Pirmojo lietuviško fizikos vadovėlio 90-metis

Angelė KAULAKIENĖ 90. ROCZNICA PIERWSZEGO LITEWSKIEGO PODRĘCZNIKA FIZYKI Początki litewskiej terminologii fizycznej można odnaleźć już w połowie XIX w., kiedy w gazecie "Keleivis iš Karaliaučiaus broliams lietuvininkams žinias parnešąs" (1848–1880) opublikowano wiązkę artykułów, w których czytelników zapoznawano z bodaj najważniejszymi odkryciami fizyki z końca XVIII i początku XIX w. (indukcja elektromagnetyczna, prawo zachowania energii, zjawiska magnetyzmu itd.) oraz z nowymi urządzeniami i przyrządami (maszyna parowa, telefon, telegraf, termometr itp.). Ówczesna fizyka i technika były ze sobą bardzo ściśle związane. Fizykę uważano za teoretyczną podstawę techniki. Dlatego ir w ir artykułach popularyzujących fizykę w "Keleivis", a później wydawanej "Aušra" (1883-1886) znajdowało się niemało mo terminów, które można zaliczyć do terminologii fizycznej i technicznej. ir ir Dopiero pod a. koniec XIX w. ir XX a. np. gdy pojawiły się oryginalne tłumaczone ir litewskie podręczniki fizyki, można już mówić tylko o dalszym rozwoju terminologii fizycznej, na który częściowo wpłynęło trzech popularyzatorów nauk iš przyrodniczych tego okresu. To Petras Vileišis, Juozas Adomaitis-Šernas ir Jonas Šliūpas. Petras Vileišis, znany (1851-1926), działacz kultury ir oświatowej, jest autorem pierwszego litewskiego podręcznika fizyki "Populiariškas rankvedis fyzikos". Pisząc broszury popularyzatorskie, podpisywał się różnymi pseudonimami: P. Neris, Nėris, Nerys, Ramojus, Giedrius, Gintautas, Svalė tylko ar P.N., L., Czasami w ogóle się nie G. podpisywał albo podawał inicjały swoich bliższych przyjaciół, na przykład VI.S. (Vladas Stulginskis)!. Juozas Vileišis wyjaśnia, że P. Vileišis robił tak, chcąc pokazać rosyjskim władzom, że te broszury są dziełem nie jednej, lecz wielu osób? ne VAničas J. Petras Vileišis: 1851-1926. V., 1993. P. 104. "Vileišis J. Wolność prasy inż. ir Petras Vileišis. K., 1927. P. 8. 69 Podręcznik „Populiariškas rankvedis fyzikos” podpisał P. pseudonimem Nerio®. Podręcznik wysłał J. Šliūpasowi į do Ameryki, aby ten wydrukował „podręcznik- ”. Jednak J. Šliūpas, dysponując jedynie małą, prymitywną drukarenką, nie zdołał P. wydać książki Vileišisa, lecz zadowolił no się opublikowawszy w „Lietuviškajame balse” dwa jej fragmenty „Balsas” (Ly. dźwięk) ir „Šviesa”, Później P. rękopis Vileišysa trafił do księdza A. Milukasa, który w Shenandoah (stan Pensylwania) założył wydawnictwo czasopisma książkowego ir „Dirva”. 1899 m. A. Milukas ir wydał P. „Populiarny podręcznik fizyki” Vileišisa. Części nakładu książki A. Milukas przed kartą tytułową przykleił jeszcze jedną kartę tytułową z następującymi danymi su bibliograficznymi: „Dirva” Nr. 2, książka 9, kwiecień. „Populiarny podręcznik fizyki”. P. Nerisa” Tak książka przerodziła się w numer czasopisma. Później, 1905 w r., nieco poprawiwszy šį pisownię, podręcznik P. Vileišis przedrukował już we własnej drukarni „Vilniaus žinių“. A zatem w tym roku należy upamiętnić 90. rocznicę pierwszego litewskiego podręcznika fizyki wydrukowanego na Litwie. P. Podręcznik Vileišisa został wówczas przychylnie oceniony. Oto jak oceniono „Populiariškas rankvedis fyzikos” w gazecie „Tėvynė”: 1899 m. „Jest to ważna, pożyteczna ir książeczka, z wieloma su ilustracjami. Ją można byłoby używać jako podręcznika w o szkołach, nie mając litewskich