L. Ivinskio „Prigimtumenės“ taksonų pavadinimai

Albina AUKSORIŪTĖ NAZWY TAKSONÓW Z „PRIGIMTUMENES” L. IVINSKIEGO NAZWY Laurynas Ivinskis (1810-1881) — jeden z najwybitniejszych dziewięta. nastowiecznych oświeceniowców żmudzkich — į Do historii kultury Litwy wszedł jako pierwszy wydawca kalendarzy w języku litewskim. Jo “Kalendorius arba Metu skajtlus ukiszkas" był wydawany od do 1846 roku. 1867 Treść kalendarzy była bardzo różnorodna, ponieważ — były one przeznaczone dla chłopów, dlatego niemało L. Ivinskis zamieścił w nich praktycznych porad dotyczących rolnictwa, wiadomości z historii i ir astronomii, utworów folklorystycznych, wyjaśniał zagadnienia zoologii i botaniki. Iš z zamieszczanych w kalendarzach artykułów dotyczących botaniki wynika, że L. Ivinskis interesował się tą ir dziedziną nieźle, sam był su ja z nią zaznajomiony. W trzech (1862-1864) kalendarzach opublikował swój artykuł „Prigimtiné”, w którym omówił przyrodę ir ożywioną i nieożywioną, zagadnienia botaniki, zoologii i mineralogii. W tym artykule L. Ivinskis przedstawia klasyfikację roślin według Linneusir za i Jussieu. Jednak największa L. praca Ivinskisa z zakresu nauk przyrodniczych „Prigimtumené” jest mało znana, ponieważ pozostała jedynie w rękopisie. jo W niniejszej pracy autor jawi się jako dobry znawca botaniki i twórca litewskich terminów ir botanicznych. L. Ivinskis planował napisać trzy “Prigimtumenės” części, jednak dotychczas odnaleziono tylko dwie części tego rękopisu. Pierwsza część rękopisu “Prigimtumenė. Taj ira: surašzimas dalijku žemies, žoliun giwoliu ir parodimu anun su wartojimo” (dalej w niniejszym artykule zwana po prostu “Prigimtumenė”) jest przechowywana w bibliotece Instytutu ir Literatury i Folkloru Litewskiego, ją obejmuje 42 strony. Pracę L. Iwinskis rozpoczyna wstępem, w którym wyjaśnia budowę słowa „prigimtumenė”, prigimtumenė, “<...> powstało z dwóch słów: Prigimtis minia. " ir W tym przypadku L. Iwinskis prawdopodobnie się pomylił; jest to najpewniej słowo o ne utworzone za pomocą przyrostka, złożenie. Prigimtumenę L. Iwinskis dzieli na trzy į części: pasidarie “<...> trins didiejej Atskierej, jak zwyczajnie niektórzy nauczyciele przyrody nazywają: królestwami przyrody: 1. Królestwo nieożywione albo Ziemiotwory. 2. Królestwo półżywe albo Roślin58 ny. 3. Królestwo żywe albo Zwierzęta” (s.1). Dalej we wstępie autor pisze, że dla jaśniejszego zrozumienia nauki dzieli większe rozdziały na ir mniejsze, podaje litewskie, łacińskie i polskie terminy ir kategorii systematyki: “Anajs ir parskirimajs ira: Oddzieliwszy. Królestwo. Królestwo. Rozdział. Podział. Dział. Udział. Klasa. Oddział. Podział. Podklasa. Pododdział. Ejta. Rząd. Rząd. Paejla. Podrząd. Podrząd. Draugmie. Rodzina. Rodzina. Rieztas. Plemię. Pokrewieństwo. Rodzaj. Rodzaj. Rodzaj. Podrodzaj. Podrodzaj. Podrodzaj. Gatunek. Gatunek. Gatunek. Pawejslé. Podgatunek. Podgatunek. Atmajna. Odmiana. Odmiana. Paatmajnis. Sub-varietas. Pod-odmiana” (s.2). Do nazwania kategorii L. Ivinskis