L. Ivinskio „Prigimtumenės“ taksonų pavadinimai

Albina AUKSORIŪTĖ I. NAZWY TAKSONÓW W „PRIGIMTUMENĖ” IVINSKIEGO Laurynas Ivinskis (1810–1881) – vienas žymiausių XIX a. vidurio Žemaičių švietėjų – į Lietuvos kultūros istoriją įėjo kaip pirmasis kalendorių leidėjas lietuvių kalba. Jo “Kalendorius arba Metų skajtlus ukiszkas” buvo leidžiamas nuo 1846 iki 1867 metų. Kalendorių turinys labai įvairus – kadangi jie buvo skirti valstiečiams, tai nemaža L. Ivinskis juose pateikė praktiškų patarimų žemės ūkio klausimais, istorijos ir astronomijos žinių, tautosakos kūrinėlių, aiškino zoologijos, botanikos dalykus. Iš kalendoriuose pateikiamų straipsnelių botanikos klausimais matyti, kad L. Ivinskis domėjosi šia sritimi ir neblogai buvo pats su ja susipažinęs. Trijuose kalendoriuose (1862–1864) jis išspausdino savo straipsnį “Prigimtinė”, kur aptarė gyvąją ir negyvąją gamtą, botanikos, zoologijos, mineralogijos dalykus. Šiame straipsnelyje L. Ivinskis pateikia augalų klasifikaciją pagal Linėjų ir Žiusję. Bet didžiausias L. Ivinskio gamtos mokslų darbas “Prigimtumėnė” yra nedaugeliui žinomas, nes liko tik jo rankraštis. Šiame darbe autorius atsiskleidžia kaip geras botanikos žinovas ir lietuviškų botanikos terminų kūrėjas. L. Ivinskis planował napisać trzy części „Prigimtumėnė”, jednak dotychczas odnaleziono tylko dwie części tego rękopisu. Pierwsza część rękopisu, „Prigimtumėnė. Taj yra: surašimas dalijkų žemės, žoliun ir giwolių su parodimu anun wartojimo” (dalej w niniejszym artykule nazywana po prostu „Prigimtumėnė”), jest przechowywana w bibliotece Instytutu Literatury Litewskiej i Folkloru; liczy 42 strony. L. Ivinskis rozpoczyna pracę wstępem, w którym wyjaśnia budowę słowa prigimtumenė: „<...> prigimtumenė, powstała z dwóch słów: Prigimtis i minia. “ W tym przypadku L. Ivinskis prawdopodobnie się pomylił; najpewniej jest to formacja przedrostkowa, a nie wyraz złożony. Ivinskis dzieli Prigimtumėnė na trzy części: „<...> podzieliwszy na trzy wielkie oddziały, które niektórzy uczeni przyrody zwyczajnie nazywają królestwami przyrody: 1. Królestwo nieożywione, czyli Ziemietras. 2. Królestwo półżywe, czyli Rośliny- 58 ny. 3. Królestwo żywe, czyli Zwierzęta” (s. 1). Dalej we wstępie autor pisze, że dla jaśniejszego zrozumienia i przyswojenia dzieli wielkie oddziały na mniejsze i podaje litewskie, łacińskie oraz polskie terminy kategorii systematycznych: „Anais paskirimas ira: Oddział. Regnum. Królestwo. Podział. Divisio. Dział. Klasa. Classis. Oddział. Podklasa. Sub-classis. Pod-dział. Rząd. Ordo. Rząd. Podrząd. Sub-Ordo. Podrzęd. Rodzina. Familia. Rodzina. Rieżtas. Tribus. Pokrewieństwo. Rodzaj. Genus. Rodzaj. Podrodzaj. Sub-genus. Podrodzaj. Gatunek. Species. Gatunek. Podgatunek. Sub-species. Podgatunek. Odmiana. Varietas. Odmiana. Paatmajnis. Sub-varietas. Pod-odmiana” (s. 2). Aby nazwać kategorie, L. Ivinskis stara się znaleźć terminy litewskie, a niektóre tworzy sam. Po krótkim