Dėstytojų ir studentų žodinio bendravimo trūkumai

Leonora BARZDŽIUKIENĖ, Vida LIOLIENĖ USTNEGO DLA WYKŁADOWCÓW I STUDENTÓW BRAKI W KOMUNIKACJI Nie ma dziedziny kultury, na którą język nie miałby żadnego wpływu, ir którejje ji jakkolwiek by się nie przejawiało. W pewnym sensie język kształtuje o kulturę, a — kultura język. „Język ojczysty jest niczym brama, przez którą wszystkie wielkie, ir owocne idee docierają do duszy Człowieka” (L. Rėza). Zatem język obejmuje całą kulturę, ponieważ ja wyrażane są cele i interesy komunikacji. Głównym celem komunikacji wykładowców — językoznawców i przedstawicieli innych specjalności — ze studentami jest to, aby jak najwięcej skarbów kultury rodzimej i światowej docierało do świadomości studentów w poprawnej, logicznej formie. Dobra znajomość języka ojczystego jest oznaką człowieka kulturalnego. Od niej zależy aktywność społeczna i zawodowa jednostki. Dlatego bardzo ważne jest, aby nasi studenci dobrze znali język ojczysty. W szkołach średnich ogólnokształcących nauczanie języka jest rozłożone na koncentrów, tj. działy przedmiotu nauczania, które mają jednakową treść podstawową, lecz różnią się zakresem i szczegółowością nauczania. Jest to tak zwane nauczanie etapowe (1. etap — klasy I-IV, 2. etap — klasy V-IX, 3. etap — klasy X-XII). Koncentry są poszerzane w szkole wyższej poprzez nadanie im ukierunkowania zawodowego. To powinien być już czwarty poziom. Nie można wyodrębniać poszczególnych tematów z całego kursu. Należy trzymać się ogólnego systemu nauczania — omawiać wszystkie tematy przewidziane w programie: uczyć studentów norm wymowy, a jednocześnie kształtować umiejętności ortograficzne; powtarzać zasady i reguły akcentowania, zwracając uwagę na najbardziej typowe przypadki ich naruszania. jų Ne Mniej ważny jest kurs ir leksyki i frazeologii. Jį Podczas nauczania należy zwrócić uwagę na różne į warstwy leksyki języka oraz frazeologizmy. Szczególnie złożony jest system form morfologicznych, którego główne części stanowią słowotwórstwo i fleksja. Zarówno przy tworzeniu neologizmów, jak i przy używaniu ko różnych form wyrazów dochodzi do licznych naruszeń norm językowych. Aby tego to uniknąć, trzeba gruntownie opanować zasady słowotwórstwa języka litewskiego oraz reguły użycia form morfologic39 znych, które pomogą również tworzyć zdania o poprawnej strukturze gramatycznej. A rezultatem tego wszystkiego byłby stylowy język, dostosowany do każdego przypadku użycia. „Szczególnie źle przygotowani są uczniowie szkół średnich zawodowych. Bardzo często dobrze uczą się przedmiotów ścisłych, dobrze radzą sobie z rysunkiem technicznym, ponieważ w wymienionych szkołach tym przedmiotom poświęca się szczególnie dużo uwagi. Liczba godzin przeznaczonych na język litewski stanowi zaledwie połowę liczby godzin przewidzianych w programach szkół ogólnokształcących. Z tego powodu nie udaje się zrealizować programu, a na kształtowanie umiejętności językowych przeznacza się niewiele czasu. Absolwenci szkół średnich zawodowych nie rozumieją struktury języka ojczystego, nie znają jego norm, nie opanowawszy podstawowych zasad gramatyki języka litewskiego. Szczególnie wielu absolwentów szkół średnich zawodowych podejmuje studia na wydziale zaocznym. Jak ich tego nauczyć zaocznie, tylko podczas konsultacji? A trzeba uczyć wszystkiego od nowa: prawidłowej wymowy, ortografii, interpunkcji, leksyki, słowotwórstwa