Keletas L. Ivinskio augalų pavadinimų

Albina AUKSORILietuvių kalbos institutas ŪTĖ KILKA NAZW ROŚLIN L. IVINSKISA Od dawna rosnące na Litwie rośliny mają dla nas nazwy zwyczajne i znane, dość dobrze uporządkowane przez specjalistów botaniki, jednak rośliny sprowadzane dość często nazywane są zlituanizowaną nazwą łacińską, gdy nie znajduje się, a czasem nawet nie szuka się, litewskiego odpowiednika nazwy takiej rośliny. Niniejszy artykuł kontynuuje temat artykułów opublikowanych w numerach 6 i 8 czasopisma Terminologija, dotyczących nazw kwiatów (Vainauskienė 2000: 98-104; Gaivenis 2001: 140-142). Najwięcej na ten temat pisał K. Gaivenis, proponując najczęściej nowo utworzone litewskie nazwy roślin (Gaivenis 1997: 46-48; 2001: 140-142). Dobrze utworzone i umotywowane neologizmy mogłyby doskonale zastąpić zapożyczenia łacińskie, jednak nie zawsze konieczne jest tworzenie neologizmów; można by również przypomnieć nazwy proponowane przez twórców pierwszych litewskich nazw roślin, takich jak J. A. Pabrėža i L. Ivinskis, i niektóre z nich zalecać do stosowania. W niniejszym artykule omawia się niektóre nazwy roślin stworzone w XIX wieku przez żmudzkiego oświeceniowca Laurynasa Ivinskisa, dla których określenia obecnie używa się zlituanizowanych nazw łacińskich. L. Ivinskis w drugiej części swojego największego dzieła z zakresu nauk przyrodniczych Prigimtūmenė, zatytułowanej Žolėmina, przedstawił systematyczny wykaz grzybów i roślin, w którym nazwał ponad 2520 rodzajów (szerzej zob. Jankevičius, Jankevičienė 1962: 151-163; Auksoriūtė 1998a: 102-110; 1998b: 32— 40). Z tego rękopisu pochodzą również podane w artykule proponowane przez L. Ivinskisa nazwy roślin. K. Gaivenis w artykule „Kilka uwag o terminologii systematycznej” zaproponował neologizmy w celu zastąpienia niektórych zapożyczeń łacińskich: pluoštažiėdė (Veltheimia), papartūnas (Pteris), žiedūnėlė (Exacum) (Gaivenis 2001: 141-142). Jednakże dla oznaczenia tych samych plemion znajdujemy litewskie nazwy również w rękopisie L. Ivinskisa, np. Weltheimia —zžalswiėsis ~ žalsvėsis (: žalsvas + -ėsis), Pteris —ptunksneris ~ plunksnerys (: plunksna + -erys), Exacum —sūblas ~ sūblas. Tworzenie ostatniej nazwy L. Ivinskisa jest niejasne: 95 nieznane jest słowo podstawowe i niejasny formant słowotwórczy, jednakże tworzenie dwóch pierwszych można prześledzić, choć ich motywacja jest niedokładna. Nazwy podane przez K. Gaivenisa, o jasnej budowie i dokładnie umotywowane, mogłyby szybciej wejść do użycia niż niezwykłe nazwy roślin podane przez L. Ivinskisa ponad 130 lat temu. Jednakże niektóre nazwy używane przez L. Ivinskisa mogłyby zastąpić obecnie używane zlituanizowane nazwy łacińskie. Np. Adiantas (Adiantum) —skarūnis ~ skarūnis (: skarti + -iinis). Paproć ta prawdopodobnie została tak nazwana ze względu na karbowane liście. Przyrostek -ūnis L. Ivinskis przejął z gwary dunininków żmudzkich swojej rodzinnej ziemi. W Prigimtūmenė podał dość dużo nazw roślin utworzonych z tym przyrostkiem. Celozja (Celosia) —(pol. Grzebionatka, kurzy grzebien), skiauterūnas ~ skiauteriinas (: skiauterė + -iinas). Jest to kwiat z rodziny szarłatowatych, którego kwiatostan przypomina koguci grzebień, toteż przy tworzeniu nazwy umotywowanie wyraźnie wybrano wyraz podstawowy oraz dość produktywny formant słowotwórczy. Etjonema (Aethionema) —(niem. Steinkresse), antkuolis ~ antkiilis (: ant-+ kūlis „kamień“). Kwiat uprawia się w alpinariach, więc motywacja jest jasna. Heliotrop (Heliotropium) —(pol. Tomilek, storicokwiat, stonecznica, brodawnik, niem. Sonnenwende), kwepéné ~ kvepené (: kvepia + -ené). Kwiaty rośliny zwracają się ku słońcu, dlatego bardziej umotywowaną nazwą do jej określenia byłby neologizm L. Ivinskisa saulėtra, podany w LBZ 1938 (: saulė + -ėtra), jednak