Kompiuterija ir jos pagrindiniai terminai

DYSKUSJE, PROPOZYCJE Angelė KAULAKIENĖ, Vytautas VALIUKĖNAS INFORMATYKA I JEJ PODSTAWOWE TERMINY W jednym z numerów „Lietuvos rytas” napisano, że ani wydany niedawno na Litwie „Objaśniający słownik informatyki” K.V. Paulauskasa i R. Jasinevičiusa, ani opublikowany nieco później objaśniający słowniczek „Informatyka i sprzęt komputerowy”, opracowany przez V. Dagysa, A. Klupšaitė i A. Žandarisa, nie zmieniły jeszcze codziennego języka specjalistów komputerowych i zwykłych miłośników komputerów [1]. Bez wątpienia jeszcze nie zmieniły i zapewne szybko nie zmienią. ir ar Ogólnie rzecz biorąc, litewska terminologia informatyczna, w porównaniu z terminologią innych dziedzin nauki, tworzona jest w dość nietypowy sposób. Pierwsze ośrodki obliczeniowe na Litwie zaczęto tworzyć około 1960 r., a pod koniec 1969 r. działało już 200 biur obliczeniowych i 30 stacji obliczeniowych; używano 11000 maszyn klawiszowych oraz 79 zestawów perforacyjnych maszyn obliczeniowych. W ośrodkach obliczeniowych do przetwarzania różnorodnych informacji zaczęto stosować perforacyjne kompleksy obliczeniowe oraz wydajne i szybkie elektroniczne maszyny cyfrowe sterowane programowo [2]. Wraz z nową techniką obliczeniową pojawiło się również wiele nowych urządzeń, przyrządów i części, a także ich właściwości działania oraz czynności roboczych, które trzeba było nazwać. Specjaliści zetknęli się z oczywistym brakiem litewskich terminów z zakresu techniki obliczeniowej. Tę lukę częściowo wypełnił wówczas wydany w 1971 r. „Rosyjsko-litewsko-angielski słownik terminów techniki obliczeniowej”, który przez długi czas był bodaj jedynym słownikiem z tej dziedziny. W ostatnich latach, wraz z napływem licznych nowych pojęć informatycznych, co do których często nie zgadzają się nawet sami specjaliści, pojawił się inny problem, mianowicie: który termin wybrać — zapożyczenie czy litewski odpowiednik, czy też używać obu naprzemiennie. Taką sytuację odzwierciedla zarówno terminologia działu „Kompiuterika” gazety „Lietuvos rytas”, jak i podręczników [3-5], a także najnowszych słowników informatycznych [6-7]. Jest w niej wiele zapożyc56 zeń, synonimów i wariantów. Obecny etap rozwoju terminologii informatycznej jest więc niejako początkowym etapem jej kształtowania, którego głównymi cechami są synonimiczność i wariantywność. Częściowo wynikają one również z wpływu innych języków. Jak wskazano w przedmowie do „Objaśniającego słownika informatycznego” [7], w wielu ośrodkach naukowych i laboratoriach jednocześnie tworzy się niemało tych samych lub bardzo zbliżonych pojęć, lecz często nazywa się je różnie. Szczególnie wiele synonimicznych terminów informatycznych występuje w języku angielskim, ponieważ kraje posługujące się tym językiem są pionierami informatyki. Z drugiej strony obfitość angielskich synonimów wynika również z tego, że w Anglii i USA nie ma państwowych instytucji normalizujących język nauki i techniki [7]. Zatem synonimiczność i wariantywność początkowego etapu kształtowania się litewskiej terminologii informatycznej jest naturalnym procesem jej rozwoju. Dlatego raczej nie należy się zbytnio martwić ani oburzać, jeśli w jednym słowniku dla nazwania zbioru danych przechowywanych w pamięci zewnętrznej, mającego [6], o nazwę, — podano terminy byla, rinkmena, a w innym failas, rinkmena [). Dopiero czas pokaże, które z iš tych synonimicznych terminów się upowszechnią. Użytkownicy będą potrafili dokonać wyboru. Ale ką działać wtedy, gdy nie ma iš ko dokonywać wyboru, gdy nachalnie narzuca się obce wyrazy, na przykład hostai, por. angl. hosty, formatowanie, por. angl. formatowanie, port, por. angl. port, router, por. angl. router, swapping, por. angl. swapping i in. w tym artykule chciałoby się ir omówić niektóre kwestie wyboru oraz zastanowić się nad jednym czy drugim terminem informatycznym. 