Lauryno Ivinskio rankraščiai Krokuvoje

Albina AUKSORIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego, Wilno RĘKOPISY LAURYNASA IVINSKISA W KRAKOWIE Litewskie kalendarze Laurynasa Ivinskisa, XIX-wiecznego żmudzkiego działacza oświatowego, zaczęły ukazywać się dopiero w 1846 r. i dotarły do ówczesnych czytelników, natomiast większość jego prac pozostała niewydana. Większość rękopisów L. Ivinskisa przechowywana jest w zbiorach rękopiśmiennych Instytutu Literatury Litewskiej i Folkloru (dalej LLTIR); pojedyncze jego rękopisy znajdują się także w zbiorach rękopiśmiennych Biblioteki Akademii Nauk, Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego oraz Litewskiej Biblioteki Narodowej im. M. Mažvydasa. Kilka prac L. Ivinskisa przechowywanych jest za granicą – w Petersburgu i Krakowie. W zbiorach rękopiśmiennych Biblioteki Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie znajdują się cztery prace L. Ivinskisa. Zachowały się dwie części pierwszego rękopisu „Prigimtūmėnė turentė sawieje dalijkus žemės, żoliun ir giwunun su parodimu anun wartojimo (Spis minerałów, roślin i tworów żyjących (zwierzęcych))” (dalej „Prigimtūmėnė”): Dalis 1. Część 1. Žemiėmina. Mineraly. Fossilia oraz Dalis 2. Część 2. Żoliėmina. Rośliny. Vegetabilia. Data powstania pracy nie jest podana. Obie części zostały ujęte w różnych księgach katalogu biblioteki; numer pierwszej części to 1801, a drugiej – 2824. Pierwsza część, „Žemėmina”, jest oprawiona w zeszyt o wymiarach 22,5 na 18 cm i liczy 61 stron; na końcu ostatniej zapisano: Pabajga pirmojo Atskiriaus. Finis primi Regni Fossiliorum. Pierwsza część została napisana bardzo starannym pismem kaligraficznym, strony są ponumerowane. Obok terminu litewskiego podano jego odpowiednik łaciński, polski, a niekiedy także niemiecki. Odpowiedniki w różnych językach podkreślono ołówkami w różnych kolorach, które zachowały się do dziś w bardzo dobrym stanie. O tym, że terminy te podkreślał sam L. Ivinskis, świadczy zamieszczone przez niego objaśnienie, jakim kolorem oznaczano wyraz w danym języku. W objaśnieniu zatytułowanym „Iszguldimas krosu. Explicatio colorum (lot.). Objaśnienie farb (lenk.). Bedetung der Farben (vok.).”, wskazuje on, że zielonym kolorem podkreślono wyrazy litewskie, a zapisane w nawiasach – żmudzkie; niebieskim – łacińskie, 102 czerwonym – polskie, a żółtym – niemieckie. Już na samym początku wstępu L. Ivinskis definiuje prigimtūmenė¹: „Prigimtumenė ira taj surinkimas wiso sutwierimo dalijku, kurius regam, galem susėktė, anun dasilitietė arba jaustė anus kokiu- noris budu” (s. 1). Po bardziej szczegółowym wyjaśnieniu tego zagadnienia autor wyróżnia trzy działy, czyli królestwa: Pirmasis Atskir ius: Karaliste negiwojė, taj ira: Zemietras (Žemiėmina). Fossilia (lot.). Ciała kopalne (lenk.). Antrasis Atskir ius: Karaliste pus–giwojė, taj ira: Zoliėmina. Vegetabilia (lot.). Rośliny (lenk.). Tretinsis Atskir ius: Karaliste giwojė, taj ira: Giwumina. Animalia (lot.). Zwierzeta (lenk.) (s. 2). L. Ivinskis dzieli te działy na mniejsze jednostki i kolejno przedstawia terminy kategorii systematycznych. Znaczna część wstępu (s. 3–9) poświęcona jest opisowi Ziemi. L. Ivinskis porównuje Ziemię także