Terminologija Latvijoje

AKTUALNOŚCI ZAGRANICZNE Regina KVAŠYTĖ TERMINOLOGIA NA ŁOTWIE Terminologią łotewską we wszystkich dziedzinach zajmuje się Komisja Terminologiczna Łotewskiej Akademii Nauk (LMA TK), która koordynuje wdrażanie ustandaryzowanych terminów do praktyki. Komisja działa już prawie 50 lat (od 1946 roku). W 1959 roku została przeniesiona do Instytutu Języka i Literatury LMA, a po jego reorganizacji w 1992 roku TK działa w Instytucie Języka Łotewskiego. Działalnością LMA TK kieruje plenum, zwoływane w razie potrzeby zgodnie ze statutem TK, jednak nie rzadziej niż raz w roku. Kierownictwo komisji jest zatwierdzane na pięć lat podczas posiedzenia Senatu LMA. TK kieruje przewodniczący. Od 1976 roku funkcję tę pełni akademiczka MA, doktor habilitowana Aina Blinkena. Pomagają jej dwaj zastępcy zatwierdzeni w ubiegłym roku: akademik MA, doktor habilitowany Juris Ekmanis oraz członkini korespondentka MA, doktor habilitowana Valentina Skujinia. Honorowym członkiem TK jest jej wieloletni przewodniczący, językoznawca Rūdolfs Grabis. Z kolei funkcję sekretarz naukowej TK pełni magister filologii Marika Kirytė. W ostatnim czasie w plenarnych pracach uczestniczy 33 specjalistów z różnych dziedzin, a także językoznawcy i przedstawiciele wydawnictw. Do regularnych prac powołano aktyw plenarny TK, składający się z kierownictwa TK oraz 5–7 najaktywniejszych przedstawicieli poszczególnych dziedzin. Warto dodać, że aktyw ten ma prawo podejmować uchwały dotyczące normalizacji terminów. Terminologię poszczególnych dziedzin na wstępnym etapie rozpatrywania opracowują odpowiednie podkomisje, w których skład wchodzą specjaliści z danej dziedziny i co najmniej jeden językoznawca. W podkomisjach terminy są gromadzone, uogólniane i systematyzowane, a także omawiane są pierwsze wersje wykazów terminów. Na początku działalności Komisja Terminologiczna miała 10 podkomisji, a w 40. roku działalności jest ich aż 22.1 Liczba podkomisji stale ro— 1 Skujinia V. LPSR ZA Terminologijos komisijos darbības ceturtā desmitga-de un galvenās terminoloģiskā darba problēmas // Valodas aktualitātes. R., 1987., 72.–73. lpp. 70 Jednak zauważalny jest również proces odwrotny — gdy pojawia się taka potrzeba, mogą one wznowić działalność (być może w zmienionym składzie). Powoływane są także podkomisje w nowych dziedzinach. Warunkiem ich utworzenia jest praktyczne zapotrzebowanie na standaryzację terminów z danej dziedziny. Inicjatywa zwykle wychodzi od specjalistów z tej dziedziny. Obecnie aktywnie działa 9 podkomisji: medyczna, techniki rolniczej, bibliografii i bibliotekoznawstwa, informatyki, energetyki, ochrony roślin, technologii chemicznej krzemianów, geologii i muzealnictwa. Zadaniem LMA TK jest opracowywanie i zatwierdzanie naukowo uzasadnionej i uzgodnionej terminologii języka łotewskiego dla różnych dziedzin nauki i praktyki; przygotowywanie do druku słowników i leksykonów terminologicznych; ocena i zatwierdzanie wykazów terminów opracowanych przez inne organizacje, a także poszczególnych terminów przedłożonych do konsultacji; rozstrzyganie sporów między specjalistami dotyczących terminologii i podejmowanie wspólnych decyzji; koordynowanie prac terminologicznych na Litwie. Bieżące prace terminologiczne prowadzone są w Dziale Terminologii Instytutu Języka Litewskiego, w którym