Šis tas iš terminologų darbo Lietuvių kalbos institute

TERMINOLOGIA PRACOWNICY Antanė KUČINSKAITĖ TEN TAMTEN IŠ TERMINOLOGÓW PRACA LITEWSKIEGO INSTYTUCIE JĘZYKA I. 1945 rok — MA Odrodzenie Instytutu Języka Litewskiego W Instytucie Języka Litewskiego Litewskiej Akademii Nauk rozpoczął1945 em pracę na początku roku. Niedawno przetaczający się front wojenny (1944 m. (latem) w Wilnie wiele zniszczył i obrócił w ruinę. Jednak obydwa gmachy Instytutów Języka Litewskiego, a także Literatury Litewskiej i Folkloru (na 6) Antokolu zachowały się nietknięte. Tylko, niestety, pracownicy rozproszyli się i nie spieszyli się z powrotem. Zachował się ir Centrum Akademii Nauk (przy ulicy Karolio Poželos, obecnie Žygimantų, 2, gdzie teraz Biblioteka Akademii Nauk). Na początku 1945 roku w Instytucie Języka Litewskiego zaczęliśmy pracować we troje: dyrektor prof. Juozas Balčikonis i dwie jego urzędniczki: Bronė Vosylytė (zmarła r.) 1972 ir Antanė Kučinskaitė. Dopóki rząd ostatecznie nie zatwierdził Centrum Akademii Nauk, instytutów ani ich kadr, przez kilka miesięcy pracowaliśmy jako wolontariusze, a wraz ze zbliżaniem się wiosny — zostaliśmy już uznani za prawowitych pracowników (i otrzymywaliśmy jakąś pensję). Co roku przybywał jeden lub dwóch pracowników i zaczęto się troszczyć o druk II tomu wielkiego akademickiego „Słownika języka litewskiego". W 1947 roku zostałam oddelegowana do Kowna, aby nadzorować prace drukarskie w drukarni „Spindulys- ”. Drugi tom „Słownika języka litewskiego” został wydrukowany pod koniec 1947 roku. Przez kilka lat Instytut Języka Litewskiego pozostawił mnie w Kownie i przydzielił do grupy leksykografów, zdecydowanych niezwłocznie wydać jednotomowy „Słownik współczesnego języka litewskiego”. W 1950 roku redakcję „Słownika współczesnego języka litewskiego” przeniesiono do Wilna, więc i ja wróciłam. Powierzono mi napisanie instrukcji redagowania wielkiego akademickiego „Słownika języka litewskiego”. 75 2. Pierwsze kroki terminologów w Instytucie Języka Litewskiego W latach dzięki 1950 inicjatywie zdolnego organizatora Jona Kruopasa wysunięto myśl o ożywieniu prac terminologicz- — nych W Instytucie Języka Litewskiego, ponieważ coraz częściej zwracali się naukowcy różnych specjalności, prosząc o pomoc w rozwiązywaniu pojawiających się najpilniejszych problemów terminologicznych. Pracowników W Instytucie Języka Litewskiego było niewielu. Grupę gy terminologiczną 1952 m. utworzyliśmy w trzy osoby: docent J. Kruopas, Napalys Grigas i ir ja. 3. Terminolodzy instytutu współpracują z su prawnikami. Jako pierwsi za praktyczne kwestie normalizacji terminologii zabrali się prawnicy. Doświadczony znawca prawa, mający bardzo dobre wyczucie języka ojczystego, docent A. Žiurlys w 1952 roku zwrócił się do Instytutu Języka Litewskiego, prosząc terminologów językoznawców o pomoc. Prezydium Rady Najwyższej miało pilnie wydać cztery kodeksy: Kodeks karny, Kodeks postępowania karnego, Kodeks cywilny i Kodeks postępowania cywilnego. Grupa wybitnych prawników dwoiła się i troiła, aby te cztery kodeksy zostały wzorowo przygotowane do druku zarówno pod względem merytorycznym, jak i kultury języka litewskiego. Dwa razy w tygodniu, a nierzadko i częściej, przez całe pół dnia terminolodzy Instytutu wraz z prawnikami zasiadali w mieszkaniu A. Žiurlysa, starając się krótko, dokładnie i poprawnie, jak wymaga tego precyzja języka kodeksów, formułować przepisy prawne. Te rozważania były dla mnie bardzo pożytecznymi lekcjami. Wspaniałe wyczucie języka A. Žiurlysa, umiejętność dobrania