Literatūros terminų žodyno pradžia

POCZĄTEK SŁOWNIKA TERMINÓW LITERACKICH 1995 m. Wydawnictwo „Baltų lankų“ wydało przygotowany przez Aleksandra Krasnowa pierwszy zeszyt „Słownika terminów literackich”, poświęcony pojęciom dotyczącym jednego — gatunku — powieści. W przedmowie napisano: „Baltos lankos“ postanowiło wydawać słownik w zeszytach tematycznych. Po wydaniu serii zeszytów obejmujących podstawowe pojęcia literackie oczekuje się, że zostaną one połączone, uzupełnione i wydrukowair ne w jednej książce”. Ukazało się wiele słowników ir terminów z różnych dziedzin, jednak podobnego słownika w języku litewskim dotąd nie mieliśmy został (1961 m. wydany J. przetłumaczony iš z języka rosyjskiego przez Vildžiūnasa L. TimofiejewN. a, Węgrowa „Słowniczek terminów nauki o literaturir 1962 m. ze” — języków litewskiego i rosyjskiego „Słownik terminów literackich”, opracowany J. PetronisV. a, Vanagasa ir A. Zalatoriusa). Dlatego bez wątpienia godna pochwały jest praca, której podjęli się nų pomysłodawcy i ir redaktorzy litewskiego „Słownika terminów ir literackich”. Znaczenie takiej publikacji jest niewątpliwe. Ji wyraźnie określono w przedmowie: „Taki słownik jest potrzebny litewskim wyższym i ir średnim szkołom, pisarzom, społeczeństwu”. Pierwszy zeszyt tego słownika objaśniającego o charakterze encyklopedycznym jest niewielki (zaledwie 18 s.). Składa się z następująciš ych części: przedmowy, budowy słownika oraz ir indeksu litewskich terminów. W zeszycie terminy 57 hasłowe przedstawiono w porządku alfabetycznym według liter pierwszego słowa; ne wyjaśniono w nim wyłącznie rodzaje, typy i odmiany ir powieści, natomiast takie terminy jak epos, epika, gatunki epickie, epopeja, powieść. Objaśnienia wzbogacają przykłady powieści z iš literatury ir światowej i litewskiej. Po Do większości artykułów dołączono wykaz literatury. Czy jednak ar nie byłoby celowe przedstawić wykorzystane źródła na końcu zeszytu w porządku alfabetycznym (tak jak zrobiono to w drugim zeszycie „Słownika terminów literackich”), zwłaszcza że niektóre publikacje się powtarzają. W przypadku niektórych terminów (epos, epika, epopeja, powieść intelektualna) wyjaśniono ich pochodzenie, a ir obok podano odpowiedniki w innych językach (z wyjątkiem powieści intelektualnej). Przy objaśnianiu terminu powieść amadyska napisano, że jest to hiszpańska powieść rycerska, jednak obok nie podano jej odpowiedników w innych językach. Obok terminu powieść ir epizodyczna występują jedynie rosyjskojęzyczne odpowiedniki powieści nowelistycznej. Podane przykłady powieści nowelistycznej pochodzą wyłącznie z literatury litewskiej. 111 iš Obok terminu powieść zbójecka Istnieje jedynie niemiecki odpowiednio k; obok terminu powieść radiowa nie ma żadnych odpowiedników. Większość terminów literackich znajdujących się w zeszycie jest litewska. Jednakże zdarzają się terminy w jų ir innych — językach: angielskim, niemieckim i — francuskim. Te ostatnie podawane są jako terminy hasłowe odsyłające do su terminów į litewskich, np.: college-novel powieść uniwersytecka | (s. 3), ich— powieść | powieść pierwszoosobowa (p. 8), kolportageroman T powieść brukowa (p. 9), roman a clef | powieść aluzyjna (p. 13), Zeitroman T powieść o czasie (p. 18). W słowniku synonimów nie unika się ich, jednak jų nie ma ich wiele, np.: powieść artystyczna powieść | artysty (s. 2), powieść awanturnic- | za powieść