i odmiany wyrazów, składni, wymogów stylowego języka. Na nauczanie kultury języka litewskiego przeznaczono niewiele godzin. Znajdujemy się niejako w zaczarowanym kręgu: uczymy używania różnych form wyrazów, a o student często nie odróżnia imiesłowu od gerundium i imiesłowu ar przysłówkowego. To Konsekwenc- - ją jest bardzo su niepoprawny język studentów, pełen błędów ortograficznych i interpunkcyjnych. Analizowano język kilkunastu prac magisterskiir ch i dyplomowych. Bardzo smutne, że świadczy to ji o całkowitym nieobyciu językowym naszych studentów. W pracach roi się od błędów ortograficznych, np.: santikis, saveika, stambiuju, imanoma, pirmiausiai, gelis, struktura, netiek, taipat, kūbelis, malunas, varijantas, aptimalia, ankščiau itd. ir Ne lepiej ir su interpunkcja. Magistranci nie rozróżniają nawet jednorodnych części zdania, wtrąceń, oddzielają podmiot od orzeczenia, bardzo często stawiają przecinek przed ber (może mylą z ale), su wydzielają nierozwinięte okoliczniki, nie oddzielają o przydawek następującypo ch po określanym wyrazie, np. :! 1. Wygodnie jest wykorzystać model tyrystora, iš złożony ze ir sterowanego źródłami napięcia Przełącznika. 2. Przebieg prądu w rezystorze obciążenia, bė zależny od częstotliwości sekwencji impulsów sterujących — tyrystorami, został przedstawiony na ryc. – ! Błędna interpunkcja została podkreślona myślnikami. 40 częstotliwość w przedziale. Występuje wiele błędów w użyciu form gramatycznych. Z rzeczowników w liczbie pojedynczej tworzy się liczbę mnogą, np.: cementas —cementai, aktyvumas —aktyvumai, apsauga —apsaugoit s, priklausomybė —priklausomybės itd. W terminologii do oznaczania rodzajowych cech przedmiotów lub pojęć zwykle używa się form określonych. Dla magistrantów ten środek słowotwórczy jest niemal nieznany. Ogólnie rzecz biorąc, najczęściej nie potrafią oni używać form określonych, np.: 1. Nie ma literatury specjalnej (= literatury specjalistycznej). 2. Od pierwszego (= pierwszego) sposobu różni się jedynie większym wymieszaniem komponentów (= tym, że komponenty są lepiej wymieszane). Błędnie używa się zwrotnych form czasowników, np. Widać to (= widać) na wykresach przedstawionych w załączniku I. Takie mieszaniny dobrze się zagęszczają (= gęstnieją). Najczęściej popełnia się błędy w użyciu przypadków. Litewskie konstrukcje zostały tu zastąpione obcymi, np. : Z powodu niedoskonałości matematycznych metod obliczeniowych (= niedoskonałości) w obliczeniach (= podczas obliczania) powstają problemy (= problemów). W następstwie tego (= Z tego powodu) otrzymuje się napięcie sinusoidalne. Błędy w użyciu przyimków również są liczne. Charakterystyczne jest, że litewskie konstrukcje bezprzyimkowe zastępowane są przyimkowymi, np. Z tym składem (= O takim składzie) wyprodukowano kilka mieszanek. Oprócz niepoprawnego użycia przypadków i przyimków spotykamy wiele innych przypadków naruszenia składniowej struktury zdania. Niepoprawny szyk wyrazów w zdaniu: często przydawka występuje po określanym wyrazie, zdanie podrzędne przydawkowe — nie po tym wyrazie, który objaśnia. Szczególnie niepoprawnie używane są partykuły. Z gramatyki wiemy, że partykuła stoi przed tym wyrazem, któremu nadaje odcień znaczeniowy: znalazłszy się w innym miejscu, staje się wyrazem pasożytniczym. Imiesłów padalyvis nežiūrint staje się spójnikiem zdania podrzędnego, za jego pomocą łączy