1. Kompiuterija kompiuterika ar Obecnie do określenia dziedziny nauki ir i techniki obejmującej projektowanie, wytwarzanie, eksploatację komputerów itp. używa się ir terminów kompiuterija kompiuterika. du — ir Który iš jų należałoby wybrać? Wydaje się, że autorzy terminu kompiuterika dodali do angielskiego słowa computer francuski przyrostek -igue, zwykle używany do ri tworzenia przymiotników, na przykład chimie (lit. chemia) — chimique (lit. chemiczny), économie (lit. ekonomia) — économique (lit. ekonomiczny, gospodarczy) ir itp. [8]. Z czasem część takich przymiotników w języku francuskim przekształciła się w rzeczowniki, na przykład électronique (lit. elektronika), balistigue (lit. balistykir a) itp. 57 Z języka francuskiego trafiły one do języka litewskiego, rosyjskiego i in. W podręczniku „Kompiuterika” [4] napisano, że „zaproponowany termin dobrze pasuje do całego systemu analogicznych terminów: technika, ekonomika, informatyka, matematyka i in.” Należałoby zakwestionować to twierdzenie. Po pierwsze, wspomniane terminy wiążą się ze słowami języka greckiego (fechnikos, oikonomikē (technē), mathēmatikē < mathēma) i łacińskiego (informare), których francuskimi odpowiednikami są technique, économique, informatigue, mathėmatigue. Po drugie, Francuzi na określenie tej dziedziny nauki używają terminu science des ordinateurs [9]. A zatem tworzymy francuski termin i, opierając się na analogicznych, rzeczywiście istniejących nazwach dziedzin nauki, próbujemy go zalegalizować. iš W języku angielskim używa się terminów computer science „informatyka, tj. dziedzina ir nauk technicznych badająca elektroniczne maszyny obliczeniowe i zasady ich jų użytkowania” computing [10-12], „zastosowanie komputerów” [10]. Nie chcąc używać połączenia wyrazowego nauka-technika komputerowa, moglibyśmy ir wybrać termin kompiuterija, por. jeszcze ang. engineering, fr. ingéniere lit. [9], inżynieria. Zatem pierwszeństwo należy przyznać terminowi kompiuterija. 2. Terminy rodzajowe komputerów Jeszcze nieustalona część rodzajowych terminów komputerowych, na przykład przenośny ar komputer, komputer osobisty. Opierając się na ar słowach prof. S. Salkauskasa, pioniera naszej terminologii, że zapożyczanie „dla potrzeb terminologii jest uzasadnione przede wszystkim wtedy, gdy potrzebnego terminu nie można uzyskać ani przez przystosowanie słowa z języka potocznego, ani przez utworzenie nowego terminu metodą złożeń lub derywacji”, w tym przypadku bez wątpienia możemy zaproponować litewskie odpowiedniki.ֿ]} }.scalablytypedores? 马会? 天天中彩票有人?彩票招商?]} 天天中彩票会 金尊? иажәа рҟны? һөкүмәт?