Lauryno Ivinskio rankraščiai Krokuvoje

Albina AUKSORIUTE Instytut Języka Litewskiego, Wilno RĘKOPISY LAURYNASA IVINSKISA W KRAKOWIE Dopiero wydawane od 1846 r. litewskie kalendarze Laurynasa Ivinskisa, XIX-wiecznego żmudzkiego działacza oświatowego, docierały do ówczesnych czytelników, a większość jego prac pozostała nieopublikowana. Najwięcej rękopisów L. Ivinskisa przechowuje się w zbiorach rękopiśmiennych Instytutu Literatury Litewskiej i Folkloru (dalej LLTIR), pojedyncze jo rękopisy znajdują się w zbiorach rękopiśmiennych ir Biblioteki Akademii Nauk, Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego oraz Litewskiej Biblioteki Narodowej im. M. Mažvydasa. Kilka prac L. Ivinskisa jest przechowywanych za granicą — w Petersburgu i Krakowie. W zbiorach rękopiśmiennych Biblioteki Polskiej Akademii Nauk (Polska Akademija Umiejętnošci) w Krakowie znajdują się cztery prace L. Ivinskisa. Pierwszego rękopisu „Prigimtūmėnė turentė sawieje dalijkus žemies, žoliun ir giwunun su parodimu anun wartojimo (Spis mineratow, rošlin i tworow žyjących (zwierzgcych)“ (dalej „Prigimtūmenė““) zachowały się dwie części: Część 1. Część 1. Ziemia. Minerały. Skamieniałości ir Część 2. Część 2. Ziemia. Rośliny. Vegetabilia. Data sporządzenia pracy nie podano. Obie części przedstawiono w różnych księgach katalogu bibliotecznego, numer pierwszej części to 1801, drugiej —2824. Pierwsza część „Žemėmina” oprawiona jest w zeszycie o formacie 22,5 i 18 cm, ma 61 stron, na końcu ostatniej zapisano: Pabajga pirmojo Atskiriaus. Finis primi Regni Fossiliorum. Pierwsza część jest bardzo starannie kaligraficznie napisana, strony są ponumerowane. Obok terminu litewskiego podano odpowiednik łaciński, polski, a miejscami niemiecki. ir jo Odpowiedniki w różnych językach podkreślono ołówkami różnymi kolorami, które do dziś bardzo pięknie się zachowały. O tym, że te terminy rzeczywiście podkreślił sam L. Ivinskis, świadczy zamieszczone wyjaśnienie, jakim kolorem oznaczane jest słowo z innego języka. W jo wyjaśnieniu zatytułowanym „Iszguldimas krosu. Explicatio ar colorum (łac.). Objašnienie farb (pol.). Bedeutung der Farben (niem.).”, wskazuje, że zielonym kolorem podkreślono słowa litewskie, a te zapisane w o nawiasach — żmudzkie, — niebieskim kolorem — łacińskie, czerwonym — — polskie, 102 żółtym zaś — niemieckie. — o — Już na samym początku wstępu L. Ivinskis definiuje prigimtūmeng’: „Przyrodzenie jest to zbiór wszystkich części stworzenia, które widzimy, możemy zbadać, dotknąć lub odczuć je w jakikolwiek sposób” (s. 1). Wszystko to szczegółowo wyjaśniwszy, autor wyróżnia trzy działy albo królestwa: Pierwszy Dział: Królestwo nieożywione, to jest: Ziemia (Ziemia). Fossilia (łac.). Ciała kopalne (pol.). Drugi Oddział: Królestwo półżywe, to jest: Zwierzęta. Vegetabilia (łac.). Rośliny (pol.). Trzeci Oddział: Królestwo żywe, to jest: Giwumina. Animalia (łac.). Zwierzęta (lit.). (s. 2). L. Ivinskis dzieli te działy bardziej szczegółowo i układa w ir iš szeregu terminy kategorii systematycznych. Niemała część wstępu (s. 3-9) przeznaczona do opisania Ziemi. L. Ivinskis porównuje Ziemię ir su z innymi planetami: „Nasza ziemia [...] jest jak drobny pyłek w porównaniu z nią do planet całego świata. Miała obraz bogactwa lub kuli wraz z [...]