najtrafniejszego słowa i najbardziej logicznego zdania skłaniały mnie, przy tworzeniu lub doskonaleniu terminów naukowych, aby nie odrywać się od ludowego sposobu myślenia, od wyczucia ducha języka litewskiego... Podczas posiedzeń ze znawcami prawa musieliśmy dłużej zatrzymywać się przy specjalnych terminach prawniczych. Czasami pojawiały się również kwestie składniowe lub najprostsze problemy poprawności językowej. Na przykład pamiętam, że już na pierwszym posiedzeniu zwróciło moją uwagę w kodeksie karnym sformułowanie kary: skazany na trzy lata pozbawienia wolności Bau76 “<...> <...>" Moim zdaniem jest to ir nielogiczne: najpierw trzeba stwierdzić karmę (pozbawienie ir wolności- ), a dopiero potem czas trwania tej kary. A więc: <...> skazany na pozbawienie wolności na trzy lata <...> Prawnicy, podyskutowawszy, jednak przyjęli moją propozycję. Chociaż we wszystkich czterech kodeksach zaproponowane przeze mnie sformułowanie jest stosowane w całości, to jednak w ir prasie dziennikarze najpierw podkreślają czas trwania kary, a ir dopiero potem, za pomocą sformułowania nieakceptowanego w języku ogólnym, określają samą karę. Czy może ma tu wpływ lakoniczność języka potocznego, por. : -Ile dostał? — Trzy lata. -Jak jį skazano? — Na trzy lata. Jednak lakoniczność języka potocznego nierzadko rozmija się z su normami języka ogólnego. Ne wszystko pasuje w języku urzędowym, zwłaszcza w przepisach prawników. Z posiedzeń z prawnikami zapamiętałem termin veika zaproponowany przez A. Žiurlysa. To neologizm niezwykły dla językoznawców, choć utworzony dość poprawnie. A zatem veikti: veika, jak traukti: trauka, slaugyti: slauga... A. Žiurlys wyjaśniał, że prawnikom konieczne jest rozróżnianie dwóch bliskich pojęć: veikla i veika. Działania na szeroką skalę —będzie to działalność, 0 działania mające bardziej pasywny wyraz —działalność. A. Žiurlys zwrócił jeszcze uwagę, że słowo liudininkas jest sprzeczne z zasadami słowotwórstwa języka litewskiego. Uczestnicy posiedzeń zgodzili się, że terminem prawniczym będzie liudytojas. Współpraca z prawnikami, zwłaszcza przy późniejszym opracowywaniu „Słownika terminów prawnych”, była dla nas, niedoświadczonych terminologów Instytutu Języka Litewskiego, dobrą praktyką. 4. Siły terminologów rosną, zakres pracy się rozszerza Kierownik Sektora Słowników docent J. Kruopas, mając wiele pracy organizacyjnej i administracyjnej, rzadko mógł uczestniczyć w posiedzeniach terminologów ze su specjalistami z dziedzin nauki, dlatego į 77 do Komisji Terminologiczir nej Instytutu Języka i Literatury Litewskiej włączył jeszcze pracowników du naukowych: Vladą Bartusevičių ir Vitą Labutį. Vladas Bartusevičius, sam będąc sportowcem, dobrze orientował się, gdy przygotowywano do druku „Słownik terminów sportowych”, o V. Labutis szybko ujawnił się jako naprawdę zdolny terminolog. On razem su A. Kučinskaitė uważnie rozważał, ir udzielał dobrych rad przy przygotowywaniu do druku „Słownik terminów fizycznych”. V. Cześć wszystkim su A. Kučinskaitė 1970 m. rozważała terminy ir kulinarnego języka potocznego. Na posiedzeniach organizowanych przez Ministerstwo Handlu analizowano wykazy nazw towarów. 