}|.separator| 4}] } | 色综合? }]} , , Zatem zapożyczony rodzajowy człon złożonego terminu personalinis kompiuteris personalinis należy zastąpić litewskim odpowiednikiem asmeninis. [13], W języku angielskim taki komputer nazywa się dwoma synonimami: personal computer private ir computer, w języku [11], o francuskim zaś aż trzema: ordinateur — personnel, ordinateur individuel, ordinateur ir privé [9]. Zamiast terminu portatyvusis kompiuteris należy używać 58 nesiojamasis kompiuteris. Do grupy komputerów osobistych zalicza się komputery domowe, por. angl. home computer, fr. ordinateur domestigue, (poziome) komputery stacjonarne, por. angl. komputer stacjonarny, fr. ordinateur portable, komputery przenośne, por. ang. komputer przenośny, komputer laptopowy, komputer notebook, pranc. ordinateur portatif itp. Obecnie imiesłów nešiojamas próbuje -a zastąpić trzy angielskie słowa o różnych znaczeniach. Iš Imiesłów nešiojamas, utworzony od czasownika nešioti, być -a może najlepiej odpowiadałby angielskiemu słowu portable lub francuskiemu słowu portatif. Angielski termin /aptop computer oznaczałby „komputer kładziony na kolanach". Jį można by nazwać komputerem przenośnym. Jest to zasilany niezależnie komputer przenośny o masie 4–5 kg. Komputer notebook nazywany jest komputerem kieszonkowym. Synonimem komputera notebook jest hand-held computer[- 10]. Oprócz wymienionych komputerów można jeszcze wymienić komputer dlidfff, czasami nazywany uniwersalnym, por. ang. mainframe c., komputer wbudowany, por. ang. embedded c., komputer pomocniczy17, por. ang. satellite c., komputer główny, por. ang. host c., master c., source c., komputer podrzędny, por. ang. slave c., komputer interfejsowy, por. ang. interface c., komputer docelowy, por. ang. target c., object c., komputer sterujący, por. ang. control c., komputer profesjonalny, por. ang. work-station, który zazwyczaj jest bardziej wydajny od komputera osobistego i służy do automatyzacji stanowiska pracy. Nazywany jest również stacją roboczą. Ostatnio w prasie pojawił się już także komputer sieciowy, por. ang]. network computer. 3. Terminy urządzeń komputerowych Z komputerem zazwyczaj związanych jest również wiele innych urządzeń, nazywanych urządzeniami peryferyjnymi, por. ang. urządzenie peryferyjne, urządzenie peryferyjne, fr. dispositif periphérique. 3.1. Zalicza się do nich drukarkę, por. ang. printer, skaner, por. ang. scanner, oraz czytnik, por. ang. reader, fr. lecteur, ploter, por. ang. plotter, klawiaturę, por. ang. keyboard, mysz, por. ang. mouse, fr. souris, i in. Drukarki są igłowe, por. ang. dot-matrix printer, stylus 59 printer, wire printer, bębnowe, por. ang. barrel printer, drum printer, elektryczne termiczne, por. ang. drukarka elektrotermiczna, elektrográficzne, por. franc. imprimante člectrographigue, elektrostatyczne, por. angl. drukarka elektrostatyczna, galiniai, por. franc. imprimante terminale, taśmowe, por. angl. band printer, laserowe, por. angl. laser printer, macierzyste, por. angl. matrix printer, bezuderzeniowe, por. angl. non-impact printer, atramentowe, por. angl. ink-jet printer, uderzeniowe, por. angl. drukarka udarowa, termiczne, por. angl. drukarka termiczna, listkowe (albo drukarki su „stokrotk- [3)), a”, por. angl daisy-wheel printer, petal printer, fr. imprimante a marguerite, imprimante d rosace, szybkie, por. franc. szybka drukarka, ir itp. Ogólnie rzecz biorąc, drukarki mogą być jednokolorowe, por. angl. drukarka monochromatyczna, ix wielokolorowe, por. angl. drukarka kolorowa. Drukarki jednokolorowe drukują tekst tylko w jednym kolorze, wielokolorowe mogą drukować w o kilku kolorach. — Uważamy, że angielski termin color printer można by nazwać po litewsku spalviniu spausdintuvu. Litewskim odpowiednikiem angielskiego