wstępie, już na trzeciej stronie, autor rozpoczyna opis królestwa przyrody nieożywionej, czyli ziemi. W tej części opisuje skały, gleby, najwyższe góry Żmudzi, bagna, jeziora, rzeki, kamienie, metale i inne elementy przyrody nieożywionej. W tej samej bibliotece przechowywany jest również rękopis indeksów do tej części pracy L. Ivinskiego, zatytułowany “Surašizmas žemieminu. Index Fossiliorum. Spis minerałów”, zawierający cztery indeksy terminów litewskich, łacińskich, polskich i niemieckich. W Bibliotece PAN w Krakowie przechowywana jest druga część “Prigimtumėnes” L. Ivinskiego: “Prigimtūmenė turente sawieje dalijkus žemės, žoliun ir giwunun su parodimu anun wartojimo. Spis minerałów, roślin i tworów żyjących (zwierzęcych), sutejkta par Ł. Iwiński. Dalis 2. Część 2. Żoliėmina. Rośliny. Vegetabilia. Kroküwa. Cracoviae, Krakow, Krakau.” Kopia tego rękopisu znajduje się w Bibliotece Akademii Nauk, a o nim 59 pisali K. Jankevičius i R. Jankevičienė1. Omówili tę część rękopisu odnalezioną w Krakowie, a ponieważ rękopis zaczyna się dopiero na stronie 43, wywnioskowali, że L. Ivinskis nie napisał planowanego wstępu do pracy. Nie wiedzieli, że wstęp i pierwsza część pracy zostały napisane i są przechowywane na Litwie. W drugiej części pracy L. Ivinskiego opisane są rośliny niższe i wyższe. Większość stanowi systematyczny wykaz roślin, w którym wymieniono 2521 rodzajów należących do 215 rodzin. Podano litewską, łacińską, polską, a niekiedy także niemiecką nazwę rodzaju. Następnie L. Ivinskis zamieszcza alfabetyczny indeks nazw roślin: “Surašymas žolenių, taj ira žoluni ir medžiu pagal rodbalsu ejlos 1. Lietuwiszka”. Pozostałe indeksy zatytułowano po łacinie – “Index plantarum”, po polsku – “Regestr roślin” i po niemiecku – “Verzeichnis der Pflanzen”. W swojej pracy L. Ivinskis porządkuje rośliny, opierając się na systemie Jussieu, który jest pierwszym z systemów naturalnych. W pracy L. Ivinskiego znajduje się wiele interesujących i oryginalnych nazw rodzajów, których nie odnotowano ani w “Lietuviškame botanikos žodyne” (LBŽ, 1938), ani w “Lietuvių kalbos žodyne” (LKŽ). Autor zamieścił także kilka nazw gatunków, jednak terminów oznaczających gatunki roślin podano bardzo niewiele. W niniejszym artykule nie będą omawiane nazwy rodzajów — wymagałoby to dość obszernego studium; podjęta zostanie natomiast próba krótkiego omówienia nazw taksonów należących do kategorii systematycznych. Wszystkie omawiane w swojej pracy rośliny L. Ivinskis dzieli na 3 skaidmas – bezlistne, jednoliścienne i dwuliścienne: skajdma I – Belapes. Acotyledoneae, skajdma antroje – Wienlapes. Monocotyledoneae i skajdma trečioje – Dwilapes. Dicotyledoneae. Słowo skajdma odnotowano w LKŽ XII, s. 659; występuje ono nie tylko w pracy L. Ivinskiego, lecz także w innych dawnych tekstach. L. Ivinskis używał słowa skaidma na określenie działu. Autor dzieli następnie skaidmas na nuodalis, np.: Nuodalis II. classis II. Kerpes. Lichenes. Liszajce. Flechten (porosty) (s. 71), Nuodalis III. classis III. Žalumina. Chlorophyta (zielone glony) (s. 77) i in. L. Ivins- 1 Jankevičius K., Jankevičienė R. Kai kurie nauji duomenys apie L. Ivinskio darbus lietuviškos botanikos terminijos srityje// Botanikos klausimai. V., 1962. T.II. P. 151-163. 