stara się znaleźć litewskie terminy, o niektóre sam ir tworzy. Po Po krótkim wstępie, już na trzeciej stronie, autor rozpoczyna da opis królestwa przyrody nieożywionej, czyli ziem. W tej części opisuje skały, gleby, najwyższe šo góry Żmudzi, bagna, jeziora, rzeki, kamienie, metale i inną przyrodę nieożywioną. ir W tej samej bibliotece przechowywany jest ir tego L. Rękopis indeksu części pracy Ivinskisa „Surašzimas žemieminu. Index Fossiliorum. Spis mineratow”, w którym przedstawiono cztery indeksy terminów litewskich, łacińskich, polskich i niemieckich. Indeks Fossiliorum. Spis mineratow- ”, w którym przedstawiono cztery indeksy terminów — litewskich, łacińskich, polskich i niemieckich. ir W Bibliotece Polskiej MA w Krakowie jest przechowywana druga L. Ivinskisa część „Prigimtumenės” „Prigimtūmenė turente sawieje dalijkus žemies, žoliun ir giwunun su parodimu anun wartojimo. Spis minerałów, roślin, i tworów żyjących (zwierzęcych), podany przez L. Iwińskiego. Część 2. Część 2. roślinna. Rośliny. Vegetabilia. Krokuwa. Cracoviae, Krakow, Krakau.” Kopia tego rękopisu znajduje się w Bibliotece Akademii Nauk, o o której pisali jį 59 K. Jankevičius i R. Jankevičienė'. Omówili oni tę odnalezioną w Krakowie część rękopisu, a ponieważ rękopis zaczyna się dopiero od strony 43, wyciągnęli wniosek, że L. Iwinkis nie napisał planowanego wstępu do pracy. Nie wiedzieli, że wstęp i pierwsza część pracy zostały napisane i są przechowywane na Litwie. W drugiej L. W części pracy Ivinskiego opisano niższe i ir wyższe rośliny. Większość stanowi przedstawiony systematyczny wykaz roślin, w którym wymieniono rodzaj należący do 2521 rodzin. 215 Podano litewską, łacińską, polską, a niekiedy o niemiecką nazwę ir rodzaju. Dalej L. Ivinskis podaje alfabetyczne indeksy nazw roślin mų „Surašzimas žoleniu, taj ira zoliun medziu pagat rodbalsu ejtos ir 1. Lietuwiszkaj”. Pozostałe indeksy nazwano po łacinie — „Index plantarum”, po polsku — „Regestr rošlin” po ir niemiecku — „Verzeichniss der Pflanzen”. Rośliny w swoim dziele L. Iwinskis przedstawia, opierając się na systemie Jussieu, który jest pierwszym iš z systemów naturalnych. L. W dziele Iwinskiego znajduje się wiele interesujir ących, oryginalnych nazw rodzajów, których nie odnotowano ani w „Lietuviškame botanikos žodyne” (LBZ, ani 1938), „Lietuvių kalbos žodyne" (LKŽ). Autor zamieścił ir kilka nazw rodzajowych, jednak terminów nazw gatunków roślin podano bardzo niewiele. W niniejszym artykule nie będą analizowane nazwy rodzajów; wymagałoby to dość obszernego studium, podjęta zostanie natomiast próba krótkiego omówienia nazw taksonów kategorii systematycznych. Wszystkie rośliny omawiane w swojej pracy L. Ivinskis dzieli na į 3 bezlistne, — jednolistne i ir dwulistne: skajdma I — Bezlistne. Acotyledoneae, skajdma antrojė — Jednoliścienne. Monocotyledoneae ir skajdma trecziojé — Dwuliścienne. Dicotyledoneae. Słowo skajdma podawane jest LKZ XII 659, ji znajdujne emy tylko L. W dziele Ivinskisa, lecz w ir innych dawnych