Dėl kai kurių radioelektronikos terminų vartosenos

Wilius PALENSKIS, Vytautas VALIUKĖNAS ir Walerijonas ZALKAUSKAS Uniwersytet Wileński W SPRAWIE GDY KTÓRYCH RADIOELEKTRONIKI TERMINÓW UŻYCIA Obecnie oddano do druku „Słownik terminów radioelektroniki (języka litewskiego, angielskiego, ir francuskiego, niemieckiego i rosyjskiego)”, który 18 zawiera około tysiąca terminów. Autorzy tego słownika: dr Kazimieras Gaivenis, dr hab. dr Gytis Juška, dr. Vidas Kalesinskas, dr. Angelė Kaulakienė, dr. Stasys Keinys, dr. Jonas Matukas, dr. Vilius Palenskis (mężczyzna redaktor), dr. Antanas Petravičius, habil. dr. Stanislovas Sakalauskas, habil. dr. Algirdas Stabinis, dr. Vytautas Valiukėnas (mężczyzna. red. zastępca) dr. ir Valerijonas Žalkauskas (redaktor opracowania komputerowego). Część terminów tego słownika była już omawiana w różnych publikacjach poświęconych terminologii. [1, 2]. Tutaj omówimy jeszcze kilka bardzo ważnych terminów. Uwzględniajį ąc międzynarodowe ir litewskie normy dotyczące wielkości fizycznych ir jų znacznie [3], rozszerza się użycie terminu czynnik w odniesieniu do jednostek. Zgodnie z wymaganiami wspomnianych norm termin współczynnik (ang. coefficient || fr. coefficient m || niem. Koeffizient m || ros. Koadummenr m) powinien być używany tylko wtedy, gdy wielkości du 4 ir B (A=kB) łączący je k mnożnik jest wielkością wymiarową, np. : Współczynnik Halla || współczynnik || współczynnika Halla m de Hall || współczynnik | Halla-Koeffizientm xoabdunmenr m Xonza; współczynnik dyfuzji || diffusion coefficient || coefficient m de dyfuzja || współczynnik dyfuzji m || xKosdbĖOburnneHT m. MĖdyz3un; współczynnik || wydłużenia of coefficient linear || expansion coefficient m de dilatation linčigue || linearer współczynnik rozszerzalności m | KosbĖhunneHT m nuHEHHOrO paCNIHpeHHS3; współczynnik rekombinacji || recombination coefficient || coefficient m de recombinaison || Współczynnik rekombinacji m || KO30OOHnKHEHT M peKOMOVHAINMH; 48 współczynnik samoindukcji || coefficient of self-induction, self-inductance coefficient || d'auto-induction, m self-inductance f || Współczynnik samoindukcji m | xoaddunuenr Mm CAMOKHHYKINMK, CO6CTBeHHASI HHIIYKTUBHOCTb f; współczynnik temperaturowy oporu || temperature coefficient of resistance coefficient || tempėrature m de rėsistance de || Temperaturkoeffizient des m Widerstandes, Widerstandstemperaturkoeffizient m || TrTesMneparypHbIžū KO3(DMOUIUEHT M CONpOTHBIIEHHS; współczynnik magnetooporowy, współczynnik absorpcji, współczynnik rozszerzalności, współczynnik proporcjonalnego oddziaływania, współczynnik tłumienia, współczynnik temperaturowy, termoelektromotorycznej k. ir itp. Iš z podanych tutaj przykładów wynika, że rodzajowe nazwy terminolognų iczne współczynników najczęściar ej odzwierciedlają charakter zmiany danego zjawiska lub są nazwane na cześć autorów, którzy badali określone zjawisko. Termin faktor (ang. factor || fr. czynnik m || wok. Czynnik m | ros. xoacdbdunuent m, muoxurens m) zaleca się stosować wtedy, gdy wielkość k (A=kB lub k=A/B) jest bezwymiarowa, tj. gdy wielkości A ir B mają te same jednostki miary, ale mają te same znaczenia, ne np.: współczynnik strat dielektrycznych dielectric dissipation factor, || dielectric loss factor facteur || m de straty dielektrycz- || ne dielektrischer współczynnik strat m || Ko2dĖOHInneHT m ĮMMDJIEKTpHYECKYX TTIOTEPD; współczynnik || mocy power || factor facteur m de puissance || współczynnik mocy m || xkoaddunuent m MONIHOCTH; współczynnik jakości || guality factor, figure of merit || facteur m de qualité, facteur m de mérite || współczynnik dobroci m, liczba dobroci f || KO30OĖunHeHT m JJOOpOTHOCTHK, JĮJO6pOTHOCTB f: współczynnik korelacji || correlation factor || coefficient m de corrélation || współczynnik m | korelacji koa duument m xoppessiuu; współczynnik niezawodności | reliability factor facteur || m de fiabilité || Zuverlassigkeitsfaktor m | koadbdunuenr m nanéxuocru; współczynnik zbieżności coincidence | factor facteur coincidence || m || Koinzidenzfaktor m | xoadbdumuenr m cosnanenus; - współczynnik wypełnienia impulsów, współczynnik f, zniekształceń magnesowania, współczynnik przeciążenia f, sprzężenia zwrotnego, współczynnik rozproszenia, szumu f ir itd. 49 Z przytoczonych tu przykładów wynika również, że nazwy terminów gatunkowych współczynników najczęściej odzwierciedlają zjawisko lub stopień jego oddziaływania, stopień ogólności lub występowania określonych zjawisk itp. Chociaż wielkość określana terminem faktor zasadniczo różni się od wielkości wyrażanej współczynnikiem — ten ostatni jest wielkością wymiarową, jednak wiele z nich w litewskiej literaturze naukowej do tej pory nazywano współczynnikami. Ponadto, chociaż w „Słowniku współczesnego języka litewskiego” [5] słowu faktor przypisuje się wyłącznie znaczenie czynnika, w innych językach słowo to w dziedzinie nauki i techniki najczęściej stosuje się w znaczeniu mnożnika liczbowego lub liczby wskazującej stopień określonego oddziaływania. Dlatego w przyszłości, przygotowując nowe wydanie tego słownika [5], należałoby wskazać również wyżej wspomniane znaczenie faktora. Jak wskazano, faktor można wyrazić również stosunkiem określonych wielkości, jednak tego terminu nie należy utożsamiać z terminem stosunek. Stosunek (angl. ratio || franc. rapport m || niem. Verhaltnis n || ros. oTHOINeHHe 1, COOTHONICHHE 7) jest wielkością bezwymiarową (k=A4 /A4,), gdy wielkości A, i A, mają nie tylko te same jednostki miary, lecz także to samo znaczenie, tj. stosunek pokazuje, ile razy wartości określonej wielkości są większe lub mniejsze od siebie. Wymieńmy kilka przykładów: stosunek stężeń || concentration ratio || rapport m des concentrations || Konzentrationsverhaltnis n | orHomenue n KOHIIEHTpAlUN; stosunek gęstości domieszek stopowych || doping density ratio || rapport m des dopants | Dotantenverhialtnis n | oTHomeHnue n IUIOTHOCTEN JIETUPYIOLIMX IIPUMECEH; stosunek sygnałów jednostki logicznej i zera || one-to-zero ratio | rapportm signal un —signal zéro || Null-Eins-Verhaltnis n || oruonmenue n CHUTHAJIOB jorudeckux 1 u 0; stosunek składników mieszaniny | mixture component ratio | rapport m des composants au mélange | Mischungsverhéltnis n || coorKomenune n KOMIIOHEHTOB B CMECH; stosunek sygnału do szumu || signal-to-noise ratio || rapport m signal/bruit || Signal/Rausch-Verhiltnis n || orHomenue n curnasn/ stosunek stechiometryczny stoichiometric ratio rapport stoechiométrique stochiometrisches Ty M; 50 || || m || Verhiltnis n || crexuoMerpuueckKoe OTHOJNNICHHE A; stosunek ir wysokości do szerokości, stosunek szybkości trawienia, stosunek ruchliwości, stosunek magnetooporu, stosunek szumu ir nośnika, stosunek tłumienia, stosunek pojemności cieplnych s. ir kt. Jeżeli nazwy ir terminów szczegółowych rodzaju współczynnika najczęściej nie były su związane z nazwami wielkości A ir B to nazwy terminów szczegółowych rodzaju stosunku bezpośrednio wskazują wielkości A ir B nazwy. W tych przypadkach, gdy stosunek k=A/B jest mniejszy už od o jedności, 4 wielkość jest częścią wielkości B (A wchodzi į B skład), należy używać terminu część (angl. part || pranc. partie f || niem. Teil m || ros. uacr» f, mons A): część aktywna active || part partie || active f || Akivteil m, Wirkteil m || akruBHas 4acTb f; część urojona || imaginary part || partie f imaginaire || Część urojona | MHuMas VacTb f, część rzeczyw- || ista część || rzeczywf ista || Część rzeczywista m || BEIIIECTBEHHAs YACTb f, NeUCTBUTENIbHAS YACTb f. svorio dalis || weight part || partie f de poids || Gewichtsteil m || BeCOBas1 YAaCTb f, BECOBAs JIOJIS /; tūrio dalis || volume part || partie f de volume || Volumenteil m, Raumteil m | 0o65ėMHas acts f. Należy ubolewać, że zarówno w litewskiej, jak i w obcojęzycznir ej literaturze naukowo-tecje ir hnicznej terminy współczynnik, faktor i stosunek ir często są mylone; dopiero w ostatnim czasie zaczęto je systematyzować [3, 4]. Np. termin współczynnik wzmocnienia (chociaż zgodnie ze znaczeniem powinien to być faktor wzmocnienia) jest tak szeroko stosowany, że raczej nie warto go teraz zmieniać. Kombinacje wielkości fizycznych, utworzone z iš określonych współczynników i ir faktorów, często uważa się za nowe wielkości, które niekiedy nazywa się parametrami, np. parametr Grüneisena (Grüneisena). Nie należy rozszerzać użycia tego terminu, ponieważ termin parametr jest najczęściej używany w znaczeniu cechy, charakterystyki, gdy chce się za pomocą określonych wielkości scharakteryzować przyrząd, urządzenie lub inny wyrób, np.: parametry układu przy dużym sygnale || large-signal parameters || paramètres ar signal fort || || m pl en || Wielkosygnałowe m pl || parametry 51 MeTDpBbI m pl B pexxuMe G0JIbInoTO CHTHAJIa; parametry układu scalonego || integrated circuit parameters || performances m pl de circuit intégré || IC-Leistungsparameter m pl || mapamerper m pl UuHTETpaJIbHbIX CXeM; parametry technologiczne || technological parameters || paramètres m pl nanotechnologiczne || Parametry m pl || produkcyjne procesu technologicznego. Logarytm stosunku określonej wielkości fizycznej A do jej wartości odniesienia A, (L=1g(4A/A,)) nazywa się poziomem (najczęściej wyrażanym w decybelach): poziom wykrywalności || detectable level || niveaum dėtectable || Nachweisbarkeits-niveau nm || ypoBeHb m OGHapyXeHU; poziom sygnału || signal level || niveau m de signal || Signalpegel m || YPOBEHb M CHTHAJIa; poziom szumu || noise level || niveau m de bruit || Rauschniveau n, Rauschpegel m || yposens m nryMa. Jednakże termin poziom jest szeroko stosowany ir do wskazywania określonych wartości wielkości fizycznych, np.: odniesienia I., maksymalny dopuszczalL, ny poziom mocy L, sygnału promieniowania L., zerowy L, poziom ograniczenia L., progowy I. ir itp. Terminu poziom nie należy mylić z terminem su szczebel; ten ostatni stosuje się do opisywania poziomów energetycznych: akceptorowy I., donoroL, wy L, zdegenerowany laserowy I., niezbudzony I. główny nieobsadzony I, poziom energetyczny, L., poziom rekombinacyjny, L., płytki poziom donorowy, pusty I. itd. Do grupy wyżej wymienionych terminów należą również terminy stała lub wielkość stała. Wielkość mająca w każdych warunkach tę samą wartość nazywa się stałą uniwersalną lub po prostu stałą: stała elektryczna || electric constant || constante f ėlectrigue || dielektrische Konstante f, Dielektrizitatskonstante f || 97rekrTpuuecKasi IIOCTOsIHHAA f; stała magnetyczna || magnetic constant || constante f magnétigue || magnetische Feldkonstante f, Permeabilitatskonstante f des Vakuums || MarHuTHasi nocTOSHHASI A, stała Plancka || Planck's constant || constante f de Planck || Plancksche Konstante f || nmocrostauas f Inanka. 52 W odniesieniu do innych wielkości, które mają te same wartości w określonych warunkach i dla których w innych językach używa się terminów constant, constante, Konstante itd., w języku litewskim należy dawać pierwszeństwo terminowi konstanta, a nie tłumaczeniu rosyjskiego terminu nocmosannas pastovioji (tego ostatniego terminu nie ma w słowniku [5]): stała galwanometru || galvanometer constant || constante f de galvanomėtre || Galvanometerkonstante f | nocrosxHas f TaJIbBaHOMeTDA; stała czasowa ładowania || electric charge time constant || constante f de temps de la charge || Ladezeitkonstante f || IIOCTOSIHHAs /BpeMeHH 3apsl/la; stała dowolna || arbitrary constant || constante f arbitraire || willkūrliche Konstante f || mpousBosibHas mocrosHHas J, stała rozpadu || decay constant || constante f de dėsintėgration || Zerfallkonstante f || nocrosxHas f pacnana; stała tłumienia || damping constant || constante f d'amortissement || Stała tłumienia f || nocrosHHas ycnof KOCHHS. Znacznie szerzej proponuje się stosować termin sposób. Termin ten nie został nawet uwzględniony į w „Słowniku [6], terminów fizycznych”, chociaż w wielu miejscach może zastąpić termin metoda, tj. w tych przypadkach, gdy mowa o rodzaju bycia, przejawiania się, wykonywania lub działania, np.: sposób || approach, method, technique || mode m, méthode f, technique f|| Method f, Verfahren nm, Technik f || crroco6 m, Mero m; sposób przeprowadzania próby testing technique technique dessai || || f || Priiftechnik f || cmoco6 m ucnbITaHuS; sposób sporządzania rysunku | patterning technique || technique f de dėfinition dessin de || metoda odwzorowania struktury n || coco m OOopMHUpoBaHHS; PUCYHKA; metoda synchronizacji modów || mode-locking technique || méthode f de synchronisation des modes || croco6 m cnHxpoHH3arnMH MOI; podstawowe | podejście basic || approach méthode f de base || Podstawowa metoda n || 6a3o0BbIit crioco6 m; metoda kompensacji błędów || error compensation method || compensation d'erreur 53 metoda f de || metoda kompensacji błędów r || croco6 m KOMINEHCAIIHH TMOTDpENIHOCTH; metoda samopozycjonow- || ania self-aligned approach mėthode || d'autoalignement, f technique dauto-alignement cmnoco6 f camoCOBMEINEHU- || S; metoda m wielostopniowej dyfuzji, metoda dwubramkowa, metoda trawienia folii, metoda wytwarzania, metoda odparowywania, metoda impulsowego rozpylania, metoda wyciągania kryształów, metoda kwantowania, metoda pomiarowa, metoda rozdzielania, metoda łączenia światłowodów włóknistych, metoda rozpraszania, wzbudzania b. ir itd. Jednak nie oznacza to, że wszędzie termin metodę należałoby zastępować terminem sposób, np. gdy termin jest związany z nazwiskami autorów lub innymi nazwami własnymi: metoda Bridgmana || su Bridgman method || ar méthode f de Bridgman || Bridgman-Methode f || Metron m. Bpumxmena; metoda Czochralskiego || Czochralski method || méthode f de Czochralski || Czochralski-Methode f || Metron m Uoxpanisekoro; metoda Monte Carlo || Monte-Carlo method || mėthode f Monte-Carlo || Monte-Carlo-Methode f, Monte-Carlo-Verfahren n || meron m. Monte-Kapiio. W przypadkach, gdy chcemy wyrazić zbiór sposobów lub uogólnienie, zasadę badania lub działania, nie należy również unikać terminu metoda, np.: metoda przybliżona || approximative method || méthode f approximative || Annaherungsverfahren n || npuOjmxėHHbIžū MeTOJI m; metoda pętli || loop method || méthode f de boucle || Schleifenmethode f || Merojį m metnu, Meron m uuieida; metoda dudnień || beat method || mėthode f de battements || Schwebungsverfahren n || Merojį m nuteida; metoda zerowa || null method || mėthode f de zėro || Nullmethode f, Nullabgleichmethode f || HyneBoit MeTOJ m; metoda różnicowa || differential method || méthode f différentielle | Differentialmethode f || pasHocTHbIū MeTOJN m, JUuOgdepEHIMAJIbHbIĖ METOJĮ M; metoda wariacyjna || variational method || méthode f des variations || Variationsmethode f, Variationsverfahrenn || BapuanuoHHbIri gradiento m., įkrovimo iškrovimo m., harmoninio balanso m., išlydžio m., kontūrinių srovių m., mazginių potencialų m., panašumo m., simbolinis m., superpozicijos m., tiltelio m., trijų ampermetrų m., vėlinamojo potencialo m., žingsninis MEeTOJ Mm; 54 ir m. ir itp. Dalej omówimy użycie terminów czujnik, ir przetwornik konwerter. Czujnik — to [7] 1) element ar urządzenie, które reaguje na į oddziaływania fizyczne, takie jak ciepło, światło, dźwięk, ciśnienie, pole magnetyczne elektryczne, ruch itp., ar wytwarza określony sygnał, ir urządzenie ir środki zwiększające