się zdanie podrzędne, np. Nie zważając na trudności (= Chociaż trudności jest wiele, choć jest trudno), należy doskonalić produkcję. Bardzo częste są konstrukcje kalkowane z iš rosyjskim spójnikiem su kad, np. : Kad wyjść (= (wyjdzieiš my) z tej sytuacji, trzeba puścić 41 (= włączyć) prąd. W pracach magisterskich występuje wiele naruszeń leksyki języka litewskiego. Jedne z nich powstały wskutek niedokładnego doboru słów, nieuwzględniania synonimów; inne – pod wpływem języków obcych, np. : Wyniki obliczeń są wydawane (= przedstawiane) w postaci graficznej (= graficznie). Właściwości techniczne z szeregu (= wielu) przyczyn nie są wykorzystywane (= niewykorzystywane). Przy tłumaczeniu z języka rosyjskiego nieustannie narusza się zasady słowotwórstwa języka litewskiego, pojawiają się tak zwane hybrydy (wyrazy utworzone za pomocą obcych elementów słowotwórczych). Jest wiele kalk przyrostkowych. Szczególnie dużo jest przypadków nieprawidłowego słowotwórstwa przedrostkowego, np. Kondensator jest ładowany (= ładowany). : Współczynniki można policzyć (= obliczyć). Wypełniony powietrzem (= napełniony powietrzem). W pracach magistrantów roi się od różnorodnych błędów stylistycznych. Bardzo poważną wadą stylu jest pseudonaukowość i wyszukaność myśli. Oto kilka bardziej charakterystycznych przykładów, w których nie tylko styl jest zły, lecz także występuje wiele błędów innego rodzaju: Im większy rozmiar cząstek, tym większe jest to jądro. Aby wyjść z tej sytuacji, istnieje tylko jedno rozwiązanie. Są to wciąż błędy w pracach magisterskich. Niektóre wydziały współpracują z lituanistami i na ich prośbę przekazują do analizy prace naukowe studentów, tylko ne niestety wszystkie. Wiosną 1993 r. zredagowano prawie wszystkie przykładowe prace dyplomowe studentów dwóch wydziałów — Mechaniki i Technologii Chemicznej — oraz wszystkich wydziałów (272). Błędy językowe, dotyczące stylu naukowego i stosowania terminów, popełnione w tych pracach, usystematyzowano, uogólniono i, dodawszy odpowiednie wyjaśnienia teoretyczne, przedstawiono studentom w formie publikacji informacyjnej: „Porady językoznawców dla studentów specjalności technicznych” (1994 — 113 s.). Dodatek do publikacji stanowi słownik korekty niestosowanych terminów z różnych specjalności nauk technicznych, podzielony na podgrupy według specjalności. Autorzy publikacji mają nadzieję, że będzie ona przydatna studentom piszącym prace naukowe oraz wykładowcom — opiekunom naukowych prac studentów. O tym, że pisemny i mówiony język wykładowców jest niewiele lepszy niż język studentów, świadczą analizowane zbiory tez naukowych, 42 wydane skrypty wykładów oraz inne publikacje metodyczne. W nich również jest wiele błędów ortograficznych, interpunkcyjnych, leksykalnych, słowotwórczych, fleksyjnych, składniowych, stylistycznych i logicznych. Podamy kilka przykładów: Błędy ortograficzne: grafo-analizinis, varijantas, amonijakas. Błędy interpunkcyjne: Patikriname —ar šios srovių ir įtampų reikšmės tenkina (= atitinka) Kirchhofo lygčių sistemą. Nie można również pochwalić języka wykładowców podczas wykładów. Popełniają oni wiele błędów w wymowie i akcentowaniu. Wydłużane są krótkie akcentowane samogłoski i, u: tu-ri, skelbi-mas, stilius, puslapis; międzynarodowych słów o: fo-nas irkt. ; przesuwa akcent z końca wyrazu na temat, np.: apskritimus (= apskritimūs), nėra (= nėra), aštuoni (= aštuoni), tieses (= tiesės), ribose (= ribosė), režimus (= režimūs), stačiakampius (= staciakampius), klavišus (= klavišūs) itd. Nieprawidłowo akcentuje się wyrazy międzynarodowe, np.: temperamentas (= temperamentas), ornamentas, Ornamentu (= ornamentas, ornamentii- ), katalogas (= katalogas), klavišas (= klavišas) itd. Wciąż nie uczymy się poprawnie akcentować wyrazu inZiniérius.