60 Klasy bezlistne i dwuliścienne dzielił na grupy i używał tego słowa zamiast obecnie stosowanej „klasy”. Słowo nuodalis odnotowano w LKŽ VIII 911, ale w innym znaczeniu. W kilku przypadkach nie podano terminów określających nazwy klas, jednak najczęściej ich nazwy są wymienione, na przykład nazwy roślin dwuliściennych: Žiedai dviveislej belapenei. Apetalae monocliniae (kwiaty obupłciowe bezokwiatowe) (s. 153); Daugskiautes posielklinės. Polypetala hypogyna (wielopłatkowe dolnozalążkowe) (s. 160); Aplinkvaisininkines. Perigyna (okołozalążkowe) (s. 184). Jak wynika z podanych przykładów, L. Ivinskis używa różnych terminów na określenie klas — jedno-, dwu-, a nawet trzywyrazowych; jego terminy nie mają przyrostka charakterystycznego wyłącznie dla tej kategorii, tak jak mają go obecnie stosowane nazwy klas. Klasę bezlistnych L. Ivinskis dzieli bardziej szczegółowo na eiles i paeilis, które obecnie nazywane są rzędami i podrzędami. Słowo eila jest żmudzkie i nadal używane przez Żmudzinów — przykłady podane w LKŽ II 1061 wskazują, że słowo to występuje w Kretyndze, Płungianach i Szyłelach, a używali go nie tylko L. Ivinskis, lecz także M. Valančius; zamieszczono je również w słowniku Juški. Grzyby L. Ivinskis podzielił na trzy rzędy: I Eila. Dulkmenas. Coniomyceles (dulkmenas) (s. 43). Eila II. Pelietėnej. Hyphomycetes (pelėteniai) (s. 47). Eila III. Kajiletėnej. Dermatomycetes (kailietėniai) (s. 54). Wyróżnił też trzy rzędy klasy porostów: Eja I. Plūtenes. Cryopsorae (plutenės) (s. 72). Eja II. Klėstmina. Thallopsosae (klestmina) (s. 74). Eja III. Remtumina. Podetipsorae (remtumina) (s. 75). Pierwszy rząd glonów Mauřumina (Wandurmina). Algae (maurumina, vandumina) (s. 77) dzieli się na podrzędy. Paejla I. Plíšmina. Schizophyceae (plysmina; w sprawie y por. LBŽ 314: J.A. Pabrėžos antplyšė, Schizophyllum commune) (s. 79). Paejla II. Gudžalėmina. Gonidiophyceae (grudžalėmina) (s. 84). Paejla III. Dumpliėmina. Ascophyceae (dumplėmina) (s. 91). Paejla IV. Suktmina. Gyrophykea (suktmina) (s. 96). Drugi rząd klasy glonów (Eja II. Ordo II. Kiminai. Musci) (kiminai) (s. 97) nie ma podrzędów, natomiast trzeci — Paparteniškes. Filicoideae (paparteniškės) (s. 114) — dzieli się na 3 podrzędy: 1) Papartėj. Filices (paparčiai) (s. 114); 2) Szandriekeniškes. Lycopodiaceae (šundriekėniškės) (s. 116); 3) Gegużėniškes. Equisetaceae (gegužėniškės) (s. 117). Dział jednoliściennych obejmuje cztery rzędy, a podrzędów 61 nie wyróżnia się: 1) Žolės vandeninės (żolės vandeninės) (s. 118); 2) Kėrmusėnes. Aroidėae (kermusėnes) (s. 120); 3) Pelūmina. Glumaceae (pelumina) (s. 124), natomiast czwarty rząd