza za pomocą fal ultradźwiękowych <...>”. Czy w powszechnie dostępnym słowniku geografii zapisany termin ekonomiczny kapitaliniai įdėjimai (s. 89) nie lepiej zastąpić terminem kapitaliniai įdėjiniai? W słowniku znajdują się bardzo kategoryczne, ale nieścisłe stwierdzenia, na przykład: „Języki międzynarodowe – angielski i francuski” (hasło „Język”, s. 87); „Językami międzynarodowymi są angielski i francuski” (hasło „Języki świata”, s. 145). Ale czy tylko te dwa języki uważa się za międzynarodowe? Nie zamierzam tutaj szerzej oceniać tego słownika. Tym razem chodziło jedynie o wskazanie garści jego oczywistych nieścisłości i błędów. Gailutis LAUKAGALIS REFLEKSJE O SŁOWNIKU TERMINÓW PEDAGOGICZNYCH W 1993 roku ukazał się bardzo potrzebny słownik objaśniająco-przekładowy „Terminy pedagogiczne”, opracowany przez prof. L. Jovaišę i wydany przez wydawnictwo „Šviesa” w nakładzie 3000 egzemplarzy¹. Jest to pierwszy wydany na Litwie słownik objaśniający terminologię pedagogiczną, obejmujący około 1000 częściej używanych terminów z zakresu pedagogiki teoretycznej i stosowanej, jej historii i metodologii. Słownik przejrzeli i opatrzyli akcentami, a także z innymi naukowcami zrecenzowali go językoznawcy. Publikacja jest przydatna zarówno dla naukowców, jak i wykładowców, nauczycieli oraz studentów przygotowujących się do zawodu nauczyciela. We wstępie do słownika napisano, że jest to „pierwsza próba opisania i usystematyzowania w języku litewskim pojęć nauki o wychowaniu człowieka” (s. 3). Jednak od dawna mieliśmy przecież, choć wydrukowany po raz pierwszy z rękopisu zaledwie kilka lat wcześniej, nieukończony słownik prof. St. Šalkauskisa ¹ J o v a i š a L. Pedagogikos terminai. K.: Šviesa, 1993, 264 p. 98