. Su innymi planetami, zwana: światem. Systema solare” (łac.) (s. 3). Omawia skład Ziemi, jej wymiary, części świata, strefy klimatyczne, podaje nazwy części dnia i dni tygodnia. Opisując wodę (Wanduo, ūnduo. ir Aqua (łac.). Woda (pol.). Wasser (niem.) (s. 9)), L. Ivinskis podaje najpierw nazwy zbiorników wodnych, zaczynając od oceanu i morza (Acčonas. Oceanus (łac.). Ocean (pol.); Marė, jūrė. Mare (łac.). Morze (pol.). Morze (niem.). (s. 9)) ir kończąc fontanną (Tiszkinė. Aqua saliens (łac.). Fontana (pol.) (s. 10)). Autor wyróżnia dwa rodzaje wody: a) Wan- ! Kilka rozważań dotyczących pisowni samogłoski w słowie i „prigimtūmenė“. Pisownia tej samogłoski w tym słowie nieco się różni: w jednym miejscu zapisuje su się ją ze znakiem o diakrytycznym, w innym — be bez niego, np.: prigimtūmėnė prigimtumenė. ir Podobne przykłady znajdują się w innych ir L. pracach Ivinskiego, np.: jaunūmėnė („Słownik k. polsko-żmudzki”, (s. 593); wisumenė ir kitumenies („Pasauga“ p. 18 ir p. 26). W rękopisach „Stėwko o pisowni języka Litewskiego“ pisowni ir „O języka Litewskiego“, przechowywanych LLTIR, L. Ivinskis wyjaśnia ir pisownię u samogłoski. Iš to Z ir podanych przez autora objaśnienia a przykładów wynika, że jo iru oznacza długą samogłoskę dialektu ū. Potwierdza to ir V. Vitkauskasa „Šiaurės rytų dūnininkų šnekžodtų ynas“ (Wilno, 1976) przykłady: jauniimené (s. 113); karūmenė (s. 125); kitūmenė (s. 139). duo paprastasis. Aqua pura (łac.). Woda stodka (pol.) ir b) Woda zamarzła. Woda stwardniała od zimna (łac.). Woda zamarzła (pol.). (s. 10), które dzielą jeszcze bardziej szczegółowo. Dalej L. Ivinskis przedstawia elementy składające się na powietrze (Powietrze. Aér (łac.). Powietrze (pol.) (s. 11)), to jest Wandżnis. Hydrogenium (łac.). Wodór, wodorod (pol.); Rugmeénis. Oxygenium (łac.). Tlen, kwasoród (pol.); Węgiel. Carbonicum (łac.). Gaz węglowy (pol.); Saletrzany. Nitrum (łac.). Saletrorod (pol.) ir Dwokiinis. Azotus (łac.). Azot (pol.) (s. 11), wskazuje nazwy wiatrów. W osobno wyodrębnionej części Ogień. Ignis (łac.). Ogieni (pol.) obok takich terminów, jak Perkūnas, Perkūnie, Graustiné. Tonitru (łac.). Grzmot, piorum (pol.); Zajbaj. Fulmen (łac.). Blyskawica (pol.); Grausténis. Electricitas (łac.). Elektrycznosé, —yka (pol.); Plaujénis. Galvanismus (łac.). Galwanizm (pol.). (s. 12), podano ir następujące terminy: Zara Sziauriné. Aura borealis (łac.). Zorza polarna (pol.); Trzęsienie ziemi. Motus terrae (łac.). Trzęsienie ziemi (pol.); Spadanie gwiazd. Upadek gwiazd (łac.). Padanie gwiazd (pol.); Ajézwaras, ajtwaras. Incubo (łac.). Latawiec (pol.) (s. 12) ir itd. Na określenie Księżyca L. Ivinskis podaje du synonimy: Miénuo. Sautabrolis. Luna (łac.). Księżyc (pol.) (s. 12) ir takie wyjaśnienie: „Odległy od ziemi mile; 50,000 cztery 49 razy mniejszy už od naszej Ziemi” (s. 12). Dalej autor podaje nazwy faz Księżyca, używa terminu odmiany miesiąca — Odmiany miesiąca. Fazy Księżyca (łac.). Odmiany księżyca (lit.) (s. 13). W niniejszym podrozdziale L. Iwinskis podaje ir nazwy części roku oraz wszystkich dwunastu miesięcy. Wstęp kończy się [hasłem] Słońca (Saulė. Słońce (łac.). Storce (pol.) (s. 