- .. Błędy kultury języka Nieprawidłowo używane są różne formy gramatyczne, zwłaszcza imiesłowy, gerundia i imiesłowy przysłówkowe współczesne, np. : Urządzenia te powinny działać tak dobrze, jak to tylko możliwe (= kiek galima). Po obliczeniu (= Obliczywszy) dwóch pierwszych (= pierwszych) punktów wyprowadzamy (= rysujemy) przez nie prostą. W konstrukcjach składniowych najwięcej jest przypadków nieprawidłowego użycia przypadków i przyimków, np. : Największe trudności (= Największych trudności) pojawiają się przy doborze zabezpieczeń (= zabezpieczenia) dla linii pracujących w sieciach pierścieniowych (= zabezpieczenia linii pracujących w sieciach pierścieniowych). Pomiar wykonano przy trzech różnych wartościach napięcia (= przy różnych wartościach trzech napięć). Zdarzają się również zdania z nieprawidłowym szykiem wyrazów, np. Współczynnik czułości można zwiększyć (= można zwiększyć) przez zmniejszenie prądu zadziałania (= prądu, prądu działania). Aby zwiększyć (= abyśmy zwiększyli, moglibyśmy zwiększyć) licznik. 43 Komunikacja okazuje się (= staje się) wzajemnie korzystna. Każda substancja może występować w stanie gazowym, ciekłym i stałym (= gazowym, ciekłym i stałym). Później za pomocą naukowców ustalono (= Później naukoinbuvo nustatyta). kų Błędy logiczne (stylistyczne) Tutaj, wiecie, jeśli coś jest napisane, nie zwracajcie uwagi! Wyszedł typowy przykład Litwy (?). W waszej grupie wychodzi większe rozproszenie... Jak się czujecie ze swoimi wynikami? Trzeba zobaczyć, w którym miejscu jako osobowość się znajdujecie. Podczas pracy przy dużym przeciążeniu komputery się zatrzymują. Tworząc blok, powinniśmy przemyśleć, jakie dane będzie on przekazywał. Kurs jest wąski, dlatego nie poruszymy tego tematu, chociaż na każdych zajęciach omówimy po dwa tematy. Takie pytania można zadawać wtedy, gdy chcemy wybadać sytuację. W pierwszej kolejności zaznaczcie sobie... wyznaczcie sobie wymiary. Widocznie lepszy ne jest język ir wykładowców innych niehumanistycznych szkół wyższych. studentka I k. Uniwersytetu Technicznego w Wilnie W. Rudaitienė w artykule „Czy możemy iš od naszych wykładowców uczyć się pięknego języka” (Gimtoji kalba, nr 6) 1990, bardzo obrazowo przedstawia język wykładowców na zajęciach. Autorka zapewnia wykładowców, że „doniosłe prawdy naukowe nabiorą większej wartości, jeżeli ubierzemy je w piękną į litewską szatę, przedstawimy za pomocą litewskiego słownictwa, litewskiej struktury zdań...”. Francuski naukowiec A. Meje (Meillet) powiedział „Języki są tym, ką iš jų czyni nimi społeczeństwo, które się nimi posługuje. Wola tych, którzy posługują się tymi językami, ir skutecznie je rozwija”. Język posiedzeń i narad Podczas posiedzeń i narad uniwersyteccy ir naukowcy i pedagodzy w niewielkim stopniu kontrolują swój język ir „rozluźniają się”. Popełniają szczególnie wiele błędów akcentowych w przypadku takich słów, które — wszędzie słyszy się w telewizji, podczas o audycji poświęconych językowi, być może ir iš studentów. Są to: Senat (= Senarė), inžinierius (= inžiniėrius), parlamentas (= parlamentas), raštinė 44 (= raštinė), dekanus (= dekanus), bibliotekoj (= bibliotėkoj), biudzetas biudžėtas), (= klausimų klausimų), (= konkursas konkūrsas), (= ekspertai ekspėrtai), (= studentu studentū), (= projektas projėktas), (= telefonas telefonas), metodas (= metodas), komitetas (= (= komitėtas), yra (= yra), nėra (= nėrė), aparatūra (= aparatūrė), argumentas argumentas), procesas procėsas), bufetas bufėtas)... Kai kurių mokslininkų, administraci- (= jos atstovų kalba yra (= nesklandi, netaisyklinga; (= vartojama daug vertinių, semantizmų, “slavisky” konstrukcijų. Būdingesnės tokios klaidos: komisijos sąstatas, pravesti anketas, pilnai suprasti, aplamai kalbėti, prie geriausių sąlygų negaliu užskaityti, balsavo sekančiai, duokite Žinoti, turi apsręsti katedra, taip vadinamųjų kažkur tai..., kažkokį tai kažkada tai paim- ..., ..., ..., ti už pagrindą; iš redakcijos į redakciją gerėjo .... pilnumoje aišku..., šitoje vietoje norėčiau pasakyti, pastatyti ant kelio eilę doktorantų; pasiūlymai pilnutinai nebuvo priimti; prieš pradedant aptarti reikaChciałbym wprowadzić ... Słowa przenieść ... strukturę cały szereg katedr w duchu uniwersyteckim intensywnie ...; po rozważana kwestia, w tym ...; czytam obciążenie wspólnonauko- ..., we związać administracy- ...; ..., su ja ..., od przyszłego miesiąca, zajęcia częściowo określa temat, odebrać stypendium; z reguły; na ile będę miał rację, jeśli chodzi o; bezpośrednio wyjść na ..., firmę; gdzie chcę nakłonić; żeby į wzmocnić uniwersytet; żeby ocenić ... . Aby się nie powtarzać; wygląda, wychodzi, powtórzę; spółdzielnia się buduje; przetestuje się w laboratorium. Nie zostaniecie pokrzywdzeni na wydziale; w ... ciągu tygodnia; w rezultacie, na poziomie to zastosowania, w miesiącu, w pełni jasne; problem w tym ... ; w tej liczbie; rozpatrywać w pierwszej kwestii. Nie podajemy poprawek, tylko o zapisujemy niepoprawne słowa i całe połączenia. W ar przyszłości ponownie spróbujemy analizować i porównywać poprawność ir językową. Na językoznawców czeka długa i trudna praca przekonania ir wykładowców, że muszą dobrze znać język ogólny. Postawy „przecież wszyscy się porozumiewamy" nie można tolerować. Język wykładowców, jak ir jų osobowość powinna być dla studentów wzorem do naśladowania. „Z tego, jak ludzie oceniają swój język 45 ojczysty, jak go bronią i chronią, jak przestrzegają jego norm, można wnioskować o świadomości narodowej, szacunku dla tradycji, inteligencji, stopniu socjalizacji i innych orientacjach aksjologicznych” (K. Stoškus). Doskonaląc język zarówno studentów, jak i wykładowców, należałoby wykonać następujące zadania: 1. Powołać na uniwersytecie komisję ds. nadzoru nad językiem, która kontrolowałaby język wszystkich rozpraw naukowych, artykułów i prac metodycznych publikowanych na uniwersytecie; | 2. Prace semestralne i dyplomowe studentów, tezy magistrantów oraz rozprawy doktorskie muszą być napisane poprawnym językiem. Bez pozytywnej recenzji lituanisty nie należy dopuszczać do obrony prac dyplomowych ani rozpraw doktorskich. 3. Ponieważ środowisko językowe szczególnie aktywnie kształtują naukowcy i pedagodzy uniwersyteccy, należy doprowadzić do tego, aby do zasad atestacji wykładowców wpisano — jeden z najważniejszych wymogów kwalifikacyjnych — dobrą znajomość standardowego języka litewskiego. 46