podręcznikją ów, poza tym każdy może su przeczytać, wielka korzyść". O w gazecie "Vienybė Lietuvninkų" również 1899 m. ne cieszy się jedynie z ukazania się tego podręcznika, lecz krótko ir omawia się jego jo strukturę. "Wreszcie doczekaliśmy się ir podręcznika Fizyki, choć krótkiego. Czytelnik z tej książki pozna choć proste przejawy siły, która znajduje się w każdej rzeczy. Książka jest podzieloį 5 na na rozdziały: W pierwszym rozdziale opisuje się ciężar (wagę), w drugim ciepło, w trzecim głos, w czwartym światło, w piątym elektryczność. ir Książka jest bardzo pożyteczna i godna polecenia, aby każdy ją [przeczytał] 3 Popularny podręcznik fizyki. Napisał P. Neris. Wilno. Drukarnia „Vilniaus žinių”. 1905. —100 s. “Petronis J. Petras Vileišis. Wilno, 1992. S. 73-74. * Tėvynė/ Mėnesinis laikraštis. Organ stowarzyszenia Litwinów w Ameryce. Plymouth. Pa, 1899, nr 5, s. 148. Tekst wyimków pozostawiono w całym niniejszym artykule w autentycznej formie. 70 przeczytać, chcąc poznać siłę, uZsilaikanczig visūse daiktuse" bez wątpienia, w ówczesnych Be warunkach rzeczywiście była to iš pięknie wydana, bogato ilustrowana, dość obszerna pod względem liczby stron, przez długi 100 czas bodaj jedyna ir książka, w której w sposób prosty i zrozumiały wyjaśniono wiele zjawisk ir fizycznych. Oto na przykład, jak wyjaśnia się ir parowanie „zimno”: „napełnijmy szklane naczynie ir wodą, zacznijmy ją gotować, jak zwykle mówimy. Po pewnym czasie usłyszymy, że woda zaczyna syczeć, zaczyna drżeć, od dna naczynia zaczynają iš unosić się pęcherzyki, które po dotarciu do powierzchni pękają; podtrzymując ogień i dobrze paląc, be zobaczymy, że te pęcherzyki za każdym razem stają się większe, i. w końcu cała woda zaczyna gwałtownie bulgotać, silnie się poruszająo c, para, którą ir wcześniej mogliśmy już nieco po dostrzec, zaczyna gwałtownie się wydobywać" (s. 56). "Wydaje nam się, że zimno jest czymś innym niż ciepło. Ale czy ar rzeczywiście tak jest? W środku lata, gdy ciepło nieco się zmniejszy, tak że wszyscy 10 albo 11°, zaczynają narzekać: ach, jak dziś zimno. Późną jesienią, gi gdy czasami ciepło wzrasta aż do 10 ar 11°, wszyscy mówią: "Jaki ciepły dzionek"! Iš to widzimy, że samą tą ciepłotę latem nazywamy chłodem, jesienią zaś ciepłem. — Dlatego ów chłód jest niczym innym, jak ne ciepłem, którego nie wystarcza, aby dostatecznie ogrzało nasze ciało" (s. 51). Iš z tych wyimków widać pragnienie autora, by w miarę możliwości posługiwać się własnymi litewskimi słowami. Dlatego ir większość terminów podręcziš nika została zaczerpnięta z gwar, dawnych pism (np. : echo axis voice 80, object 11, clouds 74, material layer 63, spoke 71, source 3, light 65, melting 13, fog 44, lightning 82, 52, 71, 96 ir etc. ), predecessors of physics terminology, i.e. "Keleivio", "Aušros" popular science articles on physics, e.g.: roundness 19 "volume- ", force 12 (force 57) "force", ores 82 "metals", weight 3 „svoris” ir itp., ar samego P. opracowane przez Vileišisa, np.: atvedėjas 97 „piorunochron”, wydawca 94 „przewodniir k” itd. Dlatego 6 Jedność Litwinów / Tygodnik literatury, ir nauki i polityki. Plymouth. Pa. USA, 1899, Nr. 7. S. 205. 7 Zob. Popularny podręcznik fizyki. V. 1905. 