Būdvardiniai būdvardžiai technikos terminijoje

Stasys ZAJANKAUSKAS Przymiotniki odprzymiotnikowe w terminologii technicznej Stan terminologii technicznej zależy od stanu i rozwoju języka. Terminologia elektroniki z pewnością nie jest wyjątkiem, a w elektronice nieustannie pojawiają się nowości, a więc także nowe terminy. Większość nowych terminów przychodzi za pośrednictwem języka angielskiego i rosyjskiego, a konieczne pojęcia trzeba właściwie nazywać po litewsku. Wymaga to jednak zarówno rozumienia techniki, jak i znajomości języka. Łatwo też zbłądzić. Często przekonujemy się, że jakieś pojęcie można było nazwać znacznie precyzyjniej. Bardzo ważna jest umiejętność precyzyjnego określania cech odróżniających różne tworzywa i odpowiadające im pojęcia, zwłaszcza gdy nazywamy je według cech gatunkowych. Najczęściej nadają się do tego przymiotniki zaimkowe oraz przymiotniki z przyrostkiem -inis. Przymiotniki z przyrostkiem -inis są łatwe do zrozumienia, jeśli bez trudu można odgadnąć wyrazy podstawowe. Najczęściej są to rzeczowniki, znacznie rzadziej — wyrazy należące do innych części mowy. Używa się też przymiotników odprzymiotnikowych z przyrostkiem -inis, ale wątpliwe, czy są niezbędne i czy potrzeba ich wciąż nowych. Bardzo ważną cechą doskonałego terminu jest precyzyjne wskazywanie. Często jednak trudno stwierdzić, czy przymiotnik odprzymiotnikowy wskazuje na coś konkretnego. W książce A. Kvedaravičiusa i R. Navickasa „Podręcznik wytwarzania krzemowych układów scalonych” (Wilno: Nauka, 1989) stosuje się fotorezysty negatywowy i pozytywowy, choć powinno być tak, jak od dawna nazywa się je w fototechnice: negatyw i pozytyw, obrazy negatywowe i pozytywowe, warstwy światłoczułe negatywowe i pozytywowe — takie też są fotorezysty. Należy tu używać nie przymiotników zaimkowych, lecz rzeczownikowych, utworzonych od negatyvas i pozityvas. Oczywiście intencje były dobre — wśród przymiotników z przyrostkiem -inis są zarówno formy niepoprawne, jak i takie, których nie da się uzasadnić w inny sposób. Ale nie każdy jest taki. Wielu zupełnie zapomniało o przymiotnikach zaimkowych. Trzeba je wręcz wmuszać autorom norm i warunków technicznych. Pozbyto się już wielu, choć niestety nie wszystkich przymiotników odprzymiotnikowych, 47 które oprócz obcego przyrostka przymiotnikowego -al-, -yv-, -at-, -ar- mają jeszcze litewski przyrostek przymiotnikowy -inis. Nie pozbyto się jednak wszystkich „superprzymiotników” — dla zwięzłości nazwijmy tak przymiotniki z podwójnymi przyrostkami, np.: wizualinis (=wizualus, wizualusis, regimasis), lokalinė (=lokalus, lokalusis, vietinis), globalinis (=globalus, globalusis, visa apimantis) i tym podobne. Nawiasem mówiąc, nie chodzi tu o przedstawienie wszystkich możliwych litewskich odpowiedników. To byłby osobny temat. Niedawno „superprzymiotniki” roiły się w każdym zdaniu języka technicznego, np.: sumarinis (=suminis), dvidis, efektyvinė (=efektinė) reikšmė, selektyvinis (=selektyvus, selektyvusis) stiprintuvas, elementarinės (=elementariosios) dalelės, elementarinės (=elementariosios) matematikos žinynas. Czym innym są oczywiście przymiotniki utworzone z międzynarodowych wyrazów należących do innych części mowy za pomocą przyrostka -inis. Najbardziej naturalne, potrzebne i liczne są przymiotniki rzeczownikowe z przyrostkiem -inis, np.: integralinis: integralas, diferencialinis: diferencialas, personalinis: personalas, personalija. Należy sądzić, że nie ma tu podwójnych przyrostków przymiotnikowych. Oto nowe, wygodne narzędzia: przymiotniki z przyrostkiem -inis, utworzone przez autora bez trudu od imiesłowów, na potrzeby terminów dwuwyrazowych: integruotinė schema (a może integruotinis ar telktinis grandynas, ponieważ chodzi nie o schemat, lecz o wyrób zawierający wiele obwodów elektronicznych), integruotinis jautrumas, programuotinis valdas, refiuotinė informacija. Od dawna używa się już wielu terminów o takiej budowie: įneštinė varža, plūktinė asla, spausdintinė plokštė, įterptinis žodis, įvaržiuotinis būdvardis, verstinė literatūra. Nawiasem mówiąc, możliwości słowotwórczych jest zwykle kilka — mogłyby pasować także terminy integruotoji schema ar integruotasis grandynas, integralusis jautrumas (pasowałoby też używane wcześniej integralinis jautrumas); koaksialusis kabelis (pasowałoby też używane wcześniej koaksialinis kabelis), utworzone bez żadnych udziwnień: do rdzeni rzeczowników integral.as, koaksialas dodano przyrostek -inis, a w przypadku przymiotników i imiesłowów użyto form zaimkowych. Ale może uznano, że to zbyt proste, dlatego teraz forsuje się tak nieudane, niczego niewskazujące terminy jak integrinė schema, integrinis jautrumas, koaksinis kabelis. Takie przymiotniki są 48 tworzyć z niewystępujących w języku litewskim wyrazów, por. też artezinis, juridinis. To, by wyraz podstawowy nie był używany w języku litewskim, zdarza się bardzo rzadko i jest niepożądane: „jeśli formy bez formantu nie wspiera żaden wyraz używany w języku litewskim, musimy używać przymiotnika z formantem”1. Co prawda, są tacy, którzy twierdzą, że wspomniany przymiotnik integrinis pochodzi od integrus, ale wtedy chodzi o łatwą integrację, a nie o skupianie czy jednoczenie. Ale integruotinės schemos przecież nazywano integralinėmis schemomis, proponowano przecież nazywać je nie tylko integrinėmis schemomis, lecz także integraliosiomis schemomis, a ostatnio – integrschemomis. Wciąż błądzimy. Przeglądając normy międzynarodowe, widzimy, że integruotinė schema to urządzenie ani w całości niepodzielne, ani w całości całkujące. Integralność określa się zwykle dodatkowym przymiotnikiem monolitinis, na przykład puslaidininkinė monolitinė integruotinė schema. W wielu językach określenie w terminie integruotinė schema wskazuje jedynie na integrację, skupianie, a nie na integralność – integrated circuit (ang.), integrierte Schaltung (niem.), circuit intégré (franc.). Chodzi o wieloraką integrację – technologiczną, konstrukcyjną, układową. Po rosyjsku nie było wygodnego sposobu, by to powiedzieć: należało mówić интегрированные схемы. Nieudane były terminy bipoliarinis tranzistorius i unipoliarinis tranzistorius, ale narzucone przez kogoś odpowiedniki dvipolis tranzistorius i vienpolis tranzistorius są zupełnie nietrafne, nie do przyjęcia, ponieważ w sposób dobitnie błędny oddają istotę rzeczy. Dvipolis to element dwukońcówkowy, a vienpolis – jednokońcówkowy; na przykład vienpolis jungiklis to urządzenie służące do podłączania lub odłączania jednego przewodu, a dvipolis jungiklis – dwóch przewodów. Każdy student powinien wiedzieć, że każdy z tych tranzystorów jest elementem trójkońcówkowym, a nawet czterokońcówkowym. Tranzystory te stworzono nie na Litwie i najpierw otrzymały nazwy angielskie. Moglibyśmy więc zmienić również ich nazwy międzynarodowe, na przykład bipoliarusis tranzistorius