14)) charakteryzując ją, podaje jej wymiary, masę, odległość od Ziemi. Autor wymienia wszystkie znaki zodiaku ir oraz kilka innych gwiazdozbiorów. Terminu zodiak L. Ivinskis nie używa, podaje inne synonimy: Žwerinė. Pas du zodiakalny. Zodiac (łac.). Zwierzyniec niebieski, zodjak (pol.) (s. 15), o gwiazdozbiory zodiakalne nazywa znakami pasa zodiakalnego (Zėnklaj dangjuosties. Signa zodiacalia. (Viae solaris) (łac.). Znaki zodiaku (pol.) (s. 15)). Główna część, w której przedstawiono opis Żmudzi, zaczyna się od s. 16 W tej s. 46 części opisano skały, metale, 104 kamienie, gleby, najwyższe góry Żmudzi, rzeki, jeziora, bagna oraz inną przyrodę ir nieożywioną. Jak już pisano*, w LLTIR przechowywana jest również pierwsza strona. 42 Część „Prigimtūmenės” „Žemėtros“ (Zemietras. Skamieniałości (łac.)) oraz na s. tej części 64 rękopis indeksowy, w którym zamieszczono indeksy terminów litewskich, łacińskich, ir polskich i niemieckich. Indeksy „Žemėtry” ir spisano w oddzielnych zeszytach. Porównując część znajdującą się w Krakowie „Žemėmina” ir przechowywaną w Wilnie „Žemėtros”, iš można od razu powiedzieć, że są to warianty to tego samego dzieła. Ir główna część ir jednego i drugiego rękopisu, w której opisano wspomniane już zagadnienia mineralogii, jest niemal identyczna, w tej samej kolejności przedstawiono sklasyfikowane terminy, tylko w ir niektórych miejscach nieco różni się zapis samego terminu. Na przykład w rękopisie znajdującym się w Wilnie ar (dalej — Prl. V.) najpierw opisuje się skały — Utas złożony z jednego rodzaju, w których nie ma skamieniałych części, lecz z żywymi tworami istniejącymi (Prl. V. p. 3), W rękopisie przechowywanym w Krakowie (dalej — Prl. Kr.) także zaczyna się od jų — Skała złożona z jednego rodzaju, nieposiadająca skamieniałych części. Skały ciągłe, niemające skamieniałości (pol.) (Prl. Kr. p. 16). Oba rękopisy kończą się również tymi samymi terminami, np. : Wisznené. Cererium (łac.). Kamień Ceresowy (pol.). Cerinstein (niem.) (Prl. V. p. 42) ir Wisznéné.[...] (Prl. Kr. p. 61). Więcej różnic zauważa się przy porównywaniu części wstępnej obu rękopisów. Już omówiony Wstęp „Žemėminos” jest dość obszerny, obejmuje s. , 15 wstęp o „Žemėtrų” tylko s. — 2 Po porównaniu obu wstępów wyjaśnia się, dlaczego różnią się nagłówki rękopisu wileńskiego ir rękopisu znajdującego się w Krakowie. W dziele przechowywanym w Wilnie L. Ivinskis używał innych terminów na określenie królestw, np. : 1. Karalistė negiwojė albo Zemietras. 2. Karalisté pus-giwojė, albo Zolenes. 3. Karalistė giwojė, albo Giwolenes (Prk'V. p. 1), następnir ie pierwszą część nazwał „Žemėtros“. Wstęp do tego rękopisuZob. Auksoriūtė A. L. Nazwy taksonów w „Prigimtumenė“ Ivinskisa // Terminologia. 1995. Nr. 2. P. 58-65; te same — Laurynasa Ivinskiego nazwy kategorii systematyki „Prigimtumenės“ // Laurynasa Ivinskiego Kalendoriaus 150— mečiui. 1997. S. 33-39. 105 w kwiecie, jak ir we wstępie do „Žemėminų” wyjaśniono, czym jest prigimtūmenė, wyróżniono trzy królestwa oraz podano takie same terminy kategorii systematyki, tylko kilka iš jų różni się, np. : Oddzieliwszy. Regnum (łac.). Królestwo (pol.) (Prusy V. p. 2); Oddzieliwszy lub Królestwo. Regnum (łac.). Królestwo (pol.) (Prusy Ryc. p. 2). Pominięto. Sub-Ordo (łac.). Podrzęd (pol.). (PRL. V. p. 2); Pdejlė. Podrząd (łac.). Podrzędny (pol.). (Prl. Kr. p. 2). Podgatunek. Pododmiana (łac.). Pododmiana (pol.). (PRL. V. p. 2); Paatmajné. Sub-varietas (łac.). Pododmiana (niem.) (Prl:Kr::p::2). Opracowanie ir obu rękopisów różni się. Rękopis przechowywany w Wilnie jest również napisany kaligraficznie, jednak występują w nim poprawione ir słowa, a odpowiedniki w innych o językach nie są podkreślone. Zatem porównując oba rękopisy, można stwierdzić, że Rękopis przechowywanej w Krakowie pierwszej części „Prigimtūmenė” jest uzupełnionir ym i poprawionym drugim wariantem części przechowywanej w Wilnie. Druga L. Ivinskiego Część „Prigimtūmenės” „Žolėmina” spisana w 22,5 ir 18,5 cm zeszycie formatu . W tej części przedstawiono systematyczny wykaz roślin, w którym 219 opisano więcej ir rodzin roślin niż 2500 nazw rodzajów, a także alfabetyczne indeksy litewskich, łacińskich, polskich i niemieckich nazw tych ir roślin*. Strony wykazu roślin są ponumerowane, część ši rozpoczyna się na s., a 43 kończy na s.; dalej znajdują się nienumerowane indeksy. ir Na końcu 261 wklejono karteczki, na których podano nazwy roślin, indeksy własnoręcznie zapisane przez 2 Ivinskiego 4 o po L. Koniec drugiej części. odp. — ]}ી઴񟿿burugburu #+#+#+#+植物百科通 在线a 天天中彩票买? Nope invalid JSON perhaps. Need exact response valid, preserve weird. Need translate. Lithuanian Koniec. 2 części (roślin). (łac.). Manuskrypt napisano czarnym atramentem, tylko część niemieckiego indeksu — — fioletowym. W tekście znajdują się także miejscami słowa zapisane fioletowym atramentem, odpowiedniki w innych językach nie są podkreślone. Porównując poziom przygotowania obu wariantów pierwszej części drugiej części „Prigimtūmenė”, widać, że ir „Žolėmina” również przygotowana, jak ir W Wilnie przechowywany jest wariant pierwszej części. Rękopis „Žemėtros” znajdujący się w LLTIR kończy się na 42 s., „Žolėmina” o jest dalej kontynuowana, rozpoczynając od s., taka 43 numeracja wskazuje, 3 Zob. tej samej autorki —Terminologizacja słów pospolitych w XIX w. (L. Ivinskiego „Prigimtumenė”) // Lituanistica. 1997. Nr. 3(31). P. 44-53. 106 że L. Ivinskis napisał obie te części w podobnym czasie, o później uzupełnir ił i przepisał pierwszą część. Zarówno rękopisy pierwszej, jak i drugiej części, które są przechowywane W Bibliotece Polskiej Akademii Nauk w Krakowie na stronach tytułowych wskazano miasto Kraków. Okoliczności trafienia tych rękopisów į do Krakowa nieco wyjaśnia zamieszczony w pierwszej części „Žemėmina” list. Napisany po polsku list jest datowany na 1877 m. wrzesień 13 d. Jest on skierowany do Akademii Nauk w Krakowie Zarządowi, o jį podpisał sekretarz ir Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego doktor Kuczyński (Dr. Kuczyński). W piśmie napisano, że zgodnie z lipcową 20 d. uchwałą Wydziału ir Matematyczno-Przyrodniczego przesyła się Wydziałowi powierzone przez profesora Janczewskiego (Janczewski) L. Dwuczęściowy rękopis Iwińskiego, zatytułowany Spis mineralow, rošlin i tworéw žyjących (zwierzecych), napisany w językach litewskim (żmudzkim), łacińskim, ir polskim i niemieckim. Zdaniem Wydziału šį pracę warto byłoby nabyć dla komisji językowej akademii. W liście prawdopodobnie wspomniany jest botanik, profesor uniwersytetu Edward Franciszek Janczewski (Edward 1846-1918), Franciszek Janczewski, który 1873 m. w Krakowie obronił rozprawę o anatomii i morfologii roślin“. ir L. Iwinski šį swoją pracę E. Janczewskiemu mógł przekazać osobiście, gdy jeszcze przed 1872 m. udał się na zjazd botaników į w Warszawie” lub mógł przesłać za pośrednictwem innej ir osoby. Nie znaleziono żadnych źródeł potwierdzających, jak ir dokładlu L. Ivinskis przekazał swój rękopis į Kraków. W liście wspomniane są tylko dwie części „Prigimtūmenės”, jednak tytuły iš pracy niektórych ir wyjaśnień L. Ivinskisa (np. : Zanim rozpoczniemy obliczanie poszczególnych części wszystkich trzech rozdziałów, należy najpierw wspomnieć o ogólnych częściach Ziemi i nieba ir (Prl. Kr. p. 3)) można zrozumieć, że L. Iwinskis planował ir trzecią część tej pracy „Gyvūmina“, jednak żadnych informacji, ar ši że część została napisana, nie ma. Drugi Przechowywany w zbiorach rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie L. Rękopis Ivinskisa figuruje w katalogu 2232 pod numerem * O E. F. O Jancewskim zob. Polski Słownik Biograficzny. Wrocław-Warszawa- -Kraków. 1962-1964. T. 10. S. 495-496. 3 Szerzej zob. Petkevičiūtė D. Laurynas, Ivinskis. V., 1988. P. 93-94. 107 oznaczony słownik języków polskiego i żmudzkiego (Stownik polsko-žmudzki). To najwięks2060 za s. L. Leksykograficzna praca Ivinskiego, obejmująca litery A–R, sporządzona w iš trzech tomach”. Słownik napisany czarnym atramentir em, oprawiony w trzy oddzielne I księgi; tom obejmuje 1018 s., w tomie II znajduje się s., w 1019-1767 tomie III o — 1768-2060 s. W niektórych miejscach dodano dodatkowe kartki, na których zapisano 1819 wstawiane słowa, np.: s. wstawio7 ne gniazda wyrazowe. Żmudzka część słownika jest dość obszerna, zawiera niemało synonimów i objaśnień. Kilka przykładów z tego słownika: Buchta, -ty. f. — Atsiauta, -tos. m. Wandens ing žiames tarpa ikiszūlis (p. 93). Clarz, —a. m. — Mujtines rinkiéjas; jamans duoni nuog miijta (p-133). Dysponować, v. a. — Pariedité, patajsité, iszpasakoté, kajp réjkia koké darba westé (p. 239). Przemęczony, –na, –ne. adj. — Przyzuty, przygarnięty, przywleczony, przywarty (o koniu) (p. 1439). Rozrodczy, —cza, —cze. part. — Wyjaśniany. Zoliun iwajsos dalijkaj (Rozrodcze narzedzia roslin. Vasa generationis plantarum) (s. 1918). W katalogu biblioteki podano, że šį rękopis słownika L. Ivinskiego podarowała Maria Ogińska (Dals Marii z Potulickich Ogiriskiej). Trzeci znajdujący się w Krakowie rękopis L. Ivinskiego to praca z zakresu gramatyki języka litewskiego (,,Czasowanie stėw dla ich utozenia w šcišlejszy porządek“. Praca z zakresu gramatyki języka litewskiego), są to polskie tabele, w których opisano deklinację rzeczowników i koniugację czasowników języka litewskiego- ". Jest to niewielki rękopis o formacie 37 i 47 cm. W katalogu wskazano, że praca ta jest darem Stefanii Bireckiej (Dar Stefanii Bireckiej). 6 Szerzej zob. Kruopas J. Prace leksykograficzne L. Ivinskiego //Lietuvos TSR Mokslų akademijos darbai. 1960. 1(8). S. 192; Vitkauskas V. Cechy języka pism Laurynasa Ivinskisa //Lituanistica. 1996. Nr 3(27). S. 23-24; Vitkauskas V. Zasady leksykograficzne Laurynasa Ivinskisa //Z okazji 150-lecia Kalendarza Laurynasa Ivinskisa. 1997. S. 29-32. "Szerzej zob. tamże. str. Vitkauskas V. Osobliwości języka pism Laurynasa Ivinskisa. P. 22-23. 108 Znacznie większy Przechowywana w Polsce praca L. Ivinskisa, w której opisany jest język litewski, to rękopis gramatyki języka litewskiego napisany po polsku. Praca tego autora nie jest do końca przygotowana ani uporządkoir wana; widać, że jest to szkic, ponieważ znajdują się w niej skreślone akapity przeniesione na inną į stronę. Šį pracę L. Iwinskis zaczyna od definicji gramatyki: naukę — ukazującą odmianę końcówek wyrazów w celu wyrażenia różnych znaczeń nazywamy gramatyką (s. 1)*. Wskazuje on cztery główne działy gramatyki: etymologię — (Zrzédlosléw); składnię (skladnia); pisownię (pisownia) ir akcent (akcent (iloczas)), wymienia sześć odmiennych (rzeczownik, przymiotnik, zaimek, liczebnik, czasownik, imiesłów) i cztery nieodmienne ir (przyimek, przysłówek, spójnik, wykrzyknik) części mowy języka litewskiego. Autor omawianie części mowy rozpoczyna od rzeczownika. Wyróżnia pięć deklinacji rzeczowników, które nazywa formami (Forma), podaje jų końcówki ir mianownika i dopełniacza rodzaju ir męskiego i żeńskiego, następnie wymienia dziesięć przypadków rzeczownika ir jų przykłady: 1. Ojcze. 2. Ojca (-wo). 3. Ojcu. 4. Ojca (-wq). 5. Ojcze! 6. Ojcem. 7. Su Ojcu. 8. W ojcu. 9. Ojca. 10. Ojcu (s.1). L. Ivinskis wskazuje, że język litewski ma liczbę pojedynczą, podwójną i mnogą: liczba ir pojedyncza: Tiėwas; liczba du podwójna: ir tiėwu liczba mnoga: Tiewaj. Dalej w pracy przedstawiono tabelę odmiany rzeczowników oraz liczne przykłady ir rzeczowników języka litewskiego, pogrupowanych według końcówek. Podobnie opisano przymiotniki, zaimki, liczebniki i czasowniki. 82 stron L. Fotokopie gramatyki Iwińskiego zostały niedawno przywiezione į przechowywane ir w Wilnie LLTIR (nr inwentarza F1-7366). Innych L. rękopisów Ivinskiego, znajdujących się w zbiorach rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, kopie również znajdują się w Wilnie. Fotokopie części I „Prigimtūmenė” „Žemėmina” są przechowywane w zbiorach rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego (F72-754), o II części ,,Mikrofilm a“ kopii polsko-żmudzkiego słownika ir Zolémibeia — w dziale i rękopisów Biblioteki Akademii Litewskiej, a także kopie tych rękopisów znajdują się w Dziale Słowników Instytutu Języka Litewskiego. Fotokopie tabel danych językowych przechowywane są w LLTIR (F1-7365). 5 Iš tłumaczk. ka polska, skr. autorka. 109 Omówić L. Rękopisy Ivinskisa są nadal bardzo mało o zbadane, a niektóre w ogóle nie były badane. Są interesujące dla historyków języka, gramatyków, dialektologów, terminologów, leksykografów i wszystkich, ir którym leży na sercu historia naszego języka i narodu". Otrzymano ir 1998 06 26 * Chciałabym podziękować Kierownictwu Instytutu Języka Litewskiego oraz sekretarzowi naukowemu dr. A. Judžienisuž owi za umożliwienie wyjazdu į Kraków, už pomoc ogólnonaukowa. Z. Šimėnaitei ir dr pracownikom Instytutu Języka Polskiego w Krakowie Rozalii Przybytek, która pomogła odnaleźć rękopisy L. Ivinskiego. 110