71 niemało P. Terminy z podręcznika Vileišisa zachowały się do dziś, np.: echo 80, por. FT ŻŻ, cząstka 41, załamanie światła 173, ognisko 396 itd. Wszystko to pokazuje, że autor potrafił właściwie dobrać wiele terminów. Spośród 150 nazw podstawowych pojęć podanych w podręczniku 110 stanowią litewskie, lecz zapożyczone. ir 40 Zatem terminy litewskie stanowiły73 %, 0 by 27% wszystkich wspomnianych nazw. Większość terminów zapożyczonych ma pochodzenie greckie lub łacińskie, np.: aerostatas 43, por. gr. aer „powietrze” i statos „stojący”, elektra por. 92, gr. élektron „bursztyn”, molekula por. 21, łac. moles „masa” i zdrobniały przyrostek -cula, spektras 88, por. łac. spectrum „wyobrażenie, obraz”. Tylko kilka terminów zapożyczono z języka francuskiego, słowiańskich lub innych języków, np.: izoliatorius 94, por. fr. isolateur „nieprzewodnik”, syla 3, por. ros. cua, który w znaczeniu siły został użyty tylko jeden raz, na przykład: aš imu knygą; dėl jos prilaikymo reikia didesnės ar mažesnės pajiegos (sylos), irtai pagal jos didumą. A poza tym w takich przypadkach wszędzie podaje się termin pajiega. Najwyraźniej P. Vileišis zapoznał się z artykułem K. Obelaitisa, w którym powątpiewa się, czy celowe jest używanie słowa syla w znaczeniu pajiega*?. Ponadto termin syla podano jako synonim słowa pajiega jedynie w nawiasach. Ogólnie rzecz biorąc, w podręczniku dość często obok zapożyczenia podano również jego litewski odpowiednik, por. także dijametras (skersinis) 49, gazas (dujos) 43, sfera (skritulys) 4 ir itd. Zatem terminologia podręczniir ka, podobnie jak ówczesna terminologia fizyczna w ogóle (tu chodzi o terminy z artykułów popularyzujących fizykę w „Keleivisie” i „Aušrze”), opierały się na solidnym fundamencie — leksyce litewskiej. Jej słowa pod względem słowotwórczym można podzielić na określone kategorie słowotwórcze, za pomocą których w prosty sposób określa się same kategorie terminów. ir W tym przypadku można wyróżnić kategorie czynności, właściwości, zjawisk, przedtų ir miotów i wymiarów, które wiążą się z su określonymi cechami nominacji. Jednym jų — synonimiczność nazw pojęć. Zazwyczaj pojęcie nazywa się dwoma, czasami trzema jednowyrazowymi terminami złożonymi, które oddziela się od siebie ar przecinkiem lub nawiasami. Najczęściej, jak już wspomniano, jest to zapożyczenie i jego litewski odpowiednik, por. ir jo jeszcze linia (rysunek) 4, metal (naugės) 45, stričkė (szpula, krı- § Słownik terminów fizycznych. Wilno, 1979. —677 s. 9Obelaitis K. Kwestie językowe/Varpas, 1892, nr 8, s. 114-115. 72 dys) 11 itd. Zdarzają się przypadki, gdy dwa synonimy połączone są spójnikiem albo, np.: pomiar wilgotności albo higrometria 69, źródło albo wywierzysko 27, środek albo centrum 4 itd. Źródeł takiego przedstawiania synonimów, jak się zdaje, należałoby szukać „Keleivyje“, por. elektromagnetyczne tolrašei albo telegrafy (1854, 14, 56)”, jedwabna puslė albo orkulkė (1860, 47, 188), žaibinysis pustas albo telegrafas (1865, 22, 88), i w „Aušra”, por. klystugnė albo žalivykslė (1886, 1, 25), naugės albo metolai (1883, 10, 256) ir t.t. Drugą cechą terminów podręcznikowych stanowi kategoryczna wieloznaczność. Charakteryzują się nim nazwy takich pojęć, które obejmują cechy należące jednocześnie do dwóch kategorii logicznych. Najczęściej są to cechy oraz logiczne kategorie wielkości lub parametru ilościowego, rzadziej zaś działania i rezultatu. Właściwość i wielkość w podręczniku nazywane są derywatami z przyrostkiem -umas, np.: wszystkie przedmioty, spadając w próżni, mają jednakową prędkość 19; <...