został jedynie wskazany, bez podania jego nazwy. Dział roślin dwuliściennych L. Ivinskis nie dzieli na rzędy ani podrzędy. Litewskie nazwy rzędów i podrzędów są podobne, utworzone za pomocą tych samych przyrostków, na przykład przyrostka -mina: nazwy rzędów — klestmina, remtumina, maurumina, pelumina, nazwy podrzędów — plyšmina, grauželėmina?, dumplėmina, suktmina; przyrostkiem -eniškės utworzono 2 nazwy podrzędów: geguzeniškės, šundriekėniškės, oraz jedną nazwę rzędu — papartenškės. Odnotowano nazwę podrzędu paparčiai, a nazwy rzędów to kim inai, dulkėmenos oraz kilka nazw rzędów utworzonych przyrostkami -eniai, -enės: kėletinai, pelėteniai, kermusėnės, plutėnės. Wyróżnia się jedna nazwa rzędu złożona z dwóch wyrazów — žolės vandeninės. Jak wynika z omówionych przykładów, terminy, których L. Ivinskis używa na określenie rzędów i podrzędów, są zróżnicowane; stosuje się kilka przyrostków do ich tworzenia. Obecnie nazwy rzędów tworzy się za pomocą przyrostka -iečiai. W swojej pracy L. Ivinskis wyróżnia 215 rodzin roślin, jednak kategorię tę nazywa nie słowem šeima („rodzina”), lecz draugmė: draugmė. W LKŽ słowo to nie zostało odnotowane. Może być neologizmem L. Ivinskisa. Nazwy rodzin w pierwszej klasie działu bezlistnych, w której opisano grzyby, są zróżnicowane; przeważnie podano je w liczbie mnogiej: Draugmė 1. Prõgribėj. Praeformativi (progribiai) (s. 43); Draugmie II. Rūdminas. Uredinei (rūdminos) (s. 44); Draugmie V. Pėlėjej (Šamppliekenėj). Mucėdinei (pelėjai; por. LBŽ 226, synonim pospolitej pleśni (Mucoraceae) pelėjas; samplėkeniai) (s. 45). Draugmie VI. Plėkmes. Musorini (plėkmės) (s. 51). Od pozostałych nazw odbiega pięć nazw rodzin: Plonūmenė. Byssacei (plonumenė) (s. 47); Buožmenė. Sphaeriacei (buožmenė) (s. 55); Tarpuomina. Hymenini (tarpuomina?) (s. 63); Karpotenė. Tubercularii (karpoteniai) (s. 46); Pumptaušklinė (Skuzbezėdinėj). Lycoperadecei (pumptauškliniai, skuzbezdiniai) (s. 57). Nazwy rodzin drugiej klasy utworzono przyrostkiem -mina, np.: Raszmina. Graphideae (rašmina) (s. 73); Bumbōlmina. Umbilicariae (bumbolmina) (s. 74); Dviazmina. Coniocarpicae (dviašmina) (s. 75); Miegūmina. Lecideaceae (miegumina) (s. 76) i in. Formacje z 62 przyrostkiem -mina przeważają również w nazwach rodzin trzeciej klasy, np.: Krūtimina. Oscillatoriaceae (krūtimina) (s. 85); Umzdėmina. Ulvaceae (umzdėmina) (s. 88); Grūdžėlimina. Sphaerococcaceae (grūdzelmina) (s. 93); Lapōmina. Phyceae (lapomina) (s. 94), występują jednak także terminy utworzone inaczej, np.: Gegužėniškės. Equisetaceae (gegužėniškės) (s. 117); Lapgrūdeniškė. Hymenophyllaceae (lapgrūdeniškiai) (s. 114); Szaknėgrūdėj. Rhizocarpeae (šaknėgrūdžiai) (s. 116); Sūktminas. Characeae (suktminos) (s. 96); Grūdvartės. Nostochineae (grūdvartės) (s. 84). W dziale jednoliściennych niewiele jest nazw rodzin z przyrostkiem -mina; przeważają inne terminy. Najczęściej występują formacje z przyrostkami -iniai, -inės, np.: Wilkdalginei. Irideae (vilkdalginių) (s. 136); Po-sajdrinei. Cyperaceae (posaidriniai) (s. 121); Lendrinėlinės. Scitamineae (lendrėlinės) (s. 138); Žąskuolinės (Szwędres). Typhaceae (žąskuolinės, švendrės) (s. 120); Kermušžinės. Aroideae (kermušinės) (s. 120) i in. W nazwach pozostałych rodzin podano po prostu mnogie formy nazw rodzajów, np.: Praūdažiai. Restionaceae (praūdažiai) (s. 129); Narcizai. Narcissae (narcizai) (s. 135); Siustenai. Mismaeae (siusteniai) (s. 119); Wėrbas. Palmae (verbos) (s. 128); Ropūvės. Dioscoreaceae (ropūtvės) (s. 134) i in. Nazwy rodzin w trzecim dziale dwuliściennych najczęściej utworzono przyrostkiem -mina, np.: Karklūmina. Salicineae (Amentaceae) (karklūmina) (s. 145); Pipirimina. Piperaceae (pipirimina) (s. 148); Širdūmina. Gentianeae (širdumina) (s. 263); Ropūtmina. Solaneae (roputmina) (s. 238) i in. Sporo jest również terminów z przyrostkami -inės, -iniai, np.: Jowarinės. Platanaceae (jovarinės) (s. 145); Notnierines. Urticaceae (notnėrinės) (s. 147); Prokak-klinės. Elaeagnaceae (prokaklinės) (s. 136); Winkšninei. Ulmaceae (vinkšninei) (s. 146) i in. W pracy L. Ivinskisa podano także nazwy rodzin z przyrostkami -enės, -eniai, np.: Kankorėženės. Coniferae (kankorėženės) (s. 143); Plā-tejkėnės. Penaceae (plateikenės) (s. 154); Lapkrosėnės. Phytolaccaceae (lapkrosėnės) (s. 157); Waszkuonėnes. Myriceae (vaškuonėnes) (s. 145); Rieszūtinėn. Juglandaceae (riešūteniai) (s. 146) i in. W dziale dwuliściennych spotyka się nazwy rodzin, w których podano mnogą formę nazwy rodzaju: Taurūnes. (Gilendrinės). Cupuliferae (taurū- 63 … (p. 146); Agrotoras. Podostemeae (agrotory) (s. 149); Muskatelės. Myristicae (muszkatołowce) (s. 149); Miênuwas. Menispermaceae (księżycowce) (s. 164) itd. W pracy L. Ivinskiego nazwy rodzin są zróżnicowane; najczęściej występują formacje z przyrostkiem -mina, ale są też terminy z przyrostkiem -iniai, który obecnie stosuje się przy tworzeniu nazw rodzin. Niektóre rodziny L. Ivinskis dzieli bardziej szczegółowo, po czym podaje nazwy rodzajów. Wyróżnia on również rzędy. Tego słowa L. Ivinskis używa zamiast obecnie stosowanego terminu „triba”, np.: Riežtas I. Tribūs I. Rizines. Chryzeae (riziny) (s. 122); Riežas II. Tribūs II. Wikšzrines. Phalarideae (wikszriny) (s. 122). Słowo „rėžtas” jest odnotowane w LKŽ XI 511; używa go nie tylko L. Ivinskis, lecz także inni autorzy, ale w zupełnie innym znaczeniu. Rzędy wyróżnione są tylko w drugim i trzecim dziale. Rośliny z działu bezlistnych nie są dzielone na rzędy; tylko niektóre rodziny są dzielone bardziej szczegółowo, bez podania nazwy kategorii, a zatem mogą tu być wyróżnione podrodziny, a nie triby, np.: Draugmie VI. Pliekmes. Mucorini (plėkmės) (s. 51). A. Plewiedras. Rhacodiee (plevėdros) (s. 52) B. Plewiedras tikroses. Mucorini genuni (plevėdros tikrosios) (s. 53) C. Spirūnai. Pilobolei (spirūnai) (s. 54). Draugmie XXVI. Oscillatorieae (krutėmina) A. Krutėminej. Oscillatorine (krutėminiai) (s. 