terminu disp/ay mógłby być wyprowadzony od czasownika vaizduoti „wyrażać, pokazywać obraz iš (obrazami)? [14] derywat vaizduoklis, ponieważ jest to „urządzenie ir do (od)wzorowywania informacji tekstowej i graficznej” [10]. Urządzenie zewnętrzne, nazywane po angielsku scanner, w informatyce należałoby nazywać skaitytuvu, skeneriu albo o ne skaneriu. To angielskie słowo jest wieloznaczne. W niektórych dziedzinach techniki (np. w oscylografii) oznacza urządzenie rozpraszające lub sk/eistuvą, w łączności radiowej (np. w radiolokacji) — urządzenie (roz)poznawcze lub 2valgytuva, w informatyce — analizator leksyki. Be to, w informatyce i ir łączności faksymilowej terminem scanner nazywa się urządzenia, które rozpoznają ir (od)czytują tekst pisany podczas procesów ir rozpraszania i rozpoznania. Takie urządzenie powinniśmy nazywać urządzeniem odczytującym lub skaitliu. Jednak skaitlys lepiej pasowałby do urządzenia, zwanego po angielsku reader, po francusku — lecteur, po rosyjsku — unraiomee ycrporicrso, YeTpoiiCTBO C4KTHBAHHA, nazywać. Zatem litewskim odpowiednikiem angielskiego terminu scanner byłby skaner. Istnieją skanery płaskie, miniaturowe, przenośne i ir inne. Skanery są szeroko stosowane w komputerowej ewidencji towarów w sklepach, magazynach i gdzie indziej do ustalania nazw ir towarów, masy lub ilości produktów, ceny itp. jų ir para60 metrów. 3.2. Do urządzeń zewnętrznir ych należą tak zwane urządzenia gaficzne, por. ang. terminal. Użytkownik lub operator urządzenia końcowego współdziała z systemem obliczeniowysu m. Do urządzeń końcowych zalicza się urządzenia wprowadzania lub wyprowadzania informacji albo danych (klawiatura, monitor, drukarka). Kilka komputerów ir i urządzeń końcowych można połączyć we wspólny į system, tj. można utworzyć sieć komputerową, por. ang. sieć komputerowa. Jeśli kilka komputerów osobistych jest ze sobą połączonych, taka sieć nazywa się su siecią komputerów osobistych, por. angl. personal computer network. Dzieli się je również į na lokalne, por. angl. local area network, LAN, globalne lub międzynarodowe, por. angl. wide area network, WAN, globalne, por. angl. global computer network, franc. réseau global, sieci komputerowych, transmisji danych, por. angl. data network, i in. sieci. Według sposobów transmisji danych sieci lokalne dzielą się į na sieci transmisji bezpośredniej (baseband), por. angl. baseband LAN, fr. sieć lokalna a Ia pasmo de podstawowe, ir szerokopasmowe (zmodulowanej fali nośnej) transmisji, por. ang. broadband LAN, fr. réseau a large bande, sieci. W sieciach komputerowych urządzeniem końcowym nazywane jest każde urządzenie wysyłające lub odbierające dane. Dlatego rodzajów urządzeń końcowych jest znacznie więcej, niż wymieniono. Są to urządzenir ia wejścia-- wyjścia, por. ang. dumb terminal, drukujące, por. ang]. hardcopy terminal, graficzne, por. ang. graphics terminal, redagowania, por. ang. editing terminals, tekstowe, por. ang. alphanumeric terminal, character terminal, operatorskie, por. ang. console terminal, control terminal, pakietowe, por. ang. packet-mode terminal, przetwarzania pakietów, por. ang. remote batch terminal, podrzędne, por. ang. slave terminal, obrazowe, por. ang. CRT terminal, video terminal, zdalne, por. ang. remote terminal, specjalistyczne lub zadaniowe, por. ang. joboriented terminal, kasowe, por. ang. point-of-sale, POS terminal, inteligentne, por. ang. intelligent