> ciepło w każdym przedmiocie przechodzi od jednej cząstki do drugiej z prędkością różną dla każdego przedmiotu 65. Wówczas wszystkie linie <...> będą promieniami o jednej długości 4 itd. Chociaż istnieją przypadki, gdy za pomocą derywatów z przyrostkiem -umas nazywany jest tylko parametr ilościowy, pewna objętość, np. : Wtedy wyciśnie on taką, jak on sam, wodną objętość, t. zn. stopę sześcienną 17; <...> trzeba je rozpatrywać, przyjmując tą objętość obu, niech będzie to kwarta 15. Jak widać, terminu apvalumas w znaczeniu parametru ilościowego, pewnej objętości, P. Vileišis używał, wzorując się na į „Aušrze- ”, por. chude wopno nie zwiększa bardziej swojej objętości, jak tylko razem du (1884, 10-11, 353), gips nė wysychając, nie zmniejsza swojej okrągłości (1884, 12, 415) ir itd. Czasami właściwość ir lub wielkość, ar parametr ilościowy, nazywa się ir za pomocą przyrostka -umas, ir zakończenia -is, np.: w cylindrze woda powinna podnieść się dokładnie na taką wysokośjo ć, na jakiej wysokości stoi on w naczyniu 26, <...> woda w obu naczyniach równomiernie się rozdzieli i podniesie do ir jednej wysokości 22itd. Z tej kategorycznej wieloznaczności próbowano zrezygnować dopiero później, XX a. w pierwszych dziesięcioleciach. Prof. W wykazie Ig. Končiusa 10 W nawiasach podano rok, numer i stronę gazety. ir „Terminai fizikos reikalams”, opublikowanej w gazecie 1923-1924 „Lietuva” w roku, wymienione terminy wyjaśnio1138. no następują- — co: greitis, -čio ckopocmbo (Kak Bejiuunna), o 1137. greitūmas, -0 — prędkość (miara prędkości305. ), długość, -io dzień — (KaKb Beawuuna), O 306. długość — dauna (pa3Mbpb BeJMUKIHBI) itd. "Trzecią cechą terminologii podręcznika stanowi wyróżnianie — terminów ir rodzajowych i gatunkowych, np.: rzecz: rzecz higroskopijna rzecz stała rzecz 70, ciekła 77, 76 ar ciekłość 21-22, 43, 58; elektryczna: elektrycznoji ść negatywna 93, elektryczność pozytywna 93, elektryczność rodzima 94; fontanna: fontanna naturalna 27, fontanna sztuczna 27; para: para nasycona para 62, przegrzana para 62, sprężona para wodna 62, (wodna) para przepuszc69; zacze: przepuszczacze 94, dobre przepuszc94; zacze złe pompa: pompa 40, ssąca pompa tłocząca 39. Jak widać z tych iš przykładów, prawie wszystkie przymiotniki i imiesłowy ir (głównie imiesłowy strony biernej czasu teraźniejszego), występujące jako gatunkowe człony terminów złożonych, są zaimkowe, z wyjątkiem nielicznych, np.: siła (siła): siła wypuszczająca siła ciągnąca 67, 12 ir itp. Zatem już wówczas autor był przekonany o celowości używania określonych ar form imiesłowu przymiotnikowego, określającyar ch wyróżniającą cechę gatunkową pojęcia. Z drugiej strony na takie stanowisko autora mogły już wpływać terminy używane w „Keleivyje” (1851, 11, 43), prąd elektryczny (1851, 13, 50), siła galwaniczna (1854, 13, 52), pary palne (1851, 11, 43) ir bateria woltaiczna itp..«”, W „Populiariškame rankvedyje fyzikos” ir widoczne są pewne zalążki normalizacji terminologii. Po pierwsze, starano się dobierać litewskie ar odpowiedniki dla terminów międzynarodowych — obok międzynarodowar ych podawano terminy litewskie. Po drugie, większość pojęć gatunkowych nazwano przymiotnikami będącymi imiesłowami czasu ar teraźniejszego strony biernej, mającymi formy jo zaimkowe. Te zalążki normalizacji niewątpliwie be miały wpływ na dalszy rozwój ir terminologii fizycznej. 74