Apie du tarpukario laikų terminų žodynėlius

Kazimierz GAIVENIS O DU MIĘDZYWOJENNYCH CZASÓW SŁOWNICZEK TERMINÓW 1.S. Terminy pedagogiki Salkauskisa Słowniczek Filozof S. Salkauskis stworzył ne jedynie oryginalną teorię terminologii, normalizował terminy filozoficzne, ale interesował się ir terminologią pedagogiczną. Jo niedokończony czterojęzyczny słowniczek terminów pedagogicznych, zatytułowany „Ogólna terminologia pedagogiczna” (w językach litewskim-francuskim-niemieckim-rosyjskim), wydrukowany „Pism? w drugim tomie (W., w 1991). objaśnieniach słowniczka napisano: „Zebrano iš wszystkie 1600 terminy pedagogiczne. Iš jų 600 wziąć iš „Ogólnej terminologii filozoficznej”. Są one oznaczone znakiem +. 400 terminów ma obce pochodzenie. Są one oznaczone znakiem -. Ważne byłoby znalezienie dla nich litewskich odpowiedników. 600 Pozostałe terminy są pochodzenia litewskiego i ir mają specyficznie pedagogiczny charakter. Nie są oznaczone żadnym znakiem. Podjęto próbę akcentowania wszystkich terminów"(277). Ten słowniczek był rozpatrywany w Sekcji Terminologicznej Towarzystwa Języka ir Litewskiego nieco uzupełniony, ale pozostał niedokończony. Pod względem zasad terminografii niewiele różni się od „Ogólnej terminologii filozoficznej”. Jak wiadomo, ten ostatni słowniczek akcentował językoznawca P. Skardžius. Zatem można sądzić, że terminy oznaczone plusem są P. Akcentowane przez Skardžius. W niniejszym artykule nie będziemy S. starali się oceniać terminologii pedagogiki Šalkauskisa pod kątem systematyzacji pojęć tej dziedziny; interesować o nas będą tylko dwa zagadnienia językowe, a mianowicie: charakter 1) S. leksyki terminologicznej Šalkauskisa ir 2) S. Akcentowanie terminów pedagogiki Šalkauskisa. 1.S. Šalkauskis, charakteryzując źródła terminologii, pisał: “Jeśli weźmiemy jakąkolwiek naukę, która musiała stworzyć terminologię naukową, to łatwo przekonamy się, że terminologia ta czerpie z jo trzech źródeł. iš Mianowicie jedne z jej terminów są zaczerpnięte z żywego języka ludzi, iš lecz przystosowane do ir specjalnych potrzeb nauki; inne terminy są nowo utworzone zgodnie z prawami języka, ogólnie rzecz biorąc, na zasadzie analogii do jego typowych ir przejawów; wreszcie trzecia grupa su terminów jest po prostu zapożyczona z innych języków, tylko mniej lub bardziej zmodyfikowiš ana zgodnie z właściwościir ami fonetycznyar mi i morfologicznymi języka, do którego słowa 89 zostały zapożyczone" (Šalkauskis 1991 24). S. Šalkauskis korzystał ze wszystkich trzech wymienionych źródeł terminologii, jednak tworzył stosunkowo niewiele neologizmów. Sądzilibyśmy, że S. neologizmy terminologii pedagogicznej Šalkauskisa są słowami atkak/a (upór, zawziętość; Eigensinn, Trotz), aumenybé (inteligencja; Intelligenz), erdvėmenis (sztuka przestrzeni; Raumkunst), im/a (réception; Rezeption, Aufnahme), kvotinj's (objet sur lequel examine; Prifungsgegenstand), on mokslaamzis (scolarité, Schulalter), pergyvena (survivance), rasfimas (Iécriture lecture), sie/ingiimas (caractere et la de ce qui est animé, Seelenhaftigkeit), sauna (brovoure; Bravour) itd. ir Niestety, niemal wszystkie one miały bladą formę słowotwórczą lub oznaczały sztuczne pojęcia, dlatego nie ir przyjęły się w późniejszej terminologii pedagogicznej. Czym innym są S. utworzone przez ar Šalkauskisa słowa terminologiczne, które „Słowniku języka litewskiego” (dalej LKŽ) podawane są wyłącznie iš jako rzekomo pochodzące z pism radzieckich, np.: globotinis (pupille; Pflegling), paauglystė (adolescence; Adoleszenz) ir itd. Są one używane we ir współczesnej naszej