pismach. L. Ivinskis używał terminu „skaidmas” na określenie rozdziału. Autor į dalej dzieli skaidmas na nuodalis, np. : Nuodalis II. classis II. Porosty. Porosty. Liszajce. Porosty (kerpės) (s. 71), Nuodalis III. klasa III. Zalumina. Chlorophyta (glon) (s. 77) ir itp. L. Ivins- 'Jankevičius K,Jankevičienė R. Niektóre nowe dane o L. pracach Iwinskiego w dziedzinie litewskiej terminologii botanicznej// Zagadnienia botaniki. V, 1962. T. II. S. 151–163. 60 kis dzielił nuodalis na bezlistne i dwulistne skaidmas i używał tego słowa zamiast obecnie stosowanej klasy. Słowo nuodalis podano w 1. KZ VIII 911, lecz ma ono inne znaczenie. W niektórych przypadkach nie podaje się nazw do oznaczenia terminów, jednak najczęściej podaje się ich nazwy, na przykład nazwy roślin dwuliściennych: Žiedaj dwiwejslej belapenej. Apetalae monoclinae (kwiaty dwupłciowe bezpłatkowe) (s. 153); Wielopłatkowe podzalążkowe. Polypetala hypogvna (wielopłatkowe podzalążkowe) (s. 160); Okołozalążkowe. Perigyna (okołozalążkowe) (s. 184). Jak widać z podanych przykładów, L. Ivinskis do oznaczania klas stosuje różne terminy: jedno-, dwu-, a nawet trzywyrazowe; jego terminy nie mają charakteryti stycznego wyłącznie dla tej — kategorii przyrostka, ir takiego, jaki mają obecnie używane nazwy klas. Podział bezpłatkowych L. Ivinskis dzieli szczegółowo na rzędy i podrzędy, które obecnie nazywa się rzędami i podrzędami. Słowo eila jest żmudzkie i obecnie używane przez Żmudzinów — przykłady podane w LKŽ II 1061 pokazują, że słowo to występuje w Kretyndze, Płungianacir h, jj Szyłelach, ne że używał go tylko L. Iwinskis, lecz ir M. Valančius, zostało ono włączone do ir į słownika Juszkosa. Grzyby L. Iwinskis podzielił na trzy rzędy: I Ejla. Dulkmenas. Coniomycetes (szczegóły) (s. 43). Ejla II. Pelieténej. Hyphomycetes (pelėteniai) (s. 47). Eila III. Kailietėnai. Dermatomycetes (kailėteniai) (p. 54). Wyróżnił także trzy rzędy klasy porostów: Eila I. Plutėnes. Cryopsorae (plutėnes) (p. 72). Ejla II. Klėstmina. Thallopsosae (klestmina) (s. 74). Ejla III. Remtumina. Podetiopsorae (remtumina) (s. 75). Pierwszy rząd żaluminos Mauriomina (Wandumina). Glony (maurumina, vandumina) (s. 77) dzieli się į na podrzędy. Paejla I. Plišzmina. Schizophyceae (szczelinica; zob. y LBŽ 314 J.A. pędrak Pabrėžy, Schizophyllum commiine) (s. 79). Paejla II. Grudżaliėmina. Gonidiophyceae (grudżalėmina ?) (s. 84). Paejla III. Dumpliėmina. Ascophyceae (dumplémina) (s. 91). Paejla IV. Suktmina. Gyrophykea (suktmina) (s. 96). Druga Rząd klasy Zaluminos (Ejla II. Ordo II. Kiminaj. Mchy (paprociaki) (s. 97)) nie ma podrzędo u, trzeci — Paparteniszkes. Filicoideae (paprotnikowate) (s. 114) — dzieli się į 3 na podrzędy: 1) Paprotnik. Filices (paprocie) (s. 114); 2) Widłakowate. Lycopodiaceae (widłakowate) (s. 116); 3) Geguzeniszki. Equisetaceae (geguženiškės) (s. 117). Dział Jednoliściennych ma cztery o rzędy, 61 podrzędów się nie wyróżnia: 1) Żoles wandenines (żolės vandeninės) (s. 118); 2) Kermuszénes. Aroideae (kermušenės) (s. 