i unipoliarusis tranzistorius. Oczywiście, terminy te równie błędnie oddawałyby istotę rzeczy. Pierwszy należałoby precyzyjniej nazwać bipoliarų (dvipoliarų) sandūrų tranzistoriumi. Ale, jak wspomniano, poszliśmy w innym kierunku. Dlatego przez sześć lat, 1 Kniūkšta P. Priesagos -inis būdvardžiai. V.: Mokslas, 1976. P. 50. Toliau trumpinama PIB. Dar žr.: Sližienė N. Atsakome medikams // Kalbos kultūra. V.: Mintis, 1972. Sąs. 23. P. 71 49 moi studenci słyszą, jak sądzę, wystarczająco sensowne neologizmy dvikrūvis tranzistorius i vienkrūvis tranzistorius. Nawiasem mówiąc, również krūvnešį – jako ogólne określenie wyłącznie ruchliwego elektronu i ruchliwej dziury. Każdy elektron, dziurę czy jon – zarówno ruchliwe, jak i nieruchliwe – można by nazywać nośnikami ładunku. Zasada działania Dvikrūvio tranzistoriaus opiera się na dwóch typach krūvnešiais, a vienkrūvio – tylko na jednym typie krūvnešiais. Tak też wskazują normy międzynarodowe. Czy istnieją zatem jakieś zasady lub strategia tworzenia i używania przymiotników oznaczających cechę wyróżniającą? Być może istnieją. W kwestii potrzeby stosowania w terminologii przymiotników z formami określonymi językoznawczyni A. Kaulakienė mówi wręcz: „gdy chce się podkreślić nie jakość rzeczy, lecz jej znaczenie wyróżniające (terminologiczne), wszędzie powinno się używać form określonych”2. Nawiasem mówiąc, należy pamiętać, że także zwykła forma przymiotnika międzynarodowego z końcówką -us (integralus, personalus, vizualus) oraz dopełniacz międzynarodowego rzeczownika (integralo reikšmė, personalo sudėtis) również mają swoje miejsce. A przeglądając „Słownik wyrazów międzynarodowych” (1985), zauważymy, że zawarte w nim „superprzymiotniki” zastępują bardzo wiele spokrewnionych przymiotników. O konkurencji w terminologii między formami określonymi a przymiotnikami międzynarodowymi z przyrostkiem -inis w książce A. Paulauskienė i D. Tarvydaitė „Normy gramatyczne i współczesne użycie” (Kaunas: Šviesa, 1986) napisano, że nie należy „za wszelką cenę starać się wszystko do końca unormować i na zawsze”3 oraz że „klasa form określonych, która zaczęła się kształtować całkiem niedawno, już teraz zanika”4. Mimo to przypominają, że „utworzone już (czyżby naprawdę trzeba było je jeszcze tworzyć?! – S.Z.) przymiotniki, które mogłyby (!? – S.Z.) mieć również formy określone (aktyvus – aktyvusis, pasyvus – pasyvusis, formalus – formalusis, vertikalus – vertikalusis)”5. A zatem zamiast „superprzymiotników” aktyvinis, pasyvinis, formalinis, vertikalinis, które najwyraźniej uważa się za takie jak pierwsze- 2 Kaulakienė A. Politechnikos terminijos negėrovės // Kalbos kultūra V.: Mokslas, 1979. Sąs. 37. P. 35. 3 Paulauskienė A., Tarvydaitė D. Gramatikos normos ir dabartinė vartosena. K.: Šviesa, 1986. P. 139. 4 Ten pat. P. 136. 5 Ten pat. P. 139. 50 …nych, – formy proste „dopiero co utworzone”. Nie proponuje się tu również „tworzenia” atonalny, globalny, demonstratywny i tym podobnych. Jak wspomniano, językoznawczyni A. Kaulakienė opowiada się za częstszym używaniem przymiotników zaimkowych. Jej zdaniem można jednak także według własnego uznania tworzyć przymiotniki „bezprzyrostkowe”. Unika się podwójnych przyrostków przymiotnikowych, ale brak konsekwencji, nie ma żadnych reguł, jest tylko dodatkowa zachęta do używania przyrostka -inis. Nie jest tylko jasne, czy wyraz podstawowy stanowi podstawę rozumienia tych derywatów; w