z innymi planetami: „Musu žemė […] ira kajpo smulkė dulkelė prilig inus jen pri planetu wisos pasaulies. Ture buožies arba kamulio pawejkstą […]. Su kitomis planetomis drauge wadinas: pasaulė. Systema solare” (łac.) (s. 3). Omawia skład Ziemi, jej wymiary, części świata, strefy klimatyczne, podaje nazwy części dnia i nocy oraz dni tygodnia. Opisując wodę (Wānduo, unduo. Aqua (lot.). Woda (lenk.). Wasser (vok.) (s. 9)), L. Ivinskis podaje najpierw nazwy zbiorników wodnych, zaczynając od oceanu i morza (Acėonas. Oceanus (lot.). Ocean (lenk.); Mārė, jūrė. Mare (lot.). Morze (lenk.). See (vok.). (s. 9)), a kończąc na fontannie (Trīszkīne. Aqua saliens (lot.). Fontana (lenk.) (s. 10)). Autor wyróżnia dwa rodzaje wody: a) Wan- ¹ Kilka uwag dotyczących pisowni samogłoski ū w wyrazie prigimtūmenės. Pisownia tej samogłoski w tym wyrazie jest nieco zróżnicowana: w jednym miejscu zapisuje się ją ze znakiem diakrytycznym, a w innym bez niego, np.: prigimtūmenė ir prigimtumenė. Podobne przykłady występują także w innych pracach L. Ivinskisa, np.: jaunūmenė („Słownik polsko-żmudzki”, s. 593); wisumenė ir kitu- menies („Pasauga”, s. 18 i s. 26). W rękopisach „Słowko o pisowni języka Litewskiego” i „O pisowni języka Litewskiego”, przechowywanych w LLTIR, L. Ivinskis objaśnia również pisownię samogłoski ū. Z objaśnień tych i przykładów podanych przez autora wynika, że ū i u oznaczają długie ū w jego dialekcie. Potwierdzają to także przykłady z „Słownika gwary północno-wschodnich dünininków” V. Vitkauskasa (V., 1976): jaunūmenė (s. 113); karūmenė (s. 125); kitūmenė (s. 139). 103 duo paprastasis. Aqua pura (łac.). Woda słodka (pol.) oraz b) Wanduo suszalęs. Aqua frigore durata (łac.). Woda zmarzła (pol.) (s. 10), które dzieli jeszcze bardziej szczegółowo. Następnie L. Ivinskis przedstawia pierwiastki tworzące powietrze (Oras. Aër (lot.). Powietrze (lenk.) (s. 11)), a mianowicie Wandėnis. Hydrogenium (lot.). Wodór, wodoród (lenk.); Rugmėnis. Oxygenium (lot.). Tlen, kwasoród (lenk.); Anglėnis. Carbonicum (lot.). Gaz węglowy (lenk.); Saletrėnis. Nitrum (lot.). Saletroród (lenk.) oraz Dwòkūnis. Azotus (lot.). Azot (lenk.) (s. 11), podaje nazwy wiatrów. W odrębnie wydzielonej części Ugnis. Ignis (lot.). Ogień (lenk.) obok takich terminów jak Perkūnas, Perkūnie, Graustinė. Tonitru (lot.). Grzmot, piorum (lenk.); Žàbāj. Fulmen (lot.). Błyskawica (lenk.); Graustėnis. Electricitas (lot.). Elektryczność, –yka (lenk.); Ptaujėnis. Galvanismus (lot.). Galwanizm (lenk.) (s. 12), podane są także następujące terminy: Žara šiaurinė. Aura borealis (lot.). Zorza północna (lenk.); Žėmės drebėjimas. Motus terrae (lot.). Trzęsienie ziemi (lenk.); Žwajzdziun kritimas. Lapsus stellarum (lot.). Padanie gwiazd (lenk.); Ajčwaras, ajtwaras. Incubo (lot.). Latawiec (lenk.) (s. 12) i in. Na określenie Księżyca L. Ivinskis podaje dwa synonimy: Mėnuo. Saulėbolis. Luna (lot.). Księżyc (lenk.) (s. 12) oraz takie objaśnienie: „Atstu nuog žemės 50,000 milu; 49 kartus mažesnis už musu žemę“ (s. 12). Następnie autor podaje nazwy faz Księżyca, używa terminu atmainos mėnesio – Ātmajnas mėnesio. Phases lunares (lot.). Odmiany księżyca (lenk.) (s. 13). W tej sekcji L. Ivinskis podaje również