terminal, wirtualne, por. ang. virtual terminal, i inne urządzenia końcowe. Do tworzenia sieci komputerowych stosuje się kable koncentryczne, światłowodowe, skrętkowe i inne, adaptory kanałów, por. ang. adapter, device adapter, urządzenia interfejsów sieciowych 61 | io ų urządzenia interfejsowe, por. ang. gateway, które należy nazywać bramami sieciowymi, stacje plików, por. angl. serwer plików, franc. serwer de plików, zdalne stacje plików, por. angl. ri zdalny serwer plików, stacje zarządzania drukarkami, por. angl. serwer wydruku, kontrolery komunikacyjne, por. angl. sterownik komunikacyjnir y, skrót Urządzenia. | Do urządzeń sprzęgających sieci, czyli do interfejsów sieciowych, zalicza się mosty interfejsów, por. angl. bridge, ir filtry interfejsów, por. angl. filter. Połączenia sieJej urządzenie, czyli łącznik, zapewnia wzajemne połączenie sieci. Most interfejsowy łączy — lokalne sieci znajdujące się w różnych miejscach, filtr interfejsoo wy łączy dwie lokalne = sieci tego samego typu. Odbiera dane z jednej sieci lokalnej, iš przechowuje je i przekazuje do innej sieci lokalnej. ir Siecią į zarządza główny komputer zarządzający, por. angl]. server, który można by nazwać po prostu zarządcą. Dane źródła iš (lub nadawcy) į odbiorcę (lub do odbiorcy) trafia określoną częścią sieci, zwaną trasą albo marszrutą, por. angl. route, fr. route, niem. Trasa albo marszruta to zbiór środków sieci — transmisji danych, za pomocą którego dane są przekazywane ze źródła do iš odbiornika. į Su tym terminem tworzy się inne terminy złożone, tj. wybór trasy albo marszruty, por. angl. routing, fr. routage, ir rozdzielnik tras albo marszrut, por. angl. router, fr. router. Rozdzielacz tras, czyli trasownik — urządzenie przekazujące — dane z jednego miejsca sieci iš do innego, wybierające najlepsze į trasy ir przesyłania (marszruty) oraz optymalne parametry przepływów danych. 3.3. Za pomocą sieci komputerowych można wymieniać informacje pisemne. Nazywa się to pocztą komputerową, por. ang. computer mail, albo pocztą elektroniczną, por. ang. electronic mail, e-mail. Francuzi używają jednego terminu courrier électronique, oznaczającego „korespondencję elektroniczną”, tj. wymianę listów lub innych informacji pisemnych za pomocą środków elektronicznych i komputerów podłączonych do ogólnokrajowych lub światowych sieci komputerowych. Obecnie w litewskiej terminologii komputerowej zaczyna się przyjmować termin poczta e/ektroniczna. 3.4. Dane (lub informacje) są zapisywane, przechowywane i przetwarzane w urządzeniach, nazywanych w literaturze litewskiej pamięciami, pl g angl. memory, storage, fr. mémoire. Wielu autorów į w jednym miejscu 62 miesza pamięć, tj. zdolność zapamiętyir wania, z urządzeniem elektronicznym, w którym znajdują się wiadomości i dane dotyczące jakiejś rzeczy lub wydarzenia. Takie urządzenie stosowane w informatyce trafniej byłoby nazywać pamięcią. Jest ich różne typy. To pamięć półprzewodnikowa, por. ang]. pamięć półprzewodnikowa, scalona, por. franc. mémoire intégrée, diodowa, por. franc. mémoire a diodowa, ferrytowa, por. franc. mémoire a ferrytowa, magnetooptyczna, por. franc. pamięć magnetooptyczna, optoelektroniczna, por. franc. pamięć optoelektroniczna, dyskowa, por. angl. pamięć dyskowa, statyczna, por. angl. pamięć statyczna, dynamiczna, por. angl. pamięć dynamiczna, wewnętrzna, por. angl. pamięć wewnętrzna, zewnętrzna, por. angl. pamięć