został on utworzony za pomocą bardzo rzadkiego przyrostka -fra, choć według P. Skardžiusa najprawdopodobniej odziedziczono go po starożytności (Skardžius 1996: 301). Tiarelė (Tiarella) —(lenk. Ciektawka), taszūklis —lašūklis (: lašas + -ūklis). Podstawowe słowo tej nazwy L. Ivinskis prawdopodobnie zaczerpnął, kierując się polskim odpowiednikiem (lenk. ciec —„płynąć, kapać“, ciekły —„płynny, płynący, ciekły“). Derywaty z przyrostkiem -ūklis, podobnie jak wspomniane wcześniej z -ūnis, są charakterystyczne dla Żmudzinów (Vitkauskas 1977: 102-104). W katalogach „Florexlit pavasaris” z lat 2000, 2001 i 2002 znaleziono wiele nazw reklamowanych gatunków roślin, których rodzaje określane są zapożyczeniami łacińskimi, bez poszukiwania litewskich odpowiedników. Niektórym z nich już L. Ivinskis nadał litewskie nazwy, warto więc o nich pamiętać. Np. : Agapantas (Agapanthus<gr. agape —„miłość, upodobanie“, anthos — 96 „žiedas“ BVŽ 1998) — okazała i ozdobna roślina z rodziny czosnkowatych (Alliaceae), pochodząca z Afryki Południowej, mająca wyprostowane i mocne łodygi, których kwiatostan ma kształt baldachu, a liście są wąskie i długie. W katalogach nazwy gatunków tej rośliny podano niejednolicie: w katalogu z 2000 r. gatunek Agapanthus africanus nazwano agapantem baldachowym, natomiast w katalogu z 2001 r. do określenia tego samego gatunku używany jest termin agapant afrykański (BV Ž — agapant baldachowy). L. Ivinskis nadał tej roślinie nazwę pakėltis — pakeltis (: pakelia + -tis), być może nazwał tak omawianą roślinę ze względu na kwiatostany wzniesione ponad liście. | Wieloletnia roślina z rodziny obrazkowatych (Araceae), arum włoskie (Arum italicum), jest ceniona za piękne zielone liście z żyłkami w kolorze kremowym oraz oryginalny kwiat i owocostan. L. Ivinskis nazwał jej rodzaj razgitras —razgytras (: razgė + -ytras) (pol. Obrazki, aronek). Nazwa ta została utworzona z użyciem wspomnianego już przyrostka -tra, a jako słowo podstawowe przyjęto używany przez Żmudzinów czasownik razgytis „splatać się, plątać się“ (LKŽ XI 1978). zazwyczaj piękne kwiaty i liście, kwitnie przez całe lato. Po przekwitnięciu zawiązuje się owoc — torebka z dużymi, ciemnobrązowymi nasionami. Jej Daugiametis žolinis šakniastiebinis augalas kana (Canna) turi negatunek kanna indyjska (Cana indica) jest najczęściej uprawiany na rabatach, można ją również uprawiać na balkonach. Ten kwiat należący do rodziny paciorecznikowatych (Cannaceae) J. A. Pabrėža nazywał pypyte LBŽ, natomiast L. Ivinskis podał dla niego termin léndrielié ~ lendrėlė (: lendrė „trzcina” (DūnŽ 1976: 172) + -ėlė) (pol. Pociorecznik, kwiatotrzcina, trzcinokwiat), prawdopodobnie wzorując się na polskich odpowiednikach (pol. trzcina „trzcina”). Kwiatowi kleome (Cleome) z rodziny kaparowatych (Capparaceae), pochodzącemu z Ameryki Południowej, L. Ivinskis nadał nazwę ponarwis ~ ponarrvis (: po- + narvas). Motywacja nazwy jest niejasna. W katalogach reklamowany jest gatunek tej rośliny kleome kolczysta (Cleome spinosa), będący wysoką rośliną jednoroczną, której kwiaty mogą być białe, różowe, wiśniowoczerwone lub fioletowe, skupione na wierzchołkach łodyg w wielokwiatowe, wznoszące się grona. Gomfrena (Gomphrena) — lubiący słońce, niewymagający kwiat łąkowy z rodziny szarłatowatych (Amaranthaceae), szczególnie nadaje się do wykonywania suchych bukietów. Jednoroczna roślina o owłosionych liściach ma jaskrawozielone liście oraz pojedyncze lub kilka białych, różowawych albo czerwonofioletowych kłosów kwiatowych na wyprostowanych, mocnych łodygach. Na jej określenie w Prigimtūmenė podano nazwę sėgluwis — segluvys. Etymologia niejasna. Najczęściej uprawia się gomfrenę kulistą (Gomphrena globosa) BVŽ, 97 jednak nazwa tego gatunku nie jest jednakowo podawana we wszystkich