nazwy pór roku i wszystkich dwunastu miesięcy. Wstęp kończy się opisem Słońca (Sáulė. Sol (lot.). Słońce (lenk.) (s. 14)), podaniem jego wymiarów, masy i odległości od Ziemi. Autor wylicza wszystkie konstelacje zodiakalne i kilka innych gwiazdozbiorów. L. Ivinskis nie używa terminu zodiakas, lecz podaje dwa inne synonimy: Žwerinė. Dąngjuostė. Zodiac (lot.). Zwierzyniec niebieski, zodjak (lenk.) (s. 15), a gwiazdozbiory zodiakalne nazywa znakami pasa zodiakalnego (Žėnklaj dąngjuostės. Signa zodiacalia. (Viae solaris) (lot.). Znaki zodjatyczne (lenk.) (s. 15)). Część główna, zawierająca opis żemėminų, zaczyna się od s. 16. W tej 46-stronicowej części opisane są skały, minerały, 104 kamienie, gleby, najwyższe góry Żmudzi, rzeki, jeziora, bagna i inne elementy przyrody nieożywionej. Jak już pisano2, w LLTIR przechowywana jest również pierwsza, 42-stronicowa część „Prigimtūmenė” zatytułowana „Žemėtros” (Žemietras. Fossilia (lot.)), a także 64-stronicowy rękopis indeksu do tej części, zawierający indeksy terminów litewskich, łacińskich, polskich i niemieckich. „Žemėtros” i indeks zapisano w osobnych zeszytach. Porównując część „Žemėmina” znajdującą się w Krakowie z przechowywaną w Wilnie „Žemėtros”, można od razu stwierdzić, że są to warianty tej samej pracy. Główna część obu rękopisów, opisująca wspomniane już zagadnienia mineralogiczne, jest niemal identyczna; terminy rozmieszczono i uporządkowano w tej samej kolejności, różni się jedynie niekiedy nieco ich zapis lub pisownia. Na przykład w rękopisie przechowywanym w Wilnie (dalej – Prl. V.) najpierw opisane są skały – Uotas vienu trukiu sudietas, kurios niera suakminejusiu dalijku, giwajs sutwierimajs buwusiu (Prl. V. s. 3), natomiast rękopis przechowywany w Krakowie (dalej – Prl. Kr.) również rozpoczyna się od nich – Uotas vienu trukiu sudietas, neturentes suakminejusiu dalijku. Skay ciągte, niemająće skamieniałosći (lenk.) (Prl. Kr. s. 16). Oba rękopisy kończą się również tymi samymi terminami, np.: Wiśznenė. Cererium (lot.). Kamień Ceresowy (lenk.). Cerinstein (vok.) (Prl. V. s. 42) oraz Wiśz- nénė[...] (Prl. Kr. s. 61). Więcej różnic można dostrzec, porównując wstępne części obu rękopisów. Omówiony już wstęp do „Žemėmina” jest dość obszerny i zajmuje 15 stron, natomiast wprowadzenie do „Žemėtrų” liczy zaledwie 2 strony. Porównanie obu wstępów wyjaśnia, dlaczego różnią się tytuły rękopisu wileńskiego i tego przechowywanego w Krakowie. W pracy przechowywanej w Wilnie L. Ivinskis używał innych terminów na określenie królestw, np.: 1. Karaliste negiwóje arba Žemietras. 2. Karalistė pus–giwojė, arba Žolenes. 3. Karaliste giwojė, arba Giwolenes (Prl. V. s. 1), dlatego też pierwszą część zatytułował „Žemėtros”. Wprowadzenie do tego rękopisu... 2 Zob. Auksoriūtė A. Taksóny w „Prigimtūmenė” L. Ivinskiego // Terminologija. 1995. Nr 2. S. 58–65; tejże – Nazwy kategorii systematycznych w „Prigimtūmenė” Laurynasa Ivinskisa // Na 150-lecie kalendarza Laurynasa Ivinskisa. 1997. S. 33–39. 