obecnie pracuje 6 osób. Porównuje się tu nowo przedłożone wykazy terminów z wcześniej przyjętymi terminami znormalizowanymi, a także uzgadnia i redaguje rękopisy słowników terminologicznych oraz innych publikacji poświęconych terminologii. Zasady teoretyczne tworzenia terminologii łotewskiej omówiono w monografii wieloletniej kierowniczki działu Valentiny Skujiņas „Zasady opracowywania terminologii łotewskiej” („Latviešu terminoloģijas izstrādes principi”, R., 1993), za którą autorce przyznano stopień doktora habilitowanego. Celem działalności TK jest również wdrażanie do praktyki znormalizowanych terminów oraz usuwanie z języka terminów niepoprawnych lub nieprecyzyjnych. Aby zadanie to było pomyślnie realizowane, należy popularyzować w społeczeństwie uchwały przyjęte przez komisję. Najważniejsze uchwały są publikowane w oficjalnym dzienniku Republiki Litewskiej „Latvijas Vēstnesis” oraz w gazecie LMA „Zinātnes Vēstnesis”. Obszerniejsze zestawy terminów są publikowane w biuletynach lub słownikach. Nierzadko biuletyny stanowią większe objętościowo słowniki terminologiczne z jednej lub drugiej dziedziny— 71 … podstaw. Do tej pory ukazały się 63 biuletyny i 15 słowników w serii terminologii naukowej. Ostatnio organizacja pracy nad wydawaniem słowników znacznie się zmieniła. Obecnie wiele placówek oświatowych, przedsiębiorstw i innych organizacji samodzielnie gromadzi terminy i wydaje zestawy terminów na własne potrzeby. Aby publikacje te miały charakter normatywny, muszą zostać uzgodnione i zatwierdzone przez Komisję Terminologiczną LMA. Niestety, takich publikacji jest za mało. Firmy wydawnicze często nie koordynują swojej działalności i każda z nich z własnej inicjatywy wydaje słowniki lub inne publikacje, w których używane są nieuzgodnione terminy. Za zgodą Komisji Terminologicznej ukazało się ostatnio kilka obszernych zbiorów terminów. W pierwszej kolejności należy tu wymienić czterojęzyczny słownik ilustrowany „Słownik terminów archeologicznych” („Arheoloģijas terminu vārdnīca”, R., 1994), opracowany przez historyka Jānisa Grauduoņisa, za który autor otrzymał nagrodę Spīduli, przyznawaną przez Łotewską Fundację Kultury. Wydano również objaśniający słownik angielsko-rosyjsko-łotewski „Systemy przesyłania i przetwarzania danych” („Datu pārraides un apstrādes sistēmas”, R., 1995), przygotowany przez podkomisję informatyki. Słownik ten jest znakomitym przykładem tego, czego mogą dokonać entuzjaści swojej pracy nawet w dziedzinie, w której bardzo rozpowszechnione są zapożyczenia z innych języków. Proponowane w nim łotewskie odpowiedniki są obecnie z powodzeniem używane zamiast anglicyzmów, np.: reference – atsauce, converter – pārveidotājs; driver – dzinis, draiveris, port – pieslēgvieta, ports (zaleca się stosowanie terminu podanego jako pierwszy). Nawet nazwa samego urządzenia dators (ang. computer) jest neologizmem, który już przyjął się w użyciu. Utworzono ją od występującego w języku łotewskim słowa dati („dane”) i przyrostka -ors, za pomocą którego często tworzy się nazwy urządzeń. Termin ten z powodzeniem zastępuje anglicyzm kompiūters. Zgodnie z wymogami Komisji Terminologicznej i przy jej wsparciu wydano także słowniki terminologiczne z innych dziedzin. Często są to dziedziny, w których do tej pory duże znaczenie miał język rosyjski, a terminologii łotewskiej brakowało. Obecnie specjaliści i inni zainteresowani mogą korzystać z następujących słowników: „Słownik rosyjsko-łotewskiej leksyki wojskowej” („Krievu-latviešu militārās leksikas vārdnīca”, R., 1993), zawierający 3500 terminów i jednostek leksykalnych, oraz „Słownik terminów portowych” („Ostas terminu vārdnīca”, Ventspils, 1995), opracowany przez Jurijsa Oleinika, kierownika rejonu naftowego portu handlowego w Windawie, oraz pracownicę Instytutu Języka Łotewskiego Marikę Kyrytė. 72 Wydano również „Angielsko-łotewski słownik terminów energetycznych i elektrotechnicznych” („Angļu-latviešu enerģētikas un elektrotehnikas vārdnīca”, R., 1995), zawierający około 12 000 wyrazów; wcześniej ukazał się rosyjsko-łotewski słownik z tej dziedziny „Krievu-latviešu enerģētikas terminu vārdnīca” (R., 1992). Najnowszą pracą Komisji Terminologicznej jest właśnie wydany, bardzo potrzebny „Słownik terminów ekonomii, kancelaryjnych i organizacji pracy” („Ekonomikas, lietvedības un darba organizavimo terminu vārdnīca”, R., 1995), w którym zgromadzono około 11 000 terminów łotewskich oraz ich odpowiedniki w językach rosyjskim, angielskim i niemieckim. Słownik zawiera bogaty materiał terminologiczny: terminy z zakresu ekonomii różnych sektorów gospodarki, pracy kancelaryjnej, działalności handlowej, organizacji i planowania pracy, automatyzacji tych procesów i przetwarzania danych, działalności bankowej, a także wyrażenia o charakterze terminologicznym oraz terminy statystyczne. W najbliższym czasie oczekujemy wydania objaśniającego słownika z tej samej dziedziny, opracowanego przez docentkę Uniwersytetu Łotewskiego Rūtę Grevinię. Ludziom nadal bardzo potrzebny jest wydany w 1977 roku „Rosyjsko-łotewski słownik politechniczny” („Krievu-latviešu politehniskā vārdnīca”), który stał się już rzadkością bibliograficzną. Obecnie redagowany jest obszerny słownik terminów budowlanych, opracowany przez entuzjastę tej dziedziny, Tālivalsa Keivasa. Wydano także kilka zbiorów terminów żeglarskich: przed kilkoma laty „Biuletyn terminów żeglarskich” („Jūrniecības terminu biļetens”), a w tym roku „Podstawy technicznej terminologii żeglarskiej” („Jūrniecības tehniskās terminoloģijas pamati”, R., 1995). Wydawanie słowników terminologicznych jest obecnie dość dobrze zorganizowane i choć praca ta wymaga znacznych nakładów finansowych, można jednak znaleźć możliwości jej publikowania. Kolejnym kierunkiem działalności Komisji Terminologicznej jest opracowywanie norm terminologicznych. Niestety, na razie brakuje do tego zarówno sił, jak i środków. Na początku prac nad porządkowaniem terminologii wszystkie terminy przyjęte przez Komisję Terminologiczną rejestrowano w kartotece. Obecnie, dzięki lepszym warunkom technicznym, kartoteka jest przenoszona do komputera, jednak postępuje to dość powoli. Zresztą prace te rozpoczęto dopiero niedawno. Komisja Terminologiczna nabyła jeden komputer i ma nadzieję kupić jeszcze jeden, nowocześniejszy. Na razie tak 73 opracowano jedynie materiały do nowego „Słownika terminów ekonomii, kancelaryjnych i organizacji pracy” oraz „Rosyjsko-łotewskiego słownika terminów politechnicznych”. Utworzony program umożliwia wyszukiwanie w banku danych dowolnego terminu, jego odpowiedników w innych językach, a także synonimów. Komputeryzacja postępuje