5. Najważniejszym obszarem pracy Komisji Terminologicznej LKI jest „Słownik terminów medycznych”. Komisja Terminologiczna poświęciła najwięcej czasu i wysiłku „Słownikowi terminów medycznych”. Jest to obszerna (licząca blisko tysiąc stron) publikacja, starannie opracowana w trzech językach: łacińskim, litewskim i rosyjskim. Przez kilka lat Komisja Terminologiczna wspólnie z autorami tego słownika całymi półdniami rozpatrywała każdy termin pod względem trafności, precyzji i poprawności. jo We wszystkich posiedzeniach medyków przez kilka lat najaktywniej uczestniczyła Antanė Kučinskaitė (pozostali członkowie Komisji Terminologicznej zmieniali się nawzajem). W ostatnich latach jako zdolny terminolog wyróżnił się Vitas Labutis. „Część przygotowanego do druku rękopisu czytali pracownicy naukowi Grupy Terminologicznej Instytutu Języka i Literatury Litewskiej Gaivenis K. Klimavičius”, czytamy w przedmowie do „Słownika terminów medycznych”. ir J. Moim — zdaniem byli to najwybitniejsi terminolodzy tamtego okresu. Rozpatrując terminy medyczne, przede to wszystkim należało zwrócić uwa-citeturn0search0- agę-cite- turn0search0â-citeturn0search0- -citeturn0search0 nie-citeturn0search0ci-citeturn0search0ą-citeturn0search0.igos-citeturn0search0.stąd-citeturn0search0.ile-citeturn0search0.zwrócić-citeturn0search0.uwagę-citeturn0search0. na-citeturn0search0-citeturn0search0, aby-citeturn0search0.wziąć-citeturn0search0.pod-citeturn0search0.uwagę-citeturn0search0. przede-citeturn0search0.wszystkim-citeturn0search0.odpowiednio-citeturn0search0. i-citeturn0search0. odpowiednio-citeturn0search0.tę-citeturn0search0. uwagę-citeturn0search0. į-citeturn0search0. ats-citeturn0search0.ižvelgti-citeturn0search0. į-citeturn0search0. galimus-citeturn0search0. vartosenos-citeturn0search0. skirtumus-citeturn0search0. ir-citeturn0search0. jų-citeturn0search0. vartojimo-citeturn0search0. tradicijas-citeturn0search0. skirtinguose-citeturn0search0. regionuose-citeturn0search0. lietuvių-citeturn0search0.kalbos-citeturn0search0. ir-citeturn0search0. literatūros-citeturn0search0. instituto-citeturn0search0. terminologijos-citeturn0search0. grupės-citeturn0search0. moksliniai-citeturn0search0. bendradarbiai-citeturn0search0. rengė-citeturn0search0. medicinos-citeturn0search0. terminų-citeturn0search0. žodyną-citeturn0search0. sį į częstsze błędy w języku medycznym, mianowicine e: leki przeciw grypie, ale na grypę; bolące miejsce posmarone wać, ale posmarować lekko; wynik ne choroby "Astrauskas V,Biziulevičius S, Pavilonis S, Vaitilavičius A, Vileišis A. Słownik terminów medycznych. W.: Nauka, 1980. P. 3. 78 (ucxo0), lecz zakończenie; chorujący, lecz ne pacjenci; patologoanatomia, lecz anatomia ne patologiczna i LL, i LL | Niestety, lekarze do tej pory nie pozbyli się jeszcze takich błędów... i Rozpatrując same terminy, trzeba było rozstrzygać nietypowe przypadki słowotwórstwa. Na przykład, wady wrodzone. Rodzimy się z jednym okiem, innymi słowy, jednooki, — ale trzeba nazwać takie zjawisko. Redaktorzy „Słownika terminów medycznych” zaproponowali termin jednooczność. Rodzimy się z su jedną nogą — jednożność, z — jedną ręką — su jednoręczność itd. — ir Iš Początkowo takie terminy wydawały się nie do przyjęcia, jednak mimo wszystko są lekarzom potrzebne... Nawet bezmostkowość! Albo bezmałpiołowość! Po zagłębieniu się w przypadki słowotwórstwa taka derywacja nie wydaje się naganna. Zdarzają się bardzo skomplikowane i łacińskie terminy medyczne, np.: encephalomyeloradiculopathia — choroba mózgu i rdzenia kręgowego oraz korzeni nerwowych. Nie można znaleźć dla nich litewskiego terminu — odpowiednika. Po litewsku można jedynie przekazać opisowe znaczenie łacińskiego terminu. Podobnych „kilometrycznych” terminów łacińskich w naukach medycznych spotyka się niemało. * * Dziękujemy za te wspomnienia Lallininke Ontanę KUCIONS XAIIS z okazji okrągłej rocznicy Cinkidami tlgiausiv in kivey binge metų. * * 79