terminologii. Nielitewskie uzupełnienia słowniczka S. Šalkauskis oznaczał minusem, ale į jų w przerwie prawdopodobnie przez ir pomyłkę znalazło się kilka terminów litewskich, np.: įdėmūs, įdėmų (attentif; aufmerksam), kūdikis (petit enfant; Wickelkind), miégas, miegai (sommeil; Schlaf), patirtinis (expérimental; experimentell) i in. W słowniczku znajdujemy terminy, które obecnie uważa się za nienormatywne lub zapisywane niepoprawnie, np.: pramatymas (prévoyance; Voraussehen), pramatyti (prévoir; voraussehen), pusidusvyras, -a (équipondérant; das Gleichgewicht haltend), pusiausvyrimas (qualité de ce qui est équipondérant), savigina, -os (défense de soi-méme; Sebstverteidigung, Selbstschutz). Pierwszy termin zastępuje się obecnie słowem numatymas, drugi —numatyti, trzeci —pusidusviras, -a, czwarty —pusiausvirimas, piąty —savigyna. Wiele terminów pedagogicznych utrwalonych przez S. Šalkauskisa jest używanych także obecnie. Na przykład w słowniku L. Jovaišy „Pedagogikos terminai” (K., 1993) znajdziemy takie, używane już wówczas, nazwy pojęć abstrakcyjnych, np.: atgarninimas, atkakla, atpažinimas, atsakomybė, atsipalaidavimas, auginimas, auklėjimas, bendravimas, brendimas, darbingumas, darbštumas, dėmesys, dėstymas, dorovė, drausmė, dvasingumas, gabumas, gerumas, globa, išsiblaškymas, įgūdis, įprasminimas, įprotis, įsitikinimas, įspėjimas, jautrumas, kūryba, lavinimas, lūkestis, pamėgdžiojimas, pareiga, pašaukimas, patirtis, paveldėjimas, pažangumas, pomėgis, potraukis, pratybos, prigimtis, stropumas i in. 90 ir Uzupełnienia do tego słowniczka dokonane podczas posiedzeń sekcji terminologicznej dotyczą głównie su przedstawienia terminologii międzynarodowej. Tylko tu i ówdzie obok terminów międzynarodowych dopisywane są jeszcze litewskie synonimy, np.: ir aktyvumas — aktywność, aritmetyka — nauka liczenia, choleryk — — raptus, degeneracja — — zwyrodnienie, dyfuzja — rozprzestrze- — nianie się, egoizm — — samolubstwo, etyka — nauka — moralności itd. — — ir S. W teorii terminologii Šalkauskisa punktem wyjścia było słowo, o ne pojęcie, dlatego w jo zbiorach terminologicznych jako hasła podawane są wyłącznie rzeczowniki, a ne nie przymiotniki, czasowniki, a ir nawet imiesłowy. Jednak ogólnie rzecz biorąc, dobór słów oraz zasady jo terminologizacji i terminografii ir stały na wystarczająco wysokim poziomie naukowym. 2. Akcentowanie terminów jest — trudnym zadaniem dla nie-lituanistów. Jak już wspomnieliśmy, część terminów ze S. słowniczka pedagogiki Šalkauskisa zaakcentował P. Skardžius. Pozostałe terminy akcentował on sam. Pozostawiono w ogóle bardzo niewiele nieakcentowanych, tylko kilka, np.: encyklopedyczny, uczuciowy *, justi“, słuchowość, kierunek*, cielesność, wilgotnieć, partyjny, pozytywistyczny (str. pozytywny), rodzaj*, ludzki * (terminy oznaczone gwiazdkami w terminologii filozoficznej były akcentowane). Interesujące są te iš „Ogólnej terminologii filozoficznej?” zapożyczone terminy, których akcentowanie nie pokrywa się su z obecnymi normami akcentologicznymi. Takich terminów jest kilkanaście, np.: jtaka, -6s, taka (=wpływ DLKŽ, LKTŽ), sugestia, -i, sugestię (={sugestia DLKŽ, LKTŽ), wykonać (=wykonać DLKŽ), ilościowy (=ilościowy 1 DLKŽ, LKTŽ), przeszkoda, -y (=przeszkoda DLKZ, LKTŽ), cielesny (=cielesny DLKŽ), artystyczny (=méninis DLKŽ, LKTZ), naukowy (=mėksliniš DLKŽ, LKTŽ), negatywny, - a (=negatywn- -ė y, DLKŽ), znaczenie, -nia, znaczenie (=znaczenie 3 DLKŽ, LKTŽ), uczciwy (=uczciwy DLKŽ, LKTŽ), téigiamas, (=teigiamas, -a DLKZ), visiomeninis -ė (=visuomeninis DLKZ, LKTZ), 2méniskas (=¥méniskas DLKZ, LKTZ) i in. Niektóre z tych wariantów akcentowania (np. jtaka, néigiamas i in.) nie są w żadnym razie błędami, były podawane 91 LKŽ iš M. Niedermanna, A. Senna, F. Brendera ir A. Salio „Lietuvių rašomosios kalbos žodyno“ (Heidelberg, 1932-1968) ir innych źródeł. Be w tym, występuir ją pomyłki. Oznaczonych plusem słów sąmonėti (devénir conscient; bewusst werden), sąranga, -os, sąrangą (construction, structure; Gefiige, Bau, Struktur), sąveika, -Os, s§veika (interaction; Wechselwirkung) w „Bendrojoje filosofijos terminijoje” w ogóle nie ma, natomiast terminy skirtūmas, -ai (différence; Unterschied), svajoné (réve; Traum), tramdyti (dompter; zugeln) w wymienionym źródle akcentowane są inaczej (różnica, marzenie ir wygnać). W słowniczku terminów pedagogicznych S. Šalkauskisa zdarzają się również zwykłe błędy akcentowania (albo błędy korektorskie), np.: nacija, -os (nation; Nation), pagilinimas (approfondissement; Vertiefung), partija, -os (parti; Partei), savarankiškumas (indépendance; Selbstandigkeit), sielvartas, -ai (affliction; Seelenkummer), vienetas, -ai (unitė; Einheit), Zymiimas (valeur, eminence; Hervorrangendsein) itd. Czym innym jest takie akcentowanie terminów, np.: antitezé (=antitézé DLKZ, LKTZ), enérgija (=enérgija DLKZ, LKTŽ), idėja, -ėjos (=idéja DLKZ, LKTZ), įžanga, -Gs, įžangą (={*anga DLKZ, LKTZ), jaunysté (=jaunysté DLKZ, LKTZ), konkursas (=konkirsas DLKZ, LKTZ), ligiistas (=lighistas DLKZ, LKTZ), mėginys, mėginio (=mégins 3a DLKZ, LKTZ), neiginys, néiginio (=neiginjs 3b DLKZ, LKTZ), 6rganas (=drganas DLKZ, LKTŽ), pitosas (=patdsas DLKZ, LKTŽ), pradedamas (=pradedamas), pramoga, -os (=pramoga DLKZ LKTZ), préza, -os (=proza DLKZ, LKTZ), prozininkas (=prozininkas DLKZ), savaniudiskas (=savanaūdiškas DLKZ, LKTŽ,), sieldtis (=sielotis DLKZ, LKTZ), sintézé (=siiitezé DLKZ, LKTŽ), skaiitas, -ai (=skautas DLKZ), vykdyti (=v§kdyti DLKZ, LKTŽ), žaismas, -ai (=%aismas DLKZ, LKTZ) itd. Większość tych nieścisłości w akcentowaniu terminów to typowe błędy popełniane przez inteligencję. Są one charakterysir tyczne dla współczesnych tekstów języka naukowego. Akcentując przymiotniki z przyrostkiem -inis, najczęściej występujące jako określenia terminów złożonych, S. Šalkauskis również nie był całkiem konsekwentny. W jednym miejscu tylko nieznacznie odszedł od norm akcentowania (a), w innym zaś o tworzył nawet — hipernormalizmy (b), np.: higienicza) ny, higiéniskas (=higieninis, higieniškas DLKŽ), ilościowy (=kičkinis DLKZ, 92 LKTŽ), cielesny (=kūninis DLKŽ), /iturgiczny (=liturginis DLKŽ), normatywny (=ndrminis DLKŽ, LKTŽ), zawodowy (=zawodowy DLKŽ, LKTŽ), gatunkowy (=gatunkowy DLKŽ, LKTŽ), pośredni, -ė (=pośredni DLKZ, LKTŽ); kolektywny b) (=kolektjwnis DLKŽ, LKTŽ), kulturalny (=kultūrinis DLKŽ, LKTŽ), literacki (=literatūrinis DLKŽ), matematyczny (=matemtinis DLKŽ), metodyczny (= metddinis DLKŽ, LKTŽ), pedagogiczny (=pedagdginis DLKŽ, LKTŽ), ale przedszkolny (=priešmokyklinis DLKŽ) itd. ir Podsumowując przedstawione myśli, można byłoby wyciągnąć następujące krótkie wnioski: słowniczek 1. S. terminów pedagogiki Šalkauskisa ma układ alfabetyczny, terminy rodzajowe nie są w nim podawane. W Sekcji Terminologicznej Towarzystwa Języka Litewskiego został on rozpatrzony mniej więcej do litery m (ostatnie posiedzenie poświęcone rozpatrywaniu odbyło się 1940 06 12). Słowniczek uporządkowany terminograficznie podobnie jak ir „Ogólna terminologia filozoficzna”. 2. Terminy pedagogiczne, opiekun, adolescencja nie mogą być uważane za słowa powstałe w okresie sowieckim (jak może się wydawać iš „Słownika języka litewskiego”). Te słowa znajdujemy już w słowniczku S. Šalkauskisa. Większość S. neologizmów proponowanych przez Šalkauskisa (atkakla, imla, kvotinys, rašlūmas ir itd.) nie przyjął się w terminologii pedagogicznej. 3. Część S. terminów ze słowniczka pedagogicznego Šalkauskisa zaakcentował P. Skardžius. Pozostałe terminy akcentował sam autor słowniczka. Błędów akcentowych jest stosunkowo wiele. Są one głównie związane z su nieprecyzyjnym ustaleniem miejsca akcentu. 2. L. Dargisa ir A. Salia „Słowniczek korespondencji handlowej? 1938 m. W czasopiśmie „Tautos ūkis” ekonomista L. Dargis wraz z su językoznawcą A. Salius opublikowali „Słowniczek korespondencji handlowej”. Później słowniczek ten, uzupełniony angielskimi odpowiednikami, został wydrukowany A. Saliusa w „Pismach” (Rzym, 1979). Wszystkie litewskie terminy są w nim opatrzone akcentami, o a niektóre dodatkowo krótko ir objaśnione przykładami. Współautorstwo słowniczka A. Salio „W pismach? wyjaśniana jest następująco: „L. Dargis zgromadził wówczas jo ir innych na Litwie najczęściej 93 najpotrzebniejsze używane terminy gospodarcze przetłumaczył z niemieckiego, į część ir į na język angielski, o A. Salys pomógł zlituanizować te terminy, ustalić ich litewskie formy. jų Część tų terminów (przykłady, pieczęć, przedsiębiorstwo, przekaz) została już wcześniej utworzona przez o innych, inna część (jak wynagrodzenie, wybory, odsetki) iš była używana już od dawna. Jednak większość terminów, najczęściej nielitewskich, trzeba było opracować na nowo, stworzyć nowe formy wyprowadzone od już ir używanych słów. A. Po L. wyjaśnieniu przez Dargisa pojęcia danego terminu Salys często po proponował kilka litewskich odpowiedników terminologicznych, a w końcu wspólnie z su L. Dargisem wybierał słowo i tą formę, które jo bardziej podobały się obu. Sam L. Dargis później (1975) stwierdził, że tutaj „głównym autorem nowych terminów części litewskiej był prof. A. Salys” (Salys,I,455). W słowniczku znajdziemy interesujące litewskie terminy, które obecnie nie są jeszcze używane lub są używane przez nielicznych, ale mogłyby pasować do ir współczesnej terminologii gospodarki rynkowej. Np. : opłaca (niem. Begleichungssumme, ang. payment). Angielski termin payment order można tłumaczyć litewskim odpowiednikiem apmokos dokumentas (kwit). współdłużnik (niem. Gemeinschulder, ang. fellow debitor). Obecnie pojęcie to jest często określane niepoprawnym litewskim terminem bendraskolininkis. wydajność (niem. Leistungsfihigkeit, ang. productivity). Słowo to nadaje się do opisania czegoś, co dużo robi. W „Dabartinės lietuvių kalbos žodyne” (V., 1993; dalej —DLKŽ) słowo darbus wyjaśniono synonimem darbštus. Jednak w terminologii lepiej byłoby rozróżniać te pojęcia: darbštūs —ci, którzy lubią pracować; darbūs (albo darbliis)ci, którzy dużo robią.papirklimas (niem. Kaufkraft, ang. purchasing power). 10. Pirklus to ten, kto może i ma za co kupować. W czasach rozkładu gospodarki siła nabywcza społeczeństwa maleje. Obecnie pojęcie to najczęściej określa się terminem perkamasis pajėgumas. Termin jednowyrazowy byłby wygodniejszy. duplikat listu przewozowego (niem. Frachtbriefduplikat, ang. bill of Iading duplicate). Słowo antrininkas w znaczeniu zamiennika duplikatu jest podawane w ir DLKŽ. važūs (niem. transportabel, ang. easily transportable). W 94 DLKŽ podano tylko znaczenie tego słowa: „który dobrze wozi”. Jednak handlowcy potrzebują innego znaczenia przymiotnika važus — „transportabilny”. Może ono mieć takie znaczenie. A zatem można mówić również o transportowalności towarów. W tym słowniczku ir znajdują się terminy nieprzyjęte, w miejsce których obecnie ugruntowały się inne jų słowa lub połączenia. W innych przypadkach jų nadal używa się zamiast nich wyrazów obcego pochodzenia. Np.: handel budny (niem. Häkerhandel, ang. hawking trade), budnik (niem. Hoker, ang. hawker, peddler). We współczesnej terminologii używa się w tym znaczeniu słów kiosk i kioskarz. Nie ma żadnej nadziei, aby mogły je zastąpić słowa buda i budnik. żywe, żywe pieniądze (niem. Bargeld, ang. cash). Już dawno na Litwie przyjął się termin „gotówka”. Obecnie nie ma potrzeby zmieniać tego terminu. środki płatnicze (niem. Zahlungsmittel, ang. means of payment- ). Termin ten określa mało aktualne pojęcie. wydajność pracownika (niem. Leistung des Angestellten, ang]. piece of work, performance). Obecnie utrwalił się termin „wypracowanie”. To on powinien być używany. udział, udział w zysku (niem. Dividende, Gevinnanteil, ang. dividend). Do nazwania tego pojęcia obecnie używa się międzynarodowego terminu dywidenda. Pierwszy z proponowanych litewskich neologizmów z pewnością się nie rozpowszechni, a drugi — raczej także nie. chwytliwość (niem. Blickpunkt, Blickfangpunkt, blickfangende Ware, ang. eyecatching (in advertising or packaging) wares). W terminologii obecnie nie używa się podanego w słowniczku przymiotnika pagavis. ir Najczęściej zastępuje się go przymiotnikiem ir patrauk/ūs. Zatem zamiast słowa pagava terminologii lepiej odpowiadałoby słowo patraukla. pradovis (niem. Vorschuss, ang. advance money). Odpowiada współczesnemu terminowi avansas. W słowniku Nydermana termin ten jest synonimem słowa rankpinigiai. przestój (niem. Ūberliegen, ang. lying-over time, days of demurrage). Obecna litewska nazwa tego pojęcia to prastova. Lepiej koresponduje ona z czasownikiem prastovéti. saugove (niem. Stahlkammer, ang. safe). Ponieważ słowo seif we współczesn95 ej terminologii oznacza wyłącznie niepalną metalową szafę do przechowywania kosztownośc0 i, pomieszczensu ie bankowe z takimi szafami nazywa się terminem saugykla, dlatego neologizm saugovė staje się zbędny. W słowniczku jako hasła podawane są wyłącznie ne jednowyrazowe terminy złożone, znajdziemy w ir nim jednak przyimki, przysłówki, imiesłowy, bezokolicznikir i, formy wyrazów. Np.: apié (niem. betreff, ang. concerning, about); tani (niem. preiswert, ang. priceworthy); listownie (niem. brieflich, ang. by means of a list); korzyści (niem. zu Gunsten, ang. to czyjaś przychylność); padieniul, padaciui (niem. nach Tagen, nach Datum, chronologisch, angl. daily, day after day); panamiui (vok. vom Hause, zum Hause, ang). z domu, dom); to wykonano (niem. erledigt, ang. accomplished); - paliépti (niem. anorden, ang. to polecenie, to dekret); przenieść (niem. übertragen, ang. to carry over). „Prekybinés korespondencijos Zodynélis” L. Dargisa i A. Salysa pod względem terminograficznym nie wyróżnia się spośród innych ówczesnych wielojęzycznych słowniczków terminologicznych. Dla praktyków niewątpliwie byłby użyteczny. Jednakże temu słowniczkowi nie było dane wywrzeć wyraźnego wpływu na litewską terminologię ekonomiczną. Stało się tak dlatego, że został wydany w przededniu wojny, a po okupacji Litwy przez Związek Radziecki terminologia została powiązana już nie z gospodarką wolnorynkową, lecz z planową gospodarką centralnie sterowaną. Mimo to ten słowniczek również obecnie nie stracił na aktualności. Skróty DLKŽ - Słownik współczesnego języka litewskiego. V., LKTŽ 1993. — Słownik wymowy języka litewskiego/ opracował V. Vitkauskas. V., 1985. 96