powoli z kilku powodów. Jednym z nich jest to, że Komisja Terminologiczna nie może przeznaczyć wystarczających środków na wynagrodzenie programistów i specjalistów komputerowych. W innych dziedzinach usługi takich specjalistów są dobrze opłacane, dlatego trudno znaleźć dobrego specjalistę, który zechciałby pracować nad tworzeniem banku terminów. Kolejnym kierunkiem działalności Komisji Terminologicznej jest upowszechnianie wyników jej pracy. Obejmuje ono nie tylko wydawanie słowników i publikowanie artykułów w zbiorach lub prasie, lecz także organizowanie konferencji i udział w konferencjach organizowanych przez inne instytucje. W miarę rozwoju kontaktów z zagranicznymi kolegami pojawiają się okazje do uczestnictwa w konferencjach terminologicznych za granicą, podczas których omawiane są teoretyczne i praktyczne zagadnienia terminologii. Wśród najważniejszych konferencji naukowych zorganizowanych na Łotwie można wymienić międzynarodową konferencję „Nauka o terminologii: stan i perspektywy”, która odbyła się w Jurmale w 1992 roku. Wzięli w niej udział terminolodzy z 14 państw. Zorganizowano ją dla uczczenia setnej rocznicy urodzin wybitnego łotewskiego terminologa E. Drezeneo. W 1996 roku, z okazji 50-lecia Komisji Terminologicznej LMA, planowana jest konferencja „Terminologia narodowa: historia, teraźniejszość i perspektywy”. Tym razem będzie to wydarzenie o zasięgu łotewskim, ale przewidziano także zaproszenie terminologów z najbliższych krajów, aby wymienić poglądy i podzielić się doświadczeniami. Na Łotwie w dziedzinie terminologii wciąż pozostaje wiele do zrobienia. W przyszłości należy poświęcić więcej uwagi opracowywaniu norm, rozwijać publikowanie słowników, przyspieszyć automatyzację terminologicznej bazy danych, a także pogłębiać badania teoretyczne. Niewiele zrobiono w zakresie nauczania podstaw terminologii: należałoby nie tylko prowadzić osobne wykłady dla specjalistów, lecz także wykładać terminologię jako przedmiot studentom szkół wyższych i specjalistycznych. 74 Bibliografia najnowszych łotewskich słowników terminologicznych (1990–1995) 1. Słownik angielsko-łotewski terminów energetyki i elektrotechniki. R.: Pētergailis, 1995.– 143 s. (Słownik angielsko-łotewski terminów energetyki i elektrotechniki). 2. Słownik angielsko-łotewsko-rosyjski dla studentów Wydziału Radiotechniki. Oprac. L.Maizīte. R.: RTU, 1991.– 61 s. (Słownik angielsko-łotewsko-rosyjski dla studentów wydziałów radiotechniki). 3. Słownik angielsko-łotewsko-rosyjskich terminów przemysłu odzieżowego. Oprac. I.Blūmfelde. R.: RTU, 1990. 1.t. (A – K)– 204 s., 2.t. (K – Z)– 205 s. (Słownik angielsko-łotewsko-rosyjskich terminów przemysłu odzieżowego). 4. Słownik terminologiczny angielsko-łotewsko-rosyjski dla studentów Wydziału Budownictwa. Oprac. G.Čākure i in. R.: RTU, 1992. 1.t. – 194 s., 2.t. – 162 s. (Słownik terminologiczny angielsko-łotewsko-rosyjski dla studentów wydziałów budownictwa). 5. Terminy z zakresu zaopatrzenia, handlu i dokumentacji finansowej. 61. biuletyn LZATK. R.: Zinātne, 1990. – 95 s. (Terminy z zakresu zaopatrzenia, handlu i dokumentacji finansowej). 6. Nazwy roślin i zwierząt: słownik rosyjsko-łacińsko-łotewski. Oprac. R.Āva. R.: LU, 1990. – 98 s. (Nazwy roślin i zwierząt: słownik rosyjsko-łacińsko-łotewski). 7. Blūma D. Minimum leksykalne z pedagogiki i metodyki w języku angielsko-łotewskim i łotewsko-angielskim. R.: LU, 1992. – 83 s. (Minimum leksykalne z pedagogiki i metodyki w języku angielsko-łotewskim i łotewsko-angielskim). 8. Systemy przetwarzania i transmisji danych. Słownik objaśniający angielsko-rosyjsko-łotewski. R.: A/s SWH Informātivās sistēmas, 1995. – 247 s. (Systemy przetwarzania i transmisji danych). 9. Słownik terminów z zakresu ekonomii, dokumentacji i organizacji pracy. Oprac. zespół autorski pod kierunkiem V.Skujiņas. R.: LIC, t. 1 (A – D)– 123 s. (Słownik terminów z zakresu ekonomii, dokumentacji i organizacji pracy). 10. Terminy z zakresu ekonomii, dokumentacji i organizacji pracy po łotewsku, rosyjsku, angielsku i niemiecku. R., 1995. – 911 s. (Terminy z zakresu ekonomii, dokumentacji i organizacji pracy po łotewsku, rosyjsku, angielsku, nie- 75 językach). 11. Słownik terminów ekonomicznych w języku łotewskim, rosyjskim, angielskim, niemieckim, francuskim, litewskim i estońskim. Oprac. J. Porietis. R.: LU, 1992. – 163 s. (Słownik terminów ekonomicznych w języku łotewskim, rosyjskim, angielskim, niemieckim, francuskim, litewskim i estońskim). 12. Objaśnienie podstawowych terminów stosowanych w aktach prawnych i materiałach normatywnych dotyczących energetyki. R., 1996. – 31 s. (Objaśnienie podstawowych terminów stosowanych w aktach prawnych i dokumentach normatywnych dotyczących energetyki). 13. Graudonis J. Słownik terminów archeologicznych: w języku łotewskim, rosyjskim, angielskim i niemieckim. R.: Zinātne, 1994. – 453 s. (Słownik terminów archeologicznych). 14. Gravniece S. Słownik dla kobiet: Kulinaria. Słownik niemiecko-łotewsko-rosyjski. R.: Baltika, 1993. – 75 s. (Słownik dla kobiet: kulinaria. W języku niemieckim, łotewskim i rosyjskim). 15. Krótki słownik rosyjsko-łotewskich terminów energetycznych. Oprac. zespół autorski. R., 1990. – 248 s. (Krótki słownik terminów energetycznych w języku rosyjskim i łotewskim). 16. Krótki słownik rosyjsko-łotewskich terminów produkcyjnych: technika rolnicza. Oprac. J. Pommers. R.: Zvaigzne, 1991. – 64 s. (Krótki słownik rosyjsko-łotewskich terminów produkcyjnych. Technika rolnicza). 17. Słownik standardowych zwrotów nawigacji morskiej (zespół autorów). R., 1995. – 192 s. (Słownik standardowych zwrotów nawigacji morskiej). 18. Jurkāne M. Słownik dla kobiet: Kosmetyka i higiena. Słownik angielsko-łotewsko-rosyjski. R.: Baltika, 1993. – 37 s. (Słownik dla kobiet: kosmetyka i higiena. Słownik angielsko-łotewsko-rosyjski). 19. Podstawy terminologii technicznej żeglugi. Oprac. M. Grinšteins, J. Baldunčiks. R.: Elfs, 1995. – 135 s. (Podstawy terminologii technicznej żeglugi). 20. Kārkliņš L. Leksykon muzyczny. R.: Zvaigzne, 1990. – 336 s. (Słownik muzyczny). 21. Słownik terminów kartograficznych. Oprac. J. Štrauhmanis. R.: LU, 1991. – 24 s. (Słownik terminów kartograficznych). 76 22. Słownik terminologii kolejowej rosyjsko-łotewski. (3 części). Oprac. J.Vanags. R.; 1991. – 241 s. (Słownik terminologii kolejowej rosyjsko-łotewski). 23. Słownik terminów energetycznych rosyjsko-łotewski. R.: Latvenergo, 1992. – 208 s. (Słownik terminów energetycznych rosyjsko-łotewski). 24. Słownik terminów rachunkowości rosyjsko-łotewski. R.: firma AFS, 1994. – 47 s. (Słownik terminów rachunkowości rosyjsko-łotewski). 25. Słownik terminów prawniczych rosyjsko-łotewski. Red. J.Alfejeva. R.: Alkor, 1993. – 206 s. (Słownik terminów prawniczych rosyjsko-łotewski). 26. Słownik terminów technologii ceramicznej rosyjsko-łotewski. R.: RTU, 1993. – 95 s. (Słownik terminów technologii ceramicznej rosyjsko-łotewski). 27. Słownik leksyki wojskowej rosyjsko-łotewski. Oprac. F.Justs. R.: Junda, 1993. – 119 s. (Słownik leksyki wojskowej rosyjsko-łotewski). 28. Słownik terminów technologii szkła rosyjsko-łotewski. R.: RTU, 1993. – 110 s. (Słownik terminów technologii szkła rosyjsko-łotewski). 29. Terminy krystalografii i mineralogii. Biuletyn LZATK nr 63. R.: Zinātne, 1993, – 226 s. (Terminy krystalografii i mineralogii). 30. Krūmkalne L., Kukle S., Landsbergs A., Petersons L. Angielsko-łotewsko-rosyjski objaśniający słownik finansowo-księgowy. R.: SIA “Mācību grāmata”, 1993. – 100 s. (Angielsko-łotewsko-rosyjski objaśniający słownik finansowo-księgowy). 31. Kupčs, J., Knipše G. Objaśniający słownik terminów sportowych. R.: LIC, 1992. – 60 s. (Objaśniający słownik terminów sportowych). 32. Słownik terminów prawniczych łotewsko-angielski. R.: 1993. – 175 s. (Słownik terminów prawniczych łotewsko-angielski). 33. Słownik terminów poligraficznych i wydawniczych łotewsko-angielsko-niemiecko-rosyjski. R.: Litta, 1995. – 343 s. (Słownik terminów poligrafii i działalności wydawniczej łotewsko-angielsko-niemiecko-rosyjski). 34. Słownik terminów projektowania budynków i budowli łotewsko-rosyjski i rosyjsko-łotewski. Zeszyt 1. Dokumentacja projektowa i kosztorysowa 77 termini. Sast. J. Piešiņš. R., 1990. – 18 lpp. (Latvju-rušu ir rušu-latvju kalbų pastatų projektavimo terminų žodynas. 1 sąs. Projektų ir sąmatų dokumentų terminai). 35. Słownik łotewsko-rosyjski i rosyjsko-łotewski terminów prawniczych. Red. J. Vēbers. R.: Rasma, 1994. – 487 s. (Słownik łotewsko-rosyjski i rosyjsko-łotewski terminów prawniczych). 36. Łotewskie nazwy ptaków. Biuletyn nr 60 TK LZA. R.: Zinātne, 1991. – 43 s. (Nazwy ptaków Łotwy). 37. Terminy kancelaryjne. Biuletyn nr 59 TK LZA. R.: Zinātne, 1990. – 83 s. (Terminy z zakresu prowadzenia dokumentacji). 38. Słownik terminów przemysłu meblarskiego łotewsko-rosyjski i rosyjsko-łotewski. Autorzy: ZRA „Gauja”, Ryski Kombinat Meblowy, Katedra Obróbki Drewna LLA, Instytut Języka i Literatury LZA. R., 1991. – 165 s. (Słownik terminów przemysłu meblarskiego w języku łotewskim i rosyjskim). 39. Terminy medyczne. Biuletyn nr 62 TK LZA. R.: Zinātne, 1991. – 145 s. (Terminy medyczne). 40. Olejņiks J., Ķirīte M. Praktyczny rosyjsko-łotewski słownik terminologii portowej. Słownik terminów portowych. Ventspils, 1995. – 96 s. 41. Rikmanis O., Baldunciks J., Bibanajevs A. Elementarz żeglarski: Terminy żeglarskie. Opowieści o morzu. R.: Sprīdītis, 1993. – 111 s. (Elementarz żeglarstwa: terminy żeglarskie. Opowieści o morzu). 42. Słownik rosyjsko-łotewsko-angielski podstawowych terminów z zakresu ekonomii. Riga: LIC, 1991 – 49 s. 43. Skujiņa V., Kvašīte R. Słownik zwrotów użytkowych. Pomoc w praktyce kancelaryjnej. R.: Zinātne, 1991. – 104 s.: wyd. 1992. 44. Słownik terminów ekonomii, organizacji i zarządzania handlem. R.: Zinātne, 1992. – 254 s. (Słownik terminów ekonomii, organizacji i zarządzania handlem). 45. Veciņš E. Sprawy pieniężne: Słownik objaśniający. R.: Zvaigzne, 1993. – 176 s. (Sprawy pieniężne). 78