czułość właściwą 2) elementu pierwotnego, ar urządzenie, które, wykorzystując promieniowanie lub odbicie 3) energii cząstek określonych obiektów, wykrywa, wskazuje przedstawia ar te obiekty lub działania. ar jų Wymienimy kilka przykładów: czujnik || sensor, sensing element || senseur m, capteur m || Fūhler m, Fūhlelementm, Geberm || 3yBCcTBHUTEeJIbHEIŽ 2JIEMEHT M, TATIUK m, bolometryczny czujnik światła bolometric light || sensing element capteur bolomėtrigue lumiėre || bolometrischer m de || Lichtgeber m || Gonomerpuyeckuit JiaTUHK m. CBETA; Fotoelektryczny czujnik || photoelectric sensing element capteur || photoélectrique m photoelektrischer || Geberm || dporosnexTpuueckuii HJAaTYMK Mm; Czujnik indukcyjny inductive sensor capteur inductif || induktiver || m || Geber m || HHJLYKTHBHbIŪ JATYUK m; magnetostrikcinis jutiklis || magnetostrictive sensor capteur || magnėtostriction m a magnetostriktiver || Geber m || MarHHTocTpHuKULMOHHBIŽ JaTUKK Mm; czujnik || ciśnienia pressure sensor, pressure || pickup capteur m de pression || Druckfūhler m || Jtaruux m naBieHus; czujnik światła light sensor, || photosensor photosenseur photorėcepteur || m, m || Photosensor m, lichtempfindliches Element n, Lichtempfanger m || dOoroJieTEKTOp m, (GOTOUYBCTBUTEIbHBII DJIEMEHT Mm; czujnik wilgotności, czujnik elektroniczny, czujnik Halla, czujnik naprężenia, czujnik optoelektroniczny, czujnik piezoelektryczny, czujnik światłowodowy, czujnik pojemnościowy, czujnik temperatury, czujnik ultradźwiękowy czujnik obrazu, czujnik drgań itp. 55 Przetwornik (transducer || capteur m, transducteurm || Geber m || naam m) — to urządzenie lub komponent zmieniający jeden rodzaj energii w inny, przy zachowaniu informacji zawartej w energii pierwotnej, jej pochodnej lub całce. W niektórych przypadkach funkcje przetwornika i czujnika są bardzo zbliżone (w języku francuskim, niemieckim i rosyjskim często używa się nawet tych samych terminów), jednak przetwornik nie jest przeznaczony do wykrywania. Przetwornikiem może być 1) mikrofon, który zamienia fale dźwiękowe na sygnał elektryczny (prąd lub napięcie), 2) laser modulowany, który zamienia sygnał elektryczny (najczęściej prąd) na modulowane światło, 3) odbiornik światła, który zamienia modulowane światło na sygnał elektryczny itp., np.: przetwornik elektromagnetyczny || electromagnetic transducer || capteur m ėlectromagnėtigue || elektromagnetischer Geber m || anekrpoMArHUTHBIN JAaTYUK M; przetwornik mocy || power transducer | transducteur m de puissance || Leistungsgeber m || mat4uk m MOLIHOCTH; przetwornik Halla || Hall transducer || capteur m de Hall || Hall-Geber m || naruuk m. XoJuia; przetwornik magnetostrykcyjny || magnetostriction transducer || transducteur m de magnėtostriction || Magnetostriktionsgeber m || MarHuTOCTPUKIIMOHHBIA ĮĮaTUMK M; przetwornik pomiaru odległości || telemeter transducer || transducteur m de télémesure || FernmeBgeber m || Jtaruuk m TenensMepeHus; przetwornik wyznaczania przesunięcia || displacement transducer || capteur m de dėplacement || Weggeber m || įtaruuk m cMenieHus. Przetwornik (converter, changer || convertisseur m, changeur m || Wandler m, Umsetzer m, Umformer m || npeo6pa3osBareJis m) — to urządzenie, które najczęściej zmienia określony parametr energii tego samego rodzaju na inny, jedną funkcję na inną, jedną postać informacji na inną itp. Przetwornikiem może być 1) część odbiornika radiowego zmieniająca częstotliwość sygnału wejściowego na niższą, tj. na częstotliwość pośrednią, 2) generator elektryczny zmieniający prąd przemienny na stały lub odwrotnie, 3) urządzenie zmieniające postać przedstawienia danych na inną, bez zmiany ich znaczenia, i in.: przetwornik analogowo-cyfrowy || digital-analogue converter || convertisseur m digital-analogigue || Digitalanalogumsetzer m, Digital56