105 W „Žemėminų”, podobnie jak we wstępie, wyjaśniono, czym jest przyrodopismo, wyróżniono trzy królestwa oraz podano takie same terminy kategorii systematycznych, różni się tylko kilka z nich, np.: Atskirius. Regnum (lot.). Królestwo (lenk.) (Prl. V. p. 2); Atskirius arba Karalistä. Regnum (lot.). Królestwo (lenk.) (Prl. Kr. p. 2). Paejta. Sub-Ordo (lot.). Podrzed (lenk.) (Prl. V. p. 2); Pòejėlė. Sub-ordo (lot.). Podrzęd (lenk.) (Prl. Kr. p. 2). Paatmajnis. Sub-varietas (lot.). Pod-odmiana (lenk.). (Prl. V. p. 2); Pāatmājnė. Sub-varietas (lot.). Pod-odmiana (lenk.) (Prl. Kr. p. 2). Różni się również opracowanie obu rękopisów. Rękopis przechowywany w Wilnie jest także napisany kaligraficznie, jednak pojawiają się w nim poprawione wyrazy, a odpowiedniki w innych językach nie są przekreślone. Porównując oba rękopisy, można zatem stwierdzić, że przechowywany w Krakowie rękopis pierwszej części „Prigimtūmenė” jest uzupełnioną i poprawioną drugą wersją części przechowywanej w Wilnie. Druga część „Prigimtūmenė” L. Ivinskiego, „Žolėmina”, została spisana w zeszycie o formacie 22,5 na 18,5 cm. W tej części zamieszczono systematyczny wykaz roślin, opisujący 219 rodzin roślin i ponad 2500 nazw rodzajów, a także alfabetyczne indeksy litewskich, łacińskich, polskich i niemieckich nazw tych roślin³. Strony wykazu roślin są ponumerowane; ta część zaczyna się na s. 43, a kończy na s. 261, po czym następują nienumerowane indeksy. Na końcu wklejono 2 karteczki z 4 nazwami roślin, a pod indeksami sam L. Ivinskis zapisał – Pabajga antros dalies. Finis. 2 dae partis (Plantarum) (lot.). Rękopis napisano czarnym atramentem, tylko część indeksu niemieckiego – fioletowym. W tekście znajdują się również wstawione miejscami wyrazy zapisane fioletowym atramentem; odpowiedniki w innych językach nie są przekreślone. Porównując stopień opracowania drugiej części „Prigimtūmenė” z obydwiema wersjami pierwszej części, widać, że „Žolėmina” została opracowana podobnie jak przechowywana w Wilnie wersja pierwszej części. Rękopis „Žemėtros” przechowywany w LLTIR kończy się na s. 42, a „Žolėmina” jest kontynuowana od s. 43; taka numeracja wskazuje, 3 Zob. tejże autorki – Terminologizacja wyrazów potocznych w XIX w. (L. Ivinskiego „Prigimtumenė”) // Lituanistica. 1997. Nr 3(31). S. 44–53. 106 że L. Ivinskis napisał obie te części mniej więcej w tym samym czasie, a później uzupełnił i przepisał pierwszą część. Na kartach tytułowych rękopisów zarówno pierwszej, jak i drugiej części, przechowywanych w Bibliotece Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, podano nazwę miasta Krakowa. Okoliczności, w jakich rękopisy te trafiły do Krakowa, częściowo wyjaśnia list zamieszczony w pierwszej części „Žememina”. List napisany po polsku datowany jest na 13 września 1877 r. Jest adresowany do Zarządu Akademii Umiejętności w Krakowie, a napisał go sekretarz Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, doktor Kuczyński (Dr. Kuczyński). W liście napisano, że zgodnie z uchwałą Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego z 20 lipca przesyła się Wydziałowi dwuczęściowy rękopis L. Ivinskiego, powierzony profesorowi Jančevskiemu (Janczewski), zatytułowany Spis minerałów, roślin i tworów żyjących (zwierzęcych), napisany po litewsku (żmudzińsku), łacinie, polsku i niemiecku. Zdaniem Wydziału warto byłoby nabyć tę pracę dla komisji językowej Akademii. W liście prawdopodobnie mowa o botaniku, profesorze uniwersytetu Edwardzie Franciszku Jančevskim (Edward Franciszek Janczewski, 1846–1918), który w 1873 r. obronił w Krakowie rozprawę o anatomii i morfologii roślin4. L. Ivinskis mógł przekazać tę swoją pracę E. F. Jančevskiemu osobiście, gdy przed 1872 r. udał się na zjazd botaników w Warszawie5, albo mógł ją przesłać za pośrednictwem innej osoby. Nie znaleziono żadnych źródeł potwierdzających, w jaki sposób i w jakim celu L. Ivinskis przekazał swój rękopis do Krakowa. List wspomina tylko o dwóch częściach „Prigimtuimenė”, jednak z tytułu pracy i niektórych objaśnień L. Ivinskiego (np.: Neg pradiejus paskajtimą daliun ipatej wisun trijun atskiriu, reike pirmesnej noris paminiėtė abetnunsius žemės ir dangaus dalijkus (Prl. Kr. p. 3)) można wywnioskować, że L. Ivinskis planował również trzecią część tej pracy, „Gyvūmina”, jednak nie ma żadnych informacji, czy została ona napisana. Drugi rękopis L. Ivinskiego przechowywany w zbiorach rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie figuruje w katalogu pod numerem 2232. 4 Apie E. F. Jančevskį žr. Polski Słownik Biograficzny. Wrocław-Warszawa-Kraków. 1962–1964. T. 10. P. 495–496. 5 Plačiau žr. Petkevičiūtė D. Laurynas Ivinskis. V., 1988. P. 93–94. 107 oznaczony słownik polsko-żmudzki (Słownik polsko–żmudzki). Jest to największe dzieło leksykograficzne L. Ivinskiego, liczące 2060 stron i obejmujące litery A–R, składające się z trzech tomów6. Słownik został napisany czarnym atramentem i oprawiony w trzy osobne księgi; tom I obejmuje 1018 stron, tom II — strony 1019–1767, a tom III — strony 1768–2060. W niektórych miejscach dodano dodatkowe kartki z wpisanymi hasłami do włączenia, np. na stronie 1819 wstawiono 7 gniazd wyrazowych. Żmudzka część słownika jest dość obszerna; podano w niej wiele synonimów i objaśnień. Oto kilka przykładów z tego słownika: Buchta, –ty. f. – Atšiāta, –tōs. m. Wandens ing žiames tārpa ikiszūlis (s. 93). Clarz, –a. m. – Mūjtines rinkėjas; jamans duōni nuog mūjta (s. 133). Dysponować, v. a. – Pariedité, patajsité, iszpasakoté, kajp rėjkia kōké dārba wéśté (s. 239). Przymęczony, –na, –ne. adj. – Prizūditas, priwārgintas, priwėjktas, priwarītas (apej arkli) (s. 1439). Rozrodzcy, –cza, –cze. part. – Iwajsinamas. Žōliun iwajšos dalijkaj (Rozrodzce narzędzia roślin. Vasa generationis plantarum) (p. 1918). W katalogu bibliotecznym podano, że rękopis słownika L. Ivinskiego podarowała Marija Oginskienė (Dar Marii z Potulickich Ogińskiej). Trzeci rękopis L. Ivinskiego znajdujący się w Krakowie to praca z zakresu gramatyki języka litewskiego („Czasowanie słów dla ich ułożenia w ścislejszy porządek“. Praca z zakresu gramatyki języka litewskiego), czyli polskie tabele opisujące deklinację litewskich rzeczowników i odmianę czasowników7. Jest to niewielki rękopis w formacie 37 × 47 cm. W katalogu podano, że praca ta jest darem Stefaniji Bireckiej (Dar Stefanii Bireckiej). 6 Szerzej zob. Kruopas J. L. Ivinskio leksikografiniai darbai // Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai. 1960. 1(8). S. 192; Vitkauskas V. Lauryno Ivinskio raštų kalbos ypatybės // Lituanistica. 1996. Nr. 3(27). S. 23–24; Vitkauskas V. Lauryno Ivinskio leksikografiniai principai // Lauryno Ivinskio Kalendoriaus 150-mečiui. 1997. S. 29–32. 7 Szerzej zob. cyt. art. Vitkauskas V. Lauryno Ivinskio raštų kalbos ypatybės. S. 22–23. 108 Znacznie większym przechowywanym w Polsce dziełem L. Ivinskiego, w którym opisano język litewski, jest rękopis gramatyki języka litewskiego, napisany po polsku. Praca autora nie jest ukończona ani uporządkowana; widać, że to brudnopis, ponieważ zawiera skreślone akapity oraz akapity przeniesione na inną stronę. L. Ivinskis rozpoczyna tę pracę od definicji gramatyki: naukę ukazującą zmiany końcówek wyrazów służące wyrażaniu różnych znaczeń nazywamy gramatyką (s. 1)8. Wyróżnia cztery główne działy gramatyki – etymologię (źródłosłów); składnię (składnia); ortografię (pisownia) i akcent (akcent (iloczas))), wymienia sześć odmiennych części mowy (rzeczownik, przymiotnik, zaimek, liczebnik, czasownik, imiesłów) oraz cztery nieodmienne (przyimek, przysłówek, spójnik, wykrzyknik) w języku litewskim. Omówienie części mowy autor rozpoczyna od rzeczownika. Wyróżnia pięć deklinacji rzeczowników, które nazywa formami (Forma), podaje końcówki mianownika i dopełniacza rodzaju męskiego i żeńskiego, a następnie wymienia dziesięć przypadków rzeczownika i ich przykłady: 1. Tièwas. 2. Tièwa (–wo). 3. Tièwuj. 4. Tiewa (–wą). 5. Tiewe! 6. Tièwu. 7. Su Tièwu. 8. Tièwuje. 9. Tièwòn. 10. Tièwòp (s. 1). L. Ivinskis wskazuje, że język litewski ma liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą: liczba pojedyncza: Tièwas; liczba podwójna: du tièwu i liczba mnoga: Tièwaj. Dalej w pracy zamieszczono tabelę deklinacji rzeczowników i przykłady, a także liczne przykłady litewskich rzeczowników pogrupowanych według końcówek. Podobnie opisano przymiotniki, zaimki, liczebniki i czasowniki. Fotokopie 82-stronicowej gramatyki L. Ivinskiego zostały niedawno przywiezione do Wilna i są przechowywane w LLTIR (sygn. F1–7366). Kopie innych rękopisów L. Ivinskiego, znajdujących się w zbiorach rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, także znajdują się w Wilnie. Fotokopie I części „Prigim­tūmenės” zatytułowanej „Žemėmina” przechowywane są w zbiorach rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (F72–754), natomiast II część „Žolėmina” oraz kopie i mikrofilm słownika polsko-żmudzkiego – w zbiorach rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk; kopie tych ostatnich rękopisów znajdują się również w Dziale Słowników Instytutu Języka Litewskiego. Fotokopie tabel danych językowych przechowywane są w LLTIR (F1–7365). 8 Z języka polskiego przełożyła autorka artykułu. 109 Rękopisy L. Ivinskiego zostały dotąd zbadane w bardzo niewielkim stopniu, a niektóre wcale. Są interesujące dla historyków języka, gramatyków, dialektologów, terminologów, leksykografów i wszystkich, których obchodzi historia naszego języka i narodu9. Otrzymano 1998 06 26 9 Chciałabym podziękować kierownictwu Instytutu Języka Litewskiego oraz sekretarzowi naukowemu dr. A. Judženciusowi za umożliwienie wyjazdu do Krakowa, Z. Šimėnaitei, pracownikowi naukowemu, za pomoc, a także dr Rozalijii Przybytek, pracownicy Instytutu Języka Polskiego w Krakowie, która pomogła odnaleźć rękopisy L. Ivinskiego. 110