85) B. Zgrupowanie. Lyngbyeae (grupowanie) C. Slėgmina. Rivularieae (slėgmina) (s. 86). Następnie podaje się nazwy rodzajów należących do każdej grupy. Nazwy tribów, podobnie jak nazwy rodzin, są zróżnicowane; najczęściej tworzone są z przyrostkiem -inés, np.: Riežtas V. Smilgines. Agrestis (smilginės) (s. 124); Riežtas I. Didmines. Rafflesieae (didminės) (s. 152); Riežtas II. Arbuzines. Cucurbiteae (arbūzinės) (s. 188); Riežtas I. Bludvines. Ocymoideae (blūdvīnės) (s. 227) itd. Inna grupa nazw tribów utworzona jest z przyrostkiem -enės, np.: Kapunėnes. Cuprissineae (kapūnenės) (s. 144); Medgėnes. Gnetaceae (medgėnės) (s. 145); Gajlenes. Rhodoraceae (gailenės) (s. 214); Szilenes. Ericae (šilenės) (s. 215); Usnėnes. Carduaceae (usnėnės) (s. 253). Spotyka się także takie nazwy tribów, w których podano liczbę mnogą nazwy rodzaju, np.: Kartpienes. 64 Euphorbiae (wilczomleczowate) (s. 150); Balāndas. Cyclolobeae (komosowate) (s. 158); Rājšzves. Cedreleae (raištvės) (s. 174); Pipirā. Pipereae (pieprzowate) (s. 148); Beždāj (Aliwas). Sambuceae (bezdaĭ, oliwki) (s. 248) itp. Dalej tribusy dzielone są na rodzaje, a spośród nazw gatunków podaje się tylko kilka, np.: CCL III. K altas. Claviceps. (Sclerotium. Peromedica. Scler. Clavus). Nasionak. Ostróżka. Jundz. Hartpilz. Kornkeimer. W zależności od odmiany zboża, z którego się bierze, nazywa się a. K altas rugīnis. Claviceps Secalis. Secale cornutum. Balding, diss. 1771. Secale luxurians. Bauhin. b. K. pszeniczny. Cl. Tritici. Wallr. c. K. życiczny. Cl. Lolii. Wallr. d. K. trzcinowy. Cl. Arundini. Wallr. e. K. kupkówkowy. Cl. Dactylidis. Wallr. f. K. kostrzewowy. Cl. Festucae. Wallr. g. K. seslerowy. Cl. Sesleriae. Wallr. h. K. wiechlinowy. Cl. Poal. i. K. kukurydziany. Cl. Maydis. (s. 57–58) Podsumowując omówiony rękopis L. Ivinskiego, można sformułować krótkie wnioski: w drugiej części pracy L. Ivinskiego „Prigimtumenė” rośliny zostały uporządkowane systematycznie. Do nazywania kategorii L. Ivinskis używa terminów litewskich, a niektóre z nich, jak się wydaje, tworzy sam. Obecnie używa się terminu „klasa”, natomiast L. Ivinskis stosuje nuodalis (classis); zamiast używanego obecnie, zapożyczonego z łaciny terminu tribus, stosuje rėžtas (Tribus). Słowa prigimtumenė i draugmė nie zostały odnotowane nigdzie indziej; prawdopodobnie używał ich tylko L. Ivinskis. Nazwy poszczególnych grup kategorii systematycznych są zróżnicowane, lecz L. Ivinskis stara się je ujednolicić — jedne tworzy za pomocą jednego przyrostka, inne zaś za pomocą innego; na przykład nazwy draugmių najczęściej tworzone są z przyrostkiem -mina, a w nazwach rėžtų przeważa przyrostek -inė. Praca L. Ivinskiego „Prigimtumenė” jest interesująca i ważna z punktu widzenia początków tworzenia terminologii botanicznej. Szkoda, że nie została wydrukowana, a jej rękopis przez długi czas pozostawał nieznany litewskim botanikom; mimo to do dziś nie straciła swojej wartości. 65