przygodowa (s. 3), powieść liryczna | powieść poetycka (s. 10), powieść łotrzykowska | powieść szelmowska (s. 11), powieść felietonoT wa powieść odcinkowa (s. 15). Terminy w słowniku są opatrzone akcentami. ir Zdarzają się pojedyncze nieścisłości w akcentowaniu, np.: gotiškasis romanas (=gotiškasis romanas, ale jeszcze lepiej byłoby gotikinis romanas) (s. 7) ir tamże Zaproponowalibyśmy termin powieść rycerska (s. 13) zmienić termin romans rycerski (zob. DZ, romanse rycerskie) (por. w tym samym słowniku — romans rozbójników, łotrów), termin romans rozwojowy (s. 18) — termin romans dojrzewania. Zamiast terminu romans wierszowany lepiej pasowałby termin romans poetycki, ponieważ jest to termin rodzajowy, zamiast o terminu romans intelektualny — romans — intelėktinis. W słowniku znaleziono kilka błędów korektorskich: veikėtų (=veikéjy) skaičius (str. Epika) (s. 6), neigiama (=neigiamas) priežastinių ryšių visuotinumas (str. Powieść grozy) (s. 16). Jak wiadomo, dopowiedzenia i wyrażenia doprecyzowujące wydziela się przecinkami: badanie świata „<...> samego w sobie jest podobno bezsensowne, ponieważ w tradycyjnej powieści odzwierciedlenie świata nieuchronnie zniekształca uprzednia opinia narratora, tj. postrzegającego podmiotu, przekonania (= uprzednia opinia, przekonania narratora, tj. postrzegającego podmiotu) (str. „Nowa powieść“) (s. 11). Drugi zeszyt „Słownika terminów literackich“, poświęcony wersyfikacji, ukazał się pod redakcją prof. 1998 m. Jį J. Girdzijauskasa. W przedmowie 112 zaznaczono, że „zeszyt zawiera blisko terminów i pojęć 600 teoretycznych, opisujących przede wszystkim wersyfikację poezji europejskiej”. Ten zeszyt jako ir pierwszy wydany został bardzo pięknie. Na końcu zeszytu znajduje się wykaz literatury ir oraz skróty. Nie wiadomo jednak, dlaczego nie ma indeksu terminów. Publikacja została przygotowana naprawdę starannie, znaleziono tylko jeden błąd korektorski: silaboonikos (=silabotonikos) (str. Paroksyton) (s. 41). Terminy w słowniku ułożone są w porządku alfabetycznym. Przy hasłowych terminach w nawiasach podano odpowiedniki w językach angielskim, francuskim, niemieckim, rosyjskim, polskim, a niekiedy także hiszpańskim i włoskim. Przy większości terminów podano jų ich pochodzenie (najczęściej iš z języków greckiego i łacińskiego; jest kilka terminów pochodzenia arabskiego). Terminy ilustrowane są przykładami, zamieszczono także schematy przykładów. Jak napisano w przedmowie, „wyjaśnienie paneuropejskich (=ogólnoeuropejskich — P. Z.) terminów uzupełniono danymi litewskiej wersologii oraz litewskimi ir przykładami- “. Większość terminów słownika to terminy międzynarodowe. Terminy opatrzono akcentami. Jednakże kilka z nich nie ma zaznaczonego akcentu: harmonia samogłosek (=balsiy harmonija“ (s. 11), dipirichis (=dipirichis) (p. 16). W niektórych artykułach objaśniających terminy znajduje się odsyłacz do terminów, su jednak tych ostatnich nie T, ma w słowniku. W artykule dotyczącym wiersza znajduje pa się skrót por. wiersz, liryka, poemat, poezja; w artykule dotyczącym rymu królewskiego znajduje się strofa troilska; w artykule dotyczącym członu znajduje się okres, jednak terminów wiersz, liryka, poemat, poezja, strofa troilska, okres nie ma w słowniku. W tym zeszycie, podobnie jak ir w pierwszym, znajdują się odsyłacze od terminów nagłówkowych w językach innych niż su litewski į (angielskim, łacińskim, francuskim) do terminów litewskich: brevis brevians | Skrócenie jambiczne (s. 12), cobla | kobla (s. 14), chronos protos T mora (s. 14), enjambement | przerzutnia (p.), rhyme royal rym królewski | (p. 46), versus anacyclici T wiersze anaklikiczne (p. 61), versus cancrini | wiersze anaklikiczne (p. 61), versus memoriales T wiersze mnemotechniczne (p. 61), versus politicus T wiersz polityczny (s. 61), versus recurrentes | palindrom (s. 61). Być może należałoby zrezygnować z pierwszych jako terminów odsyłających, pozostawić tylko litewskie, o obok których wskazane byłoby pochodzenie: skrót od jamb jų (łac. brevis brevians) (s. 31), kobla (prowans. Cobla) (p. 33), mora (łot. mora — opóźnienie, odstęp czasu) rym królewski (p. 39), przeniesienie (franc. enjambement) (s. 43) 113 (w słowniku znajduje się termin anżambeman (s. 8)), (angl. rhyme royal) (s. 32), wiersze anacykliczne (łac. versus anacyclici, versus cancrini) (s. 5), wiersze mnemotechnicz- (< ne gr.mneme — pamięć, techne — nauka, sztuka) (s. 38), wiersz politycz- (< ny gr. stichos politikos) (s. 44). Zamiast palindromu używano już litewskiego terminu grįžinys. Zdarzają się łacińskie, francuskie terminy nagłówkowe, obok których nie ma żadnych odpowiedników (tylko tų pochodzenie terminów): cursus (łac. cursus — bieg) (s. 14) (jest litewskim terminem kursus (s. 34)), cursus planus (łac. planus — równy, jasny, prosty) (s. 14), cursus tardus (łac. tardus — powolny, spokojny) (p. 14), cursus trispondiacus (łac. trispondiacus — iš trzech spondejów) (p. 14), cursus velox (łac. velox — szybki, nagły) (str. 14), numeri (łac.) (str. 40), numerus (łac. — człon, część składowa) (s. 40), vers cummun (franc. proste wersy) (s. 60), versus correlativi (franc. wers raportės) (s. 61), versus quadratus (łac.) (s. 61). Istnieją terminy, przy których nie podano ani pochodzenia, ani odpowiedników: versus concordantes (s. 61), versus crescentes (p. 61), versus descrescentes (p. 61), versus rapportati (p. 61). Słownik obfituje w synonimy, np.: rym | echowy wersy echowe (p. 2), akcent (p. 2) ir akcent (p. 32) amfibrach T kretik (p. 5), dybrach T pirrych (p. 16), dichorej T ditroch (p. 16), eupolidion | wersy eupolidyjskie (p. 22), falecej T wersy falecejskie (p. 22), grafika T grafika wiersza (p. 23), heptapodia | heptametr (s. 25), intonacyjno-składniowy układ wersów | składniowo-intonacyjny układ wersów (s. 28), rym kadencyjT ny rym finalny (s. 31), czterowiT ersz katren (s. 32), mejur T wiersze mejuryczne (p. 35), orkiestracja | instrumentacja (p. 40), parijamb T pirrych (p. 41), prozodia T prozodia (p. 45), sekstet | sekstet (s. 49), stornelis | ritornelis (s. 55), wersyfikacT ja wersotwórstwo (s. 61), wersologia T wersotyra (s. 61) i in. Każda litera alfabetu, od której zaczynają się terminy hasłowe, została wydrukowana osobno dużą czcionką pogrubioną. Para terminów rozpoczynających się od danej ¢, litery podano przy tej c, literze, jednak ¢ literę można było napisać obok c (zob. pierwszy zeszyt — cd, gi, mn, št, vz) albo nawet wyodrębnić, jak to zrobiono literą su u. Terminów rozpoczynających się na tę literę również są tylko dwa. 114 Mamy więc nadzieję, że redaktorzy słownika, łącząc w jedną į książkę już wydane i te, które zostaną ir jeszcze wydane, tematyczne zeszyty „Słownika terminów literackich”, zwrócą uwagę na į wspomniane tu drobne nieścisłości. Palmira ZEMLEVIČIŪTĖ 115