pomocnicza, pamięć zewnętrzna, pamięć zewnętrzna, pamięć peryferyjna, pamięć pomocnicza, główna, por. angl. main memory, fr. pamięć pierwotna, pamięć główna, dodatkowa, l. mn. angl. add-in memory, szybka, por. angl. immediate access memory, nieulotna, por. angl. nonvolatile memory, trinioji, plg. angl. volatile memory, vienkartinio įrašymo, plg. angl. writeonce memory, pamięć operacyjna, por. pranc. pamięć operacyjna, pamięć operatorowa, superoperacyjna, l. mn. angl. cache memory, scratchpad memory, pranc. mé moire cachable, mémoire cache, vaizdų, plg. angl. image memory, skaitomoji, plg. angl. read-only memory, tiesioginės kreipties, plg. angl. random-access memory, programuojama skaitomoyji, plg. ang]. programowalna pamięć tylko do odczytu itp. pamięci. 4. Szybkość i wydajność W prasie można spotkać, a w radiu lub telewizji usłyszeć stwierdzenia: „firma sprzedała swój najszybszy superkomputer”, „komputer jest bardzo szybki”, „dane są przesyłane z szybkością 5 Mb/s”, „wzrasta szybkość odczytu płyt kompaktowych” itp. We wszystkich tych przykładach słowo szybkość należy zastąpić słowem wydajność. Przecież komputer się nie porusza, jego położenie w przestrzeni nie zmienia się, tzn. szybkość jest równa zeru. Chodzi o opisanie jego wydajności działania, tzn. liczby operacji (lub zdarzeń) wykonywanych w jednostce czasu. Dlatego wspomniane wyrażenia należałoby poprawić następująco: firma sprzedała swój najbardziej wydajny komputer, wzrasta wydajność odczytu płyt kompaktowych itd. Po terminologizacji słowa wydajność można by z nim utworzyć także wiele innych terminów złożonych, np.: wydajność przesyłania danych (informacji- ), wydajność zapisu, odczytu lub drukowania, czytnik o podwójnej lub poczwórnej wydajności 63 itp. 5. Czas i trwanie Nie należy mylić pojęć ir okresu czasu (trwania). W literaturze często można spotkać takie terminy złożone, jak czas si wywołania, czas próbkowania, czas wyboru ir itp. Trafniej byłoby pisać: ir czas trwania wywołania, czas trwania wyboru, czas trwania mo połączenia, czas trwania obserwacji, czas trwania danych (informacji), czas trwania transmisji, czas trwania zapisu lub ba odczytu, czas trwania próbkowania, czas trwania wykonywania poleceń lub programu itd. Literatura 1. Burgis B. Kiedy terminy słownikowe przyjmą się w języku? / Lietuvos rytas, 1996 m. 29 kwietnia, nr 99. 2. Kulvietis P. Efektywność naukowo-technicznego potencjału ir jo produkcji. Wilno, 1972. 3. Viljamsas R., Maklynas K. Komputery w szkole / Przełożyli V. Dagys, M. Žukaitė. K.,1989. 4. Burgis B, Čirica V, Kulikauskas A, Lašienė A, Smolinskas J. Komputeryka. K. 1994. 5. Kovertaitė V.R. Internet. K., 1995. 6. Informatyir ka sprzęt komputerowy: Objaśniający słowniczek terminów angielsko-litnų ewskich / Opracował V. Dagys, A. Klupšaitė, A.Žandaris. V., 7. 1995. Paulauskas K. V, Jasinevičius R. Objaśniający słownik informatyki. K., 1995. 8. Petit Larousse illustré. Paryż, 1972. 9.bopoBuxkosa JI.K. Oramry3cko-pycCKuii cCJioBap) Mo HHOOpMaTHKE H BbIUHCJMTEJILHOH TexHuke. M., 1994. 10. BopkoBcku# AB. AHro-pycckuit coBaph 10 TIpOTpaMMHDpOBaHHIO H HHOĖdopMaTuKE (Cc TOJKOBaHHeM). M., 11. Kysmuyu H.M., 1992. Huxutun B.Il. AHIIo-rosyjski słownik do radioi mikroelektroniki. Mińsk, 1994. 12. Objaśniający Słownik IO systemom obliczeniowym. M., 1989. J.8alkauskis S. Pisma. V, 1991.T:2. 14. Dabartinis lietuvių kalbos žodynas. /Red. vyr. St. Keinys. V., 1993.