końcu „terminy utworzone bez systemu trzeba zapamiętywać każdy z osobna, a to jest trudne nawet dla specjalisty w danej dziedzinie, nie mówiąc już o tych, którzy dopiero zaczynają się jej uczyć”⁶. Poza tym trudno chyba bronić różnorodności zapożyczeń? Słowniki są dużym wsparciem dla użytkowników. Niestety, w słownikach znajduje się miejsce na reklamowanie „superprzymiotników”, natomiast nie przyjęło się podawać form zaimkowych, jakoby wszyscy wiedzieli, że istnieją (a może że zanikają?). W słowniku politechnicznym (Wilno, 1984) podano: нормальный 1. normalinis (pierwsze, a może i podstawowe znaczenie?! Kiedy się go używa?). 2. нормalis. 3. norminis. Stąd jasno wynika, że tłumaczyć trzeba nie jednym słowem! Obok pierwszego przydałby się jeszcze dopełniacz normalės (np. normalės krypties), obok drugiego – forma prosta normalus, obok trzeciego – dopełniacz normos (np. normos lygis). Ale tak oto nie potrzeba ani jednego przymiotnika utworzonego za pomocą przyrostka przymiotnikowego -inis! Oczywiście można by sądzić, że można się już cieszyć, znalazłszy w „Słowniku terminów fizycznych” (Wilno, 1979) aktyvusis (a nie aktyvinis) element oraz laidamas, aktyvioji ir reaktyvioji varža, galia, induktyvioji varža, a nawet reaktyvusis lėktuvas. Niestety, w słownikach wydanych później w wielu przypadkach „znów wszystko od początku”. Nawiasem mówiąc, także w tym słowniku podano stacionarinis (=stacionarus+is) svyravimas, laidumas ir judesys (jak gdyby wszystko działo się w jakimś stacionare), poziom i pole kwazistacjonarne (=kvazistacionarus+is), minimum absolutystyczne (=absoliutus+is), poziom i czas; lokalinis (=lokalus+is). Wspomniany słownik politechniczny zawiera sporo niekonsekwencji, na przykład transversalinis (=transversinis, transversalus+is) filtras. A cóż dopiero mówić o „Słowniku terminów międzynarodowych…” 6 Gerulaitis V. Fizikos terminų žodynas // Mūsų kalba. 1980. Nr. 5. P. 30. 51 …wyrazów” (Wilno, 1985). Jak wiadomo, zamiast przyrostka -inis często można użyć dopełniacza rzeczownika. Niestety, wtedy nierzadko powstają sąsiadujące ze sobą dopełniacze, co szkodzi jasności myśli. Przyrostek -inis pomaga uniknąć niezrozumiałych zestawień dopełniaczy, co skłania do częstszego jego używania. Oto jedno nowatorskie zestawienie dopełniaczy – lygiagrečiųjų virpesių kontūrų savybės. To drgania, a nie obwody, są równoległe (lub szeregowe, sprzężone). Jeszcze niedawno te obwody „drgań” z powodzeniem nazywaliśmy rezonansiniais, a także virpamaisiais. Gdy wszystkim stanie się jasne normatywne tworzenie przymiotników nazywających cechę wyróżniającą, bez zaglądania do słowników będzie wiadomo, że ekvivalentinė schema ma oznaczać „schemat ekwiwalentu”, a ekvivalenčioji schema – „schemat zastępczy”; stacionarinis prietaisas – „urządzenie stacjonarne”, a stacionarusis prietaisas – „urządzenie niezmienne” (takie odcienie znaczeniowe muszą istnieć, by można było precyzyjnie określić, o czym mowa). Wówczas dla wszystkich jasna będzie również różnica między negatyvusis a negatyvinis, dogminis a dogmatinis oraz wielu innych. Przymiotniki międzynarodowe można i trzeba z pewnością porządkować według bardziej rygorystycznych zasad. Ważnym założeniem strategicznym byłoby niestosowanie przymiotników z przyrostkiem przymiotnikowym i znacznie częstsze używanie przymiotników zaimkowych. Nie powinniśmy bezczynnie czekać, aż utrwalą się „tradycje”; musimy uniknąć nawrotów. 52