publikacjach, na przykład używany jest kalkowany człon gatunkowy gomfrena kulista (TG 1996: 112). W publikacjach różna jest pisownia nazwy gatunku rośliny z rodziny wiechlinowatych (traw) (Poaceae (Gramineae)): w jednych jest to lagurus jajowaty (BVŽ; TG 1996: 143), w innych lagurus jajowaty (2002, „Florexlit pavasaris- ”). Liście tej trawy są pokryte delikatnymi włoskami i płaskie, a krótki i gęsty kwiatostan przypomina zajęczy ogon. L. Ivinskis do nazwania omawianego rodzaju (Lagurus<- gr. lagos —„zając”, oyra —„ogon” BVZ) używał słowa niejasnego pochodzenia sziėwis — Sievis. Dla wieloletniej rośliny zielnej z rodziny agawowatych (Agavaceae), tuberozy pachnącej (Polianthes tuberosa, łac. Polianthes< gr. polios —„białawy- ”, anthos —„kwiat” BVŽ), najczęściej uprawianej w pomieszczeniach, charakterystyczne są przyjemnie pachnące kwiaty. W Prigimtūmenė podano nazwę gausūtwis — gausūtvis (: gausus + -ūtvis) (pol. Wielotka). Wyraz podstawowy mógł zostać wybrany albo na wzór nazwy polskiej (pol. wielki „duży, wielki”), albo ze względu na liczne kwiaty tej rośliny, natomiast formant słowotwórczy -ūtvis jest niezwykły i nietypowy dla języka litewskiego. Krzew budleja z rodziny budlejowatych (Buddlejaceae) pochodzi z Chin. Jej gatunek budleja Dawida (Buddleja davidii) rośnie szybko i niemal wszędzie, nawet na ubogiej glebie, ma charakterystyczny kształt oraz wydłużone, gęste kwiatostany. Na określenie rodzaju tej rośliny L. Ivinskis proponował termin sajstris —saistris (:? saistė „wiązał, umacniał, czepiał się“ + -ris). Motywacja nazwy nie jest zbyt jasna. Kryptomeria (Cryptomeria<gr. kryptos —„ukryty, chroniony- “, meros —„część“ BVZ) —rozpowszechnione w Azji Wschodniej drzewo z rodziny cypryśnikowatych (Taxodiaceae), którego gatunek kryptomeria japońska (Cryptomeria japonica) uprawia się także u nas. L. Ivinskis określił ten rodzaj słowem nėrtis ~ nertys o niejasnej budowie i motywacji (:? nerti + -tys). Omówione rośliny zostały włączone do Słownika nazw botanicznych, w którym do ich nazwania, podobnie jak w katalogach, podano zapożyczenia łacińskie. Kolejnych czterech roślin nie ma we wspomnianym słowniku, a w „Florexlit pavasaryje“ rośliny te również nazywane są zapożyczeniami łacińskimi. L. Ivinskis przedstawił dla nich w Prigimtūmenė swoje utworzone nazwy. 98 Kardiosperma (Cardiospermum) — jednoroczne pnącze, którego ozdobne pęcherzykowate błonki w kształcie serca, o średnicy do 3 cm, utrzymują się od lipca aż do przymrozków. Nadaje się do obsadzania balkonów i ścianek oraz do wykonywania suchych bukietów. Roślinę tę L. Ivinskis nazwał piękną litewską nazwą —szirdoklė —szirdoklė (: širdis + -oklė) (pol. Serdusznik, serduszek). Derywaty odrzeczownikowe z przyrostkiem -oklis są rzadkie; w języku ogólnym są nieco znane jedynie jako nazwy roślin (LKG 1965: 358). W katalogach reklamowane są dwa gatunki cebulowych kwiatów eukomii: eukomis dwubarwny (Eucomis bicolor) i eukomis jesienny (Eucomis autumnalis), które można uprawiać w ogródkach. W książce „Gėlės mūsy namuose” opisano inny gatunek tej rośliny —Eucomis comosa (GMN 2001: 30), przy którym podano tylko nazwę łacińską. Jest to roślina cebulowa z rozetą mięsistych, jasnozielonych liści oraz wyprostowanymi, gęstymi gronami kwiatów, które kwitną pod koniec lata, a zimą kwiat ten odpoczywa. Rodzaj omawianej rośliny L. Ivinskis nazywał terminem proplaukis ~ proplaukis (: pro-+ plaukas) (pol. Warkocznica), być może wzorując się na polskim terminie (pol. warkocz —„kasa“, lecz motywacja przedrostka jest niejasna. Molucella gładka —roczna roślina kwiatowa, odpowiednia do uprawy na rabatach i do tworzenia suchych bukietów. W Prigimtūmenė rodzaj ten nazwano niejasnej budowy nazwą domietis —domėtis (Molucella). Formant słowotwórczy -ėtis można by wyodrębnić, jