Terminologija Latvijoje

ZAGRANICZNE AKTUALNOŚCI Regina KVAŠYTĖ TERMINOLOGIA NA ŁOTWIE Terminologią łotewską we wszystkich dziedzinach zajmuje się ir Komisja Terminologiczna Łotewskiej į Akademii Nauk, koordynująca praktykę wdrażania standaryzowanych terminów (LMA TK). Ši komisja działa już prawie 50 od roku (od roku). 1946 1959 w roku ji została przeniesiona į LMA Instytut ir Języka i Literatury, w latach o po jo reorganizac1992 ji działa TK W Instytucie Języka Łotewskiego. DziałalnośTK cią LMA kieruje plenum, które zwołuje się zgodnie TK ze statutem w razie potrzeby, ne jednak nie rzadziej niż raz w roku. Kierownictwo komisji jest zatwierdzane LMA na posiedzeniu Senatu na pięć lat. TK kieruje przewodniczący. Od roku 1976 funkcję tę pełni akademiczka, doktor MA habilitowana Aina Blinkena. Pomagają jej zatwierdzeni du w ubiegłym roku zastępcy: akademik, MA doktor habilitowany Juris Ekmanis ir MA członkini korespondentka, doktor habilitowana Valentina Skujinia. Honorowym członkiem TK jest wieloletni kierownik tej instytucji, językoznawca Rūdolfas Grabis. Z kolei funkcję sekretarza naukowego TK pełni magister filologii Marika Kirytė. W ostatnim czasie w plenarnych obradach uczestniczy 33 specjalistów z różnych dziedzin, a także językoznawcy i przedstawiciele wydawnictw. Do regularnej pracy utworzono aktyw plenarny TK — kierownictwo TK oraz 5-7 najaktywniejszych przedstawicieli poszczególnych dziedzin. Nawiasem mówiąc, aktyw ten ma prawo podejmować uchwały w sprawie normalizacji terminów. Terminologię dziedzin na początkowym etapie jej opracowywania przygotowują podkomisje odpowiednich dziedzin, w skład których wchodzą specjaliści z danej dziedziny oraz co najmniej jeden językoznawca. W podkomisjach terminy są gromadzone, uogólniane i systematyzowane, a także rozpatruje się pierwsze wersje wykazów terminów. Na początku działalności Komisja Terminologiczna miała 10 podkomisji, a w 40. roku działalności jest ich aż 22.! Liczba podkomisji zmienia się z biegiem lat- "Skujin a V. LPSR ZA Terminologijos komisijos darbibas ceturta desmitgade un galvenas terminologiska darba problėmas //Valodas aktualitates. R., 1987., lpp. 72.-73. 70 ponieważ poszczególne komisje po po przygotowaniu i wydaniu ar słownika terminologicznego danej dziedziny przestają aktywnie działać. Niemniej jednak obserwuje ir się proces przeciwny: — gdy pojawia się taka potrzeba, mogą one ponownie rozpocząć działalność (być może w zmienionym składzie). Tworzone ir są podkomisje nowych dziedzin. Jų warunek powstania: — zapotrzebowanie praktyki na ujednolicear nie terminów z poszczególnych dziedzin. Inicjatywę zazwyczaj wykazują specjaliści z danej dziedziny. Ostatnio aktywnie działają podkomisje: medycyny, techniki 9 rolniczej, bibliografii i bibliotekoznawstwa, informatyki, energetyki, ochrony roślin, ir technologii chemicznej krzemianów, geologii i muzealnictwa. ir Zadaniem TK LMA jest opracowanie i ir zatwierdzenie naukowo uzasadnioneir j, skoordynowanej terminologii łotewskiej dla różnych dziedzin nauki i praktyki; przygotowywanie do druku słowników ir terminologicznych i ir informatorów; ocenianie i zatwierdzanie wykazów terminów opracowanych przez inne organizacje, a także poszczególnych terminów przedstawionych do konsultacji; rozstrzyganie sporów specjalistów w kwestiach ir terminologii i podejmowanie wspólnej decyzji; koordynować prace terminologiczne Na Łotwie. Bieżące porządkowanie terminologii odbywa się w Dziale Terminologii Instytutu Języka Łotewskiego, gdzie obecnie pracują pracownicy. 6 Tutaj porównuje się nowo przedstawione listy terminów z wcześniej su przyjętymi terminami standaryzowanymi, uzgadnia się redagowane ir rękopisy słowników terminologiczar nych i innych publikacji poświęconych terminologii. Teoretyczne założenia tworzenia terminologii łotewskiej omówiono w monografii wieloletniej kierowniczki działu Valentiny Skujinios „Zasady porządkowania terminologii łotewskiej” („Latviešu terminologijas izstrades principi” R.,1993), za už którą autorce przyznano stopień naukowy doktora habilitowanego. TK celem działalności jest ir wdrażanie w praktyce ujednoliconyį ch terminów oraz usuwanie z ar języka nieprawidłowych i iš nieprecyzyjnych terminów. Aby zadanie było pomyślnie realizowane, należy ši popularyzować w społeczeństwie uchwały przyjęte przez komisję. Najważniejsze uchwały są publikowane w oficjalnej gazecie Republiki Łotewskiej „Latvijas Véstnesis” ir w gazecie LMA „Zinatnes Véstnesis”. Szersze zbiory ny terminów są publikowane w biuletynach lub słownikach. Nierzadko biuletyny stanowią podstawę ar obszerniejszych słowników terminów z określonej dziedziny. Do 71 tej pory ukazały się 63 biuletyny i 15 słowników w serii terminologii naukowej. Ostatnio organizacja pracy nad wydawaniem słowników znacznie się zmieniła. Obecnie wiele instytucji oświatowych, przedsiębiorstw i innych organizacji samodzielnie gromadzi terminy i leinorminiai, muszą one zostać uzgodnione i zatwierdzone przez Komisję Terminologii Naukowej LMA. Niestety, takich publikacji jest niewystarczająco dużo. Firmy wydawnicze często nie koordynują swojej działalności i każda z nich z własnej inicjatywy wydaje słowniki lub inne publikacje, w których stosowane są nieuzgodnione terminy. TK Za aprobatą w ostatnim czasie wydano kilka dużych zbiorów terminów. Tutaj przede wszystkim należałoby wspomnieć historyka Janisa Przygotowany przez Grauduonisa czterojęzyczny ilustrowany “ Słownik terminów archeologicznych” („Arheoloģijas terminu vārdnīca” R., 1994), už za który jo autor otrzymał nagrodę Spyduolosa, przyznawaną przez Łotewską Fundację Kultury. Wydano również objaśniający słownik angielsko-rosyjsko-łotewski „Systemy przetwarzania transmisji danych?” („Datu pāraides ir apstrādes sistēmas” un R., 1995), przygotowany przez podkomisję informatyki. Ten słownik jest pięknym przykładką em tego, czego mogą dokonać entuzjaści swojej pracy nawet w takiej dziedzinie, w której bardzo szeroko rozpowszeiš chnione są zapożyczenia z innych języków. W tym słowniku proponowane łotewskie odpowiedniki są obecnie z powodzenimi em używane zamiast anglicyzmów, np.: — reference atsauce, — converter parveidotajs; driver — dzinis, draiveris, port — pieslėgvieta, ports (zaleca ma się tą stosować termin zapisany jako pierwszy). Nawet sama ir nazwa urządzenia dators (ang. computer) jest neologizmem, który już się przyjął w użyciu. Został utworzoiš ny od zwykłego w języku łotewskim słowa dati („dane”) ir Piss -ors, za su pomocą których często tworzy się nazwy urządzeń. Termin ten z powodzeniem stosuje się zamiast anglicyzmu kompjūters. Zgodnie z TK wymaganiair su mi, przy jej wsparciu wydano ir słowniki terminów z innych dziedzin. Często są to dziedziny, w których do tej pory język rosyjski miał duże znaczenie, a brakowało łotewskiej terminologii. ir Obecnie specjaliści i inni ir ludzie mogą korzystać z tych słowników: „Rosyjsko-łotewski słownik leksyki wojskowej” („Krievu-latviešu militaras leksikas vardnica”, R.,1993) su 3500 terminów oraz jednostek leksykalnych, „Słownik terminów portowych”TM („Ostas terminu vardnica”, 1995), Ventspils), opracowany przez kierownika rejonu naftowego portu handlowego w Ventspils Jurija Oleinika ir Pracownica 72 Instytutu Języka Łotewskiego Marika Kirytė. Wydano także „Słownik angielsko-łotewski energetyki i elektrotechniki” („Angļu-latviešu enerģētikas un elektrotehnikas vārdnīca”, Ryga, 1995), w którym zgromadzono około 12 000 słów; wcześniej ukazał się rosyjsko-łotewski słownik z tej dziedziny „Krievu-latviešu enerģētikas terminu vārdnīca” (Ryga, 1992). Najnowsza praca TK — właśnie ukazał się bardzo potrzebny „Słownik terminów ekonomii, kancelarii i organizacji pracy” („Ekonomikas, lietvedības un darba organizācijas terminu vārdnīca”, Ryga, 1995), w którym zebrano około 11 000 łotewskich terminów i ich odpowiedników w języku rosyjskim, angielskim i niemieckim. W słowniku zgromadzono obszerny materiał terminologiczny: terminy z zakresu ekonomii różnych dziedzin gospodarki, kancelarii, działalności komercyjnej, organizacji pracy, planowania, automatyzacji tych procesów oraz przetwarzania danych, działalności bankowej, a także wyrażenia o charakterze terminologicznym i terminy statystyczne. W najbliższym czasie oczekujemy ukazania się objaśniającego słownika z tej samej dziedziny, opracowanego przez docentkę Uniwersytetu Łotewskiego Rutę Grevinię. Ludziom wciąż bardzo potrzebny jest wydany w 1977 roku „Rosyjsko- -litewski słownik politechniczny” („Krievu-latviešu politehniskā vārdnīca”- ), który stał się już dziś rzadkością bibliograficzną. Obecnie redagowany jest obszerny słownik terminów budownictwa, opracowany przez entuzjastę tej dziedziny Talivaldisa Keivasa. Wydano także kilka zbiorów terminów żeglarskich — kilka lat temu „Biuletyn terminów żeglarskich” („Jūrniecibas terminu biletens”), w o tym roku „Podstawy technicznej terminologii żeglarskiej” („Jūrniecibas tehniskas terminologijas pamati” Ryga, 1995). wydawanie słowników terminologicznych jest obecnie dostatecznie dobrze zorganizowane i chociaż praca ta wymaga wielu środków, mimo wszystko można znaleźć możliwości jej wydania. Inny TK kierunek działalnoś- — ci to opracowywanie standardów terminologicznych. Do wykonania tej pracy, niestety, na razie brakuje zarówno sił, jak i środków. Na początku prac nad porządkowaniem terminologii wszystkie przyjęte terminy są rejestrowane w kartotece. TK vo Obecnie, po stworzeniu lepszych warunków technicznych, kartoteka jest į przenoszona do komputera, jednak odbywa się to dość powoli. Nawiasem mówiąc, praca ta rozpoczęir ła się niedawno. TK nabyła komputer, 1 oczekuje się nabycia jeszcze jednego, nowocześniejszego. Na razie w ten sposób opracowano 73 tylko materiały nowego „Słownika terminów ir ekonomii, organizacji pracy biurowej i prowadzenia dokumentacji” oraz „Rosyjsko-łotewskiego politechnicznego słownika terminów”. Opracowany program pozwala znaleźć w banku danych dowolny termin, jego odpowiedniki w innych językach, a jo