120); 3) Pelimina. Glumaceae (pelumina) (s. 124), a czwarty rząd jest tylko wskazany, jego nazwa nie została podana. L. Ivinskis nie dzieli dwulistnych na rzędy i podrzędy. Litewskie nazwy rzędów i podrzędów są podobne, utworzone za pomocą tych samych przyrostków, na przykład przyrostka -mina: nazwy rzędów —klestmina, remtumina, maurumina, pelumina, nazwy podrzędów —plyšmina, grudžalėmina?, dumplėmina, suktmina; za pomocą przyrostka -eniškės utworzono 2 nazwy podrzędów: geguženiškės, šundriekeniškės —i jedną nazwę rzędu —paparteniskés. Znaleziono nazwę podrzędu paparčiai, a także nazwę rzędu kiminai, dulkmenos oraz kilka nazw rzędów utworzonych za pomocą przyrostka -eniai, enés: kailėteniai, peléteniai, kermušenės, plutenės. Wyróżnia się jedna nazwa rzędu utworzona z dwóch wyrazów —žolės vandeninės. Jak wynika z omówionych przykładów, terminy L. Ivinskisa, którymi nazywa on rzędy i podrzędy, są zróżnicowane; stosuje się kilka przyrostków do ich tworzenia. Obecnie nazwy rzędów tworzy się za pomocą przyrostka -iečiai, L. Ivinskis w swojej pracy wyróżnia 215 rodzin roślin, jednak tę kategorię nazywa nie słowem šeima, lecz draugmė: draugmie. Tego słowa nie zamieszczono w LKŽ. Może być neologizmem L. Ivinskiego. Nazwy rodzin pierwszej klasy działu bezlistnych, w którym opisane są grzyby, są zróżnicowane, najczęściej podawana jest forma liczby mnogiej: Draugmie 1. Progribej. Praeformativi (progrzyby) (s. 43); Draugmie II. Rūdminas. Uredinei (rūdminos) (s. 44); Draugmie V. Pėliejej (Sąmpliekėnej). Mucedine (pleśń; por. LBŻ 226 synonim pospolitej pleśni (Mucoraceae) pleśń; samplękeniai) (s. 45). Draugmie VI. Pliėkmes. Musorini (pleśń) (s. 51). Od innych nazw różnią się nazwy 5 rodzin: Plonumeéne. Byssacei (plonumenė) (s. 47); Buožmėne. Sphaeriacei (buožmenė) (s. 55); Przestrzeń międzynerwowa. Hymenini (przestrzeń międzynerwowa?) (s. 63); Karpoténej. Tubercularii (karpoteniai) (s. 46); Pumpotaukszlinej (Skuzbezdinej). Lycoperdacei (pampotaukšliniai, skuzbezdiniai) (p. 57). Nazwy rodzin drugiej klasy utworzone za pomocą su przyrostka -mina, np. : Raszmina. Graphideae (rašmina) (s. 73); Bumbėlmina. Umbilicarieae (bumbolmina) (s. 74); Dwiaszmina. Coniocarpicae (dviašmina) (s. 75); Miegūmina. Lecideaceae (miegumina) (s. 76) ir itd. Derywaty su 62 przyrostek -mina również przeważa w nazwach rodzin 3. klasy, np.: Krutiėmina. Oscillatorieae (krytęminy) (s. 85); Umzdiėmina. Ulvaceae (umzdėmina) (s. 88); Grūdžėlmina. Sphaerococceae (grudželmina) (s. 93); Lapomina. Phyceae (lapomina) (s. 94), jednak zdarzająko ir terminów o innej budowie, np. : Geguzéniszkes. Equisetaceae ( skrzypowate) (p. 117); Lapgrudeniszkej. Hymenophylleae (paprotnikowate) (p. 114); Szakniégrudej. Rhizocarpeae (Saknegridziai) (p. 116); Suktminas. Characeae (suktminos) (p. 96); Gridwarstes. Nostochinae (gridvarstés) (s. 84). Przyrostek nazw rodzin sekcji su jednolistnych -mina występuje nielicznie, przeważają inne terminy. Najczęściej podaje su się formy z przyrostkami ga -iniai, -inės, np. : Wilkdalginej. Irideae (kosaciecowate) (s. 136); Posajdrinej. Cyperaceae (turzycowate) (s. 121); Lendrielines. Scitamineae (pałkowe) (s. 138); Zgnskuolines (Szwėndres). Typhaceae (pałkowate, szuwary) (s.120); Kermuszines. Aroideae (kermušinės) (s. 120) irkt. W nazwach innych rodzin podawane są po prostu formy liczby mnogiej nazw rodzajów, np. : Pramaudaj. Restiaceae (pramaudai) (s. 129); Narcizaj. Narcisseae (narcyzy) (s. 135); Siustenej. Mismaceae (siusteniai) (s. 119); Wėrbas. Palmy (czasowniki) (s. 128); Roputwy. Dioscoreaceae (roputwy) (s. 134) ir itp. Nazwy rodzin trzeciego działu roślin dwuliściennych najczęściej utworzoti su przyrostek -mina, np. : Karklūmina. Salicineae (Amentaceae) (karklumina) (s. 145); Pipirimina. Piperaceae (pipirumina) (s. 148); Szirdwmina. Gentianeae (Sirdumina) (s. 263); Roputmina. Solaneae (roputmina) (s. 238) ir itd. Niemało jest ir terminsu ów z przyrostkiem -inés, -iniai, np. : Jowarines. Platanaeae (jovarings) (s. 145); Notnierines. Urticaceae (notnérinés) (s. 147); Prokarklines. Elaeagnaceae (prokarklinės) (s. 136); Winkszninej. Ulmaceae (wiązowate) (s. 146) ir itd. L. W pracy Ivinskiego podany jest przyrostir su ek nazw rodzin -enės, -eniai, np. : KqnkorieZénes. Coniferae (szyszkojagłowe) (s. 143); Platejkėnes. Penaceae (płytkowate) (s. 154); Lapkrosénes. Phytolacceae (szkarłatkowate) (str. 157); Waszkuonėnes. Mvriceae (woskownicowate) (str. 145); Rieszūtėnej. Juglandeae (orzeszniki) (s. 146) ir itd. W dziale dwulistnych występują nazwy rodzin, w których podawana jest liczba mnoga nazwy mo rodzaju: Taurūnes. (Gilendrines). Cupuliferae (taurūnės, gilendrinės) 63 (s. 146); Aguotras. Podostemeae (podostemy) (s. 149); Muszkatéles. Myristiceae (muszkatele) (s. 149); Miėnuwas. Menispermaceae (mėnuvos) (s. 164) ir it. W pracy L. Ivinskisa nazwy rodzin są zróżnicowane, najczęściej występują formy z przyrostkiem -mina, jednak są też terminy z przyrostkiem -iniai, który obecnie jest używany przy tworzeniu nazw rodzin. Niektóre rodziny L. Ivinskis dzieli bardziej szczegółowo, a następnie podaje nazwy plemion. Wyróżnia on jeszcze rzędy. Tego słowa L. Ivinskis używa zamiast obecnie stosowanego terminu triba, np. : Rząd I. Tribus I. Rizines. Crhyzeae (rizinės) (s. 122); Rząd II. Tribus II. Wikšzrines. Phalarideae (vikšrinės) (s. 122). Słowo rėžtas podano w LKŽ XI 511; używał go nie tylko L. Ivinskis, lecz także inni autorzy, jednak w zupełnie innym znaczeniu. Rėžtai wyróżnia się tylko w drugim i trzecim rozdziale. Rośliny z działu bezlistnych nie są dzielone na rėžtai; tylko niektóre rodziny dzieli się bardziej szczegółowo, nie podając nazwy kategorii, zatem w ten sposób mogą być wyróżniane podrodziny, a nie tribus, np. : Draugmie VI. Pleśni. Mucorini (pleśnie) (s. 51). A. Plewiedry. Rhacodiei (plewiedry) (s. 52) B. Plewiedry właściwe. Mucorini genuini (plewiedry właściwe) (s. 53) C. Spirule. Pilobolei (spirule) (s. 54). Rozdział XXVI. Oscylatoria. Oscillatorieae (oscylatoria) A. Oscylatorina. Oscillatorinae (oscylatorowate) (s. 85) B. Rinkumina. Lyngbyeae (rinkumina) C. Ślęgmina. Rivularieae (ślęgmina) (s. 86). Poniżej podano nazwy rodzajów każdej grupy. Nazwy plemion, podobnie jak nazwy rodzin, są różne; najczęściej tworzy się je z przyrostkiem -ine, np. : Riežtas V. Smilginės. Agrestis (wiechlinowate) (s. 124); Rozdział I. Didminy. Rafflesieae (didminowate) (s. 152); Rozdział II. Arbuziny. Cucurbiteae (dyniowate) (s. 188); Rozdział I. Bludwiny. Ocymoideae (bludwinowate) (s. 227) i in. Kita grupė genčių pavadinimų sudaryta su priesaga -enės, pvz. : Kapunėnes. Cuprissineae (kapūnenės) (p. 144); Medgénes. Gnetaceae (medgenės) (p. 145); Gajlenes. Rhodoraceae (gailenės) (p. 214); Szilėnes. Ericeae (wrzosowate) (s. 215); Usneae. Carduaceae (ostowe) (s. 253). Spotyka się również takie nazwy plemion, w których podawana jest liczba mnoga nazwy rodzaju, np. : Kartpienes. 64 Euphorbieae (wilczomleczowate) (s. 150); Komosa. Cyclolobeae (komosy) (s. 158); Rajsztwes. Cedreleae (raištvės) ( p. 174); Pieprze. Pipereae (pieprzowate) (p. 148); Bezowate (Aliwas). Sumbuceae (bzy, lilaki) (p. 248) ir itd. Dalej plemiona dzielą się na į rodzaje, o podaje się tylko pojedyncze nazwy gatunków rodzajów, np. : CCL III. Winny. Claviceps. (Sklerocjum. Ppermoedia. Skler. Clavus). Nasionak. Ostrézka. Jundz. Hartpilz. Komkeimer. Według wyglądu ziarna, z którego się przekształca, nazywa się a. Sporysz. Claviceps Secalis. Sporysz. Balding, rozprawa. 1771. Żyto bujne. Bauhin. b. K. kwiatowy. Cl. Pszenicy. Wallr. c. K. Trzcinnikowy. Cl. Lolii. Wallr. d. K. Trzcinowy. Cl. Arundini. Wallr. e. K. Pamięciowy. Cl. Dactylidis. Wallr. f. K. Pomininowy. Cl. Festucae. Wallr. g. K. Zapalenie rdzenia kręgowego. Cl. Sesleriae. Wallr. h. K. nuosmilginis. CL. Poal. i. K. Saujeninis. Cl. Maydis. (p. 57-58) Podsumowując omówiony L. rękopis Iwinskiego, można wyciągnąć krótkie wnioski, że w drugiej L. części pracy Iwinskiego „Prigimtumenė" rośliny zostały przedstawione systematycznie. Do nazywania kategorii L. Ivinskis używa litewskich terminów, niektóre, jak się zdaje, sam tworzy. Obecnie używany jest termin klasa, o L. Ivinskis używa nuodalis (classis), zamiast obecnie używanego zapożyczonego z języka iš łacińskiego terminu triba używa réztas (Tribus). Słowa prigimtumené draugmé w — ogóle nigdzie nie zostały odnotowane, prawdopodobir nie używał ich tylko L. Ivinskis. Nazwy poszczególnych grup kategorii systematyki są zróżnicowane, ale L. Ivinskis próbuje ujednolicić — nazwy: jedne tworzy za su pomocą tych o samych przyrostków, inne — su za pomocą innych, na przykład nazwy draugmių są su najczęściej tworzone za pomocą przyrostka -mina, natomiast dominującym przyrostkiem w nazwach rėžtų jest -inés. L. Praca Ivinskiego „Prigimtumenė” jest interesująca i ir ważna z punktu widzenia į początków tworzenia terminów botanicznych. Szkoda, że praca ta nie została wydrukowana; rękopis przez długi czas był ir jo nieznany litewskim botanikom, jednak nie straciła ona dziś swojej wartości. ir 65