Būdvardiniai būdvardžiai technikos terminijoje

Stasys ZAJANKAUSKAS PRZYMIOTNIKI OD RZECZOWNIKÓW W TERMINOLOGII TECHNICZNEJ Stan terminologii technicznej określa stan i rozwój języka. ir Terminologia elektroniki z pewnością nie jest wyjątkiem, a w elektronice nieustannie pojawiają się nowości, a więc także nowe terminy. Większość nowych terminów przychodzi za pośrednictwem języków angielskiego i rosyjskiego, jednak odpowiednie pojęcia trzeba właściwie nazwać po litewsku. Do tego niezbędne jest zarówno rozumienie ir techniki, jak i wykształcenie językowe. Łatwo się pomylić. Często przekonujemy się, że jakieś pojęcie można było nazwać znacznie dokładniej. Bardzo ważna jest umiejętność dokładnego określania cech odróżniających różnych jų tworów materialnych i pojęć, zwłaszcza gdy nazywamy je według cech rodzajowych. Do tego najczęściej nadają się przymiotniki ir określone z przyrostka -inis przymiotniki. Sufiksy -inis przymiotniki są łatwo zrozumiałe, jeśligu be bez trudu można odgadnąć wyrazy podstawowe. O najczęściej są to rzeczowniki, znacznie rzadziej wyrazy — innych części mowy. Używane są ir przymiotnikowe sufiksy -inis przymiotników, lecz wątpliwe, ar czy są one konieczne, wątpliwe, czy ar potrzeba jų wciąż nowych. Bardzo ważną cechą doskonałego terminu jest precyzyjna — orientacja. Jednak często nie sposób odczuć, ar dokąd właściwie coś kieruje przymiotnik od przymiotnika. A. Kvedaravičiusa ir R. W książce Navickasa „Podręcznik produkcji krzemowych mų układów scalonych” (Wilno: Mokslas, bezustannie 1989) używa się określeń negatywny i pozytywny ir fotorezyst, choć powinno być tak, jak w fototechnice nazywa się negatyw i pozytyw, obrazy negatywowe i no pozytywowe, negatywowe i — pozytywowe ir warstwy światłoczułe — ir takie fotorezysty. ir — ir Tutaj powinny być używane przymiotniki zaimkowe, ne rzeczownikowo e, utworzone od słów negatyw i pozytyw. iš Zamiary, ir oczywiście, były dobre, przyrostka — —iny przymiotników jest ir nieprawidłowir ych, inaczej nieusprawiedliwionych. Mimo wszystko ne każdy. O przymiotniki zaimkowe wielu całkiem zapomniało. Trzeba je po prostu wmuszać autorom standardów i specyfikair cji technicznych. Już pozbyto się wielu, niestety, wszystkich ne przymiotnikowych przymiotni47 ków, mających be iš pochodzące skądinąd przyrostki przymiotnikowe -al-, -yv-, -at-, -ardar oraz litewski przyrostir ek przymiotnikowy -inis. Jednakże pozbyto się ne wszystkich „superprzymiotnik- — ów”; żeby było krócej, nazwijmy tak te przymiotniki z podwójnymi przyrostkami, np.: vizualinis (=wizualny, wizualny, su wzrokowy), lokalinis (=lokalny, lokalny, miejscowy), globalinis (=globalny, globalny, obejmujący wszystko) itd. ir Nawiasem mówiąc, nie ma tu celu przedstawienia wszystkich możliwych litewskich odpowiedników. W tej to sprawie byłaby osobna dyskusja. Niedawno każdy zdań języka technicznego aż roił się od „superprzymiotników”, np.: sumaryczny (=łączny) wymiar, wartość efektywna (=efektywna), wzmacniacz selektywny (=selektywny, selektywny), cząstki elementarne ( =elementarne) kompendium matematyki elementarnej (=elementarnej). Oczywiście czym innym są przymiotniki utworzone za pomocą iš przyrostka su -inis od międzynarodowych wyrazów należących do innych części mowy. Najbardziej naturalne, potrzebne i najliczniejsze są przymiotniki odrzeczownikowe z przyrostkiem -inis, np.: całkowy: całka, różniczkowy: różniczka, personalny: personel, personalia. Należy sądzić, że nie ma tu podwójnych przyrostków przymiotnikowych. Oto nowe, wygodnie wymawiane, bez trudu utworzone od imiesłowów przez autora przymiotniki z przyrostkiem -inis do terminów dwuwyrazowych: integruotinė schema (a może integruotinis lub telktinis grandynas, ponieważ chodzi nie o schemat, lecz o wyrób zawierający wiele obwodów elektronicznych), integruotinis jautrumas, programuotinis vardas, referuotinė informacija. Terminów o takiej budowie od dawna używa się niemało: įneštinė varZa, plūktinė asla, spausdintinė plokštė, įterptinis žodis, įvardžiuotinis būdvardis, verstinė literatūra. Zresztą możliwości słowotwórczych najczęściej jest więcej niż jedna — mogłyby też pasować terminy integruotoji schema lub integruotasis grandynas, integralusis jautrumas (pasowałoby także dawniej używane integralinis jautrumas); koaksialusis kabelis (pasowałoby także dawniej używane koaksialinis kabelis), utworzone bez żadnych wymysłów: do tematów rzeczowników integralas, koaksialas dodano przyrostek -inis, a w wypadku przymiotników i imiesłowów użyto form zaimkowych. Ale być może uznano, że będzie to zbyt proste, dlatego teraz forsuje się takie nietrafne, donikąd nieprowadzące terminy, jak integrinė schema, integrinis jautrumas, koaksinis kabelis. Takie przymiotniki są utworzone od nieużywanych w języku litewskim słów, por. też 48 iš artezinis, juridinis. To, że wyraz podstawowy nie byłby używany w języku litewskim, jest czymś całkiem rzadkim i niepożądanym: ir „jeśli formantu be formy nie wspiera żadne słowo używane w języku litewskim, musimy używać przymiotnika su formantu"!. Prawdą jest, że są tacy, którzy twierdzą, iż wspomniany przymiotnik infegrinis pochodzi od integrus, ale iš wtedy wskazuje się na łatwe integrowanie, į skupianie, jednoczenie. o ne į ar Przecież schematy integruotinės nazywano schematami integralinėmis, przecież proponowano nazywać je tylko schematami integrinėmis, lecz ne schematami integraliosiomis, a w końcu integroschemami! ir o — Wciąż błądzi się. Po przejrzeniu norm międzynarodowych widać, że integruotinė schema — to urządzenie ani niepodzielne w całości, ani w całości integralne. Integralność zwykle określa się dodatkowo przymiotnikiem monolityczny, na przykład półprzewodnikowy monolityczny schemat integruotinis. W wielu językach określenie terminu integruotinė schema wskazuje tylko na integrację, skupianie, ale ne integralność — — integrated circuit (angl.) integrierte Schaltung (wok.), circuit intėgrė (franc.). Mamy na myśli integrację wielokrotną: technologiczną, — konstrukcyjną, układową. Po rosyjsku nie było jak wygodnie powiedzieć: powinno być unmeepuposannvie xem. Nieudane były terminy tranzystor bipolarny, tranzystor ir unipolarny, ale podsunięte przez kogoś zamienniki tranzystor dwubiegunowy, tranzystor jednobiegunowy są ir zupełnie nietrafne, nieakceptowalne, ponieważ dobitnie fałszywie oddają istotę. Dwubiegunowy to dwuzaciskowy, jednobieguno- — wy to jednozaciskoo wy, na — przykład jednobiegunowy wyłącznik jest urządzeniem do podłączania i odłączania jednego przewodu, wyłącznik ar dwubiegunoo wy — dwóch przewodów. — Każdy student powinien wiedzieć, że każdy iš tų tranzystor jest (ripolarnyar m, a nawet czterobiegunowym elementem. Te tranzystory stworzone ne na Litwie ir początkowo otrzymały angielskie nazwy. Dlatego moglibyśmy tolerować ir nazwy jų międzynarodowe, powiedzmy: tranzystor ir bipolarny, tranzystor unipolarny. Oczywiście terminy te również błędnie oddawałyby istotę. Dokładniej pierwszy należałoby nazwać tranzyst- ( orem z bipolarnymi (dwubiegunowymi) złączami. Ale, jak wspomniano, odszedł gdzie indziej. Dlatego ju sześć lat, kiedy "Kniūkšta P Przyrostki przymiotniki -inis. W.: Nauka, 1976. P. 50. Dalej skrót PKB. Zob. też: Zbliżenie nė N. Odpowiadamy medykom // Kultura języka. Zob.: Myśl, 1972. SgS. 23. P. 71 49 moi studenci słyszą, jak sądzę, wystarczająco znaczące neologizmy: tranzystor dwunośnikowy, tranzystor ir jednonikowy. Nawiasem ir mówiąc, — nośnikiem ładunku można ir ogólnie określać tylko ruchliwy elektron, tylko ruchliwą dziurę. Każdy elektron, dziurę, jon — ir ruchliwe, ir ne — można by nazywać nośnikami ładunku. Zasada działania tranzystora dwunośnikowego opiera się na dwóch typach nośników ładunku, a o jednonikowego — — tylko na jednym typie nośników ładunku. Tak wskazuje się w normach ir międzynarodowych. Czy zatem ar istnieją jakieś zasady, jakaś ar strategia tworzenia i stosowania przymiotników oznaczającyIr ch wyjątkową cechę? Możliwe, ir że jest. O potrzebie używania przymiotników zaimkowych w terminologii językoznawkė A. Kaulakienė mówi nawet tak: “kiedy chce się podkreślne ić jakość przedmiotu, 0 jo znaczenie wyróżniające (terminologiczne), wszędzie powinny być używane formy zaimkowe"*?. Nawiasem mówiąc, należy mieć na uwadze, że zwykła ir forma międzynarodowych przymiotniksu ów z końcówką -us (integralus, personalus, vizualus) oraz dopełniacz międzynarodowych rzeczowników (znaczenie całki, skład personelu) mają swoje miejsce. A gdy przejrzymy „Słownik wyrazów międzynarodowych” (1985 r.), zauważymy, że zawarte w nim „superprzymiotniki” zastępują bardzo wiele spokrewnionych przymiotników. O konkurencji form zaimkowych i międzynarodowych przymiotników z przyrostkiem -inis w terminologii w książce A. Paulauskienė i D. Tarvydaitė „Normy gramatyczne i współczesne użycie” (Kowno: Šviesa, 1986) napisano, że nie należy „za wszelką cenę starać się wszystko do końca unormować i unormować na zawsze”* oraz że „klasa form zaimkowych, która zaczęła się kształtować stosunkowo niedawno, obecnie już zanika”*. Mimo to przypomina, że „już stworzone (czyżby nadal trzeba było tworzyć? ! — S.Z.) przymiotniki, które mogłyby (!? — S.Z.) mieć formy ir zaimkowe (aktywny aktywny, — pasywny pasywny, — formalny formalny, — wertykalny wertykalny)"*. — To zamiast „superprzymiotników” aktywny, pasywny, formalny, wertykalny, które najwyraźniej traktuje się jako pierwszeir Kaulakienė A. Niedomagania terminologii politechnicznej // Kultura języka W.: Nauka, 1979. Zeszyt 37. P. 35. | | o Paulauskienė A„Tarvydaitė D. Normy gramatyczir ne współczesne użycie. K.: Šviesa, 1986. P. 139. * Tamże. P. 136. 5 Tamże. P. 139. 50 niais, formy — proste „właśnie stworzone". Tutaj nie proponuje się ir jeszcze „tworzenia” atonalnych, globalnych, demonstratywnir ych pan. Jak wspomniano, językoznawczyni A. Kaulakienė opowiada už się za częstszym używaniem przymiotników zaimkowych. Jednakże jej zdaniem można wybiórczo tworzyć ir „beparametrowe przymiotnikowe” przymiotniki. Unika się podwójności przyrostków przymiotnikowych, ale nie ma konsekwencji ra ani żadnych reguł, jest tylko dodatkowa zachęta do używania przyrostka -inis. Tylko nie wiadomo, ar słowo bazowe — tų podstawa rozumienia derywatów, wreszcie „terminy utworzone bez systemu trzeba zapamiętywać każdy z osobna, to trudne o nawet dla specjalisty w danej dziedzinie, nie mówiąc już o tych, którzy dopiero zaczynają się jej uczyć**. to Be różnorodność zapożyczeń obcych ar jest bodaj godna pochwały? Dużym wsparciem dla użytkowników są słowniki. Niestety na reklamę „superprzymiotników” w słownikach znajduje się miejsce, podawanie o form zaimkowych jest czymś nietypowym, jakoby wszyscy wiedzieli, że one istnieją — być może dlatego, że zanikają?). W słowniku politechnicznym (o (V., m.) 1984 podaje się: KopManbuotiū 1. normalinis (pierwsze, o być może ir główne znaczenie? ! Kiedy ji używane? ). 2. normalny. 3. normatywny. Iš to tylko jasne, że trzeba tłumaczyć ne jednym słowem! Obok pierwszego nie zaszkodziłoby mieć jeszcze dopełniacz od „normalis” (np. kierunku normalnego), obok drugiego prostą — formę normalus, obok trzeciego dopełniacz — normos (np. poziom normy). Ale w ten sposób nie ir potrzeba nė jednego przymiotnikowego przyrostka -inis przymiotnika! Oczywiście, wydawałoby się, że już można się cieszyć „Słowniku terminów fizyki” (V., m.) 1979 znalazłszy aktyvusis (o ne aktyvinis) element ir przewodność, aktyvioji ir reaktyvioji varža, galia, induktyvioji varža, a nawet ir reaktyvusis lėktuvas. Niestety, w słownikach wydanych później w wielu przypadkach „znowu pieśń iš początków”. Nawiasem ir mówiąc, w tym słowniku podano stacjonarne (=stacjonarny +is) drganie, przewodnictwo ruch ir (jak gdyby wszystko działo się w jakimś szpitalu), quasi-stacjonarny ( =quasi-stacjonarny+is) poziom pole, ir absolutne ( =absolutny+is) minimum, poziom czas; ir lokalny (=lokalus+is). Niemało niekonsekwencji w wymienionym słowniku politechnicznym, na przykład także filtr transversalinis (=transversinis, tarnsversalus+is). Ką już nie mówiąc o “Tarptautinių žoGerulaitis V. Słownik terminów fizycznych // Nasz język. 1980. Nr. 5. P. 30. 51 džių žodyną" (V., l.mn.). 1985 Jak wiadomo, be przyrostek -inis często można przełożyć, używając dopełniacza rzeczownika. Niestety, wtedy nierzadko powstaje nagromadzenie dopełniaczy i cierpi na tym jasność myśli. Przyrostek -inis pomaga uniknąć ir niezrozumiałych ją nagromadzeń dopełniaczy, co zachęca do jego częstszego używania. Oto jeden nowatorski przykład nagromadzenia — dopełniaczy: właściwość równoległych obwodów drgań. Już drgania i obwody są o ne równoległe (albo szeregowe, sprzężone). Jeszcze nie tak dawno owe „obwody drgań” z powodzeniem nazywaliśmy rezonansowymi, a także drgającymi. Kiedy wszystkim stanie się jasne normatywne tworzenie przymiotników określających szczególną cechę, również bez słowników będzie wiadomo, że schemat ekwiwalentowy ma oznaczać „schemat ekwiwalentu- ”, schemat o ekwiwalentny — „schemat zastępczy”, przyrząd stacjonarny — „przyrząd stacjonarno y”, przyrząd stacjonarny — „przyrząd nieruchomy” (takie odcienie muszą istnieć, aby można było dokładnie określić, o czym mowa). Wtedy wszystkim będzie jasna różnica między negatywny a negatywistir yczny, dogmatyczny a dogmatyczny oraz wieloma innymi. ir Przymiotniki międzynarodowe naprawdę można i należy porządkować według surowszych zasad. Ważne byłoby strategiczne założenie, aby nie używać przymiotników niezaimkowych, — a znacznie częściej stosować przymiotniki zaimkowe. Nie należy siedzieć z założonymi rękami i czekać, aż ukształtują się „tradycje”; musimy uniknąć nawrotów.