także synonimy terminów. Komputeryzacja przebiega powoli z kilku przyczyn. Jedna jų — TK nie może przeznaczyć wystarczających środków na wynagrodzenie ir programistów i specjalistów už komputerowych za ich pracę. W innych dziedzinach usługi takich specjalistów są dobrze opłacane, dlatego trudno znaleźć dobrego specjalistę, który chciałby pracować przy tworzeniu banku terminów. Kolejnym kierunkiem TK działalności jest — popularyzowanie wyników własnej pracy. Obejmuje to nie ne tylko wydawanie słowników i publikowanie artykułów w zbiorach drukowanych, lecz także ar organizowanie różnych ir konferencji oraz udział w konferencjach ar organizowanych przez inne instytucje. Ponieważ rozwijają się kontakty z kolegami z zagranicy, su pojawiają się okazje do udziału w odbywających się za granicą konferencjach terminologów, podczas których omawiane są teoretyczne i praktyczne zagadnienia terminologii. Wśród najważniejszych konferencji naukowych zorganizowanych na Łotwie można wymienić międzynarodo1992 wą konferencję „Nauka o terminologii: stan i perspektywy”, która odbyła się w Jurmale w ir roku. Uczestniczyli w niej terminolodiš 14 zy z państw. Ji Była poświęcona upamiętnieniu setnej rocznicy urodzin wybitnego łotewskiego terminologa E. Drezena. 1996 w roku, w którym będzie obchodzona LMA TK 50-lecie, przygotowywana jest konferencja „Terminologia narodowa: historia, teraźniejszośir ć, perspektywy”. Tym razem będzie to wydarzenie o zasięgu łotewskim, jednak į jį przewiduje się ir zaproszenie terminologów z najbliższych krajów, aby wymienić poglądy i podzielić się doświadczeniem. Na Łotwie w dziedzinie terminologii wciąż pozostaje wiele nieukończonych prac. W przyszłości należy poświęcić więcej uwagi opracowywaniu norm, rozwijać į publikowanie słowników, przyspieszyć automatyzację bazy danych terminów, a także pogłębiać badania teoretyczne. Niewiele zrobiono w zakresie nauczania podstaw terminologii — należałoby nie tylko prowadzić odrębne wykłady dla specjalistów, lecz także wykładać terminologię jako przedmiot studentom szkół wyższych i specjalistycznych. 74 Bibliografia najnowszych łotewskich słowników terminologicznych (1990-1995) 1. Angielsko-łotewski słownik un energetyki i elektrotechniki. R.: Pétergailis, 1995. 143 s. (Angielsko-łotewski słownik energetyki i elektrotechniki). 2. Angielsko-łotewsko-rosyjski słownik dla studentów wydziału radiotechniki. Oprac. L. Maizīte. Ryga: RTU, 1991.-61 s. (Słownik angielsko-łotewsko-rosyjski dla studentów Wydziału Radiotechniki). 3. Angielsko-łotewsko-- rosyjski słownik terminów przemysłu odzieżowego. Oprac. I. Blumfelde. Ryga: RTU, 1990. Cz. 1 (A–K) – 204 s., cz. 2 (K–Z) – 205 s. (Słownik angielsko-łotewsko-- rosyjskich terminów przemysłu odzieżowego). 4. Anglų–latvių–- rusų terminologijos žodynas Statybos fakulteto studentams. Sud. G. Čakurė ir kt. Ryga: RTU, 1992, 1 d. —194 p., 2 d. –162 p. (Anglų–latvių- –rusų kalbų terminijos žodynas Statybos fakulteto studentams- ). 5. Aprūpinimo, prekybos ir finansų raštvedybos terminai. Biuletyn LZA TK 61. R.: Zinatne, 1990. -95 s. (Terminy zaopatrzenia, handlu i finansowej dokumentacji). 6. Nazwy roślin i zwierząt: słownik rosyjsko-łacińsko-łotewski. Oprac. R. Ava. R.: LU, 1990. -98 s. (Słownik nazw roślin i zwierząt: rosyjsko-łacińsko-łotesy wski). 7. Blūma D. Minimum leksykalne pedagogiki i metodyki w językach angielsko-łotewskim i łotewsko-angielskim. Ryga: LU, 1992. —83 s. (Minimum leksykalne metodyki pedagogiki w językach angielsko-łotewskim i łotewsko-angielskim). ir ir 8. Systemy przekazywania un danych. Angielsko-rosyjsko-- łotewski słownik objaśniający. Odp.: S.A. SWH Systemy informatywne, 1995. — 247 1pp. (Systemy przesyłanir ia przetwarzania danych). 9. Słownik terminów ekonomicznych, kancelaryjnych i organizacji pracy. oprac. zesp. aut. Pod redakcją V. Skujina. Wyd.: LIC, cz. 1. (A — D)- 123 s. (Słownik terminów ekonomii, kancelarii i organizacji pracy). 10. Terminy ekonomiczne i un organizacji pracy kancelaryjnej w języku łotewskim, rosyjskim, angielskim i niemieckim. R., 1995. — 911 S. (Terminy ekonomiczne ir i organizacji pracy kancelaryjnej w językach łotewskim, rosyjskim, 75 angielskim i niemieckim). Lt, Słownik terminów ekonomicznych w językach łotewskim, rosyjskim, angielskim, niemieckim, n., litewskim i estońskim. Oprac. J. Porietis. R.: LU, 1992. — 163 s. (Słownik terminów ekonomicznych w języku łotewskim, rosyjskim, angielskim, niemieckim, francuskim, litewskim i estońskim). | 12. Wyjaśnienie podstawowych terminów un stosowanych w aktach prawnych i materiałach normatywnych dotyczących energetyki. R., 1996. — 31 s. (Wyjaśnienie podstawowych terminów stosowanych ir w aktach prawnych i dokumentach normatywnych dotyczących energetyki). 13. Graudonis J. Słownik terminów archeologicznych: język łotewski, rosyjski, angielski, niemiecki. R.: Nauka, 1994. — 453 s. (Słownik terminów archeologicznych). 14. Gravniece S. Słownik dla kobiet: Kulinaria. Słownik niemiecko-łotewsko-rosyjski. R.: Bałtyka, 1993. — 75 Ipp. (Słownik dla kobiet: kulinaria. W językach niemieckim, łotewskim i rosyjskim). 15. Łotewsko-rosyjski słownik terminów energetycznych. Oprac. zespół autorski R., 1990. — 248 Str. (Krótki rosyjsko-łotewski słownik terminów energetycznych). 16. Mały rosyjsko-łotewski słownik terminów produkcyjnych: Technika rolnicza. Oprac. J. Pommers. R.: Zvaigzne, 1991. — 64 Str. (Krótki rosyjsko-- łotewski słownik terminów produkcyjnych. Technika rolnicza). 17. Słownik standardowych wyrażeń nawigacji morskiej (praca zbiorowa autorów). R., 1995. - 192 s. (Standaryzowane wyrażenia nawigacji morskiej Słownik). 8. Jurkane M. Słownik synonimów: Kosmetyka i higiena. Angielsko-- łotewsko-- rosyjski słownik. Ryga: Baltika, 1993. 37 s. (Słownik dla kobiet: Kosmetyka i higiena. Słownik angielsko-- łotewsko-- rosyjski.) 19. Podstawy terminologii technicznej żeglugi. Oprac. M. Grinsteins, J. Baldunciks. Ryga: Elfs, 1995. —135 s. (Podstawy terminologii techniki żeglarskiej). 20. Karklin$ L. Leksykon muzyczny. R.: Zvaigzne, 1990. -336 s. (Słownik muzyczny). | 21. Słownik terminów kartograficznych. Oprac. J Strauhmanis. Odp.: LU, 1991. — 24 s. (Słownik terminów kartograficznych). fra 76 22. Krievu-latviešu dzelzcela terminologijas vardnica. (3 części). Oprac. J. Vanags. R.; 1991. —241 s. (Rusų-latvių kalbų geležinkelio terminijos žodynas). 23. Krievu-latviešu energétikas terminu vardnica. R.: Latvenergo, 1992. —208 s. (Rusų-latvių energetikos terminų žodynas). 24. Rosyjsko-łotewski słownik terminów gramatycznych. R.: firma AFS, 1994. —47 s. (Słownik terminów księgowości języków rosyjskiego i łotewskiego). 25. Rosyjsko-łotewski słownik terminów prawniczych. Red. J. Alfiejewa. R.: Alkor, 1993. —206 s. (Rosyjsko-łotewski słownik terminów prawniczych). 26. Rosyjsko-łotewski słownik terminów technologii ceramicznej. R.: RTU, 1993. -95 s. (Rosyjsko-łotewski słownik terminów technologii ceramicznej). 27. Rosyjsko-łotewski słownik leksyki wojskowej. Oprac. EJusts. R.: Junda, 1993. - 119 Ipp. (Słownik rosyjsko-łotewskiej leksyki wojskowej). 28. Rosyjsko-łotewski słownik terminów technologii szkła. R.: RTU, 1993. — 110 współczynniki (Rosyjsko-łotewskich terminów technologii szkła Słownik). 29. Terminy un krystalograficzno-mineralogiczne. LZA TK 63. biuletyn. R.:Zinatne, 1993, - 226 Ipp. (Terminy ir krystalograficzno-mineralogiczne). 30. Krimkalne L., Kukle S., Landsbergs A., Petersons L. Angielsko-łotewski słownik objaśniający terminologii finansowej. R.: SIA „Macibu gramata“, 1993. — 100 Str. (Anglų–latvių–rusų kalbų finansinės buhalterijos aiškinamasis žodynas). 31. Kupds, J., Knipše G. Sporto terminų aiškinamasis žodynas. R.: LIC, 1992. - 60 Str. (Aiškinamasis sporto terminų žodynas). 32. Latvių–anglų teisinių terminų žodynas. Ryga: 1993. - 175 Psl. (Latvių–anglų kalbų teisės terminų žodynas). 33. Latvių–anglų–vokiečių–rusų poligrafijos leidybos un terminų žodynas. Ryga: Litta, 1995. — 343 Strony (Słownik terminów działalności wydawniczej poligrafii w językach ir łotewskim-angielskim-- niemieckim i rosyjskim). 34. Łotewsko-rosyun jski rosyjsko-łoteun wski słownik terminów projektowania obiektów budowlanych. Zeszyt 1. Dokumentacji un projektowo-kosztorysowej 77 terminy. Oprac. J.Piešinš. R., 1990. — 18 Ipp. (terminy ir projektowania konstrukcji budowlanych w języku łotewsko-rosyjskim i rosyjsko-łotewskim Słownik. 1 sas. Terminy ir dokumentacji projektowo-kosztorysowej). 35. Łotewsko-rosyjski, rosyjsko-łotewski słownik terminów prawniczych. red. J. Vébera. Odp.: Rasma, 1994. — 487 s. (Łotewsko-rosyjski, rosyjsko-łotewski słownik terminów prawniczych). 36. Nazwy ptaków Łotwy. Łotewska Akademia Nauk TK Biuletyn nr 60. R.: Zinatne, 1991. — 43 1 s. (Łotewskie nazwy ptaków). 37. Terminy kancelaryjne. ŁAN TK biuletyn nr 59. R.: Nauka, 1990.— 83 Ipp. (Terminy leśne). 38. Łotewsko-rosyjski i rosyjsko-łotewski słownik un terminów przemysłu meblarskiego. Autorzy: ZRA „Gauja”, Ryski Kombinat Meblarski, LLA Katedra Obróbki Drewna, ŁAN Instytut un Literatury i Języka. R., 1991. — 165 S. (Baldy pramonės terminų latviy-rusy ir rusy-latviy kalby Zodynas). 39. Terminy medyczne. LZA TK 62. biuletyn. R.: Zinatne, 1991. — 145 Ipp. (Terminy medyczne). 40. Oleiniks J., Kirite M. Prakti¢eskij russko-laty3skij slovarj portovoj tematiki. Słownik terminów portowych. Windawa, 1995. - 96 s. 41. Rikmanis O., Baldunčiks J., Bibanajevs A. Alfabet morski: Terminy żeglarskie. Opowieści o morzu. R.: Spriditis, 1993. — 111 Str. (Elementarz żeglarstwa: terminy żeglarskie. Opowieści o morzu). 42. Rosyjsko-łotewsko-angielski słownik podstawowych terminów ekonomicznych. po Ryga: LIC, 1991 —- 49 s. 43. Skujina V., Kvasite R. Litewski słownik powiedzeń. Pomoc w praktyce kancelaryjnej. Ryga: Zinātne, 1991. -104 s. : wyd. 1992. 44. Słownik terminów ekonomiki un handlu, organizacji i nu zarządzania. R.: Zinatne, 1992. — 254 s. (Słownik terminów ekonomiki ir handlu, organizacji i zarządzania). 45. Vėcinš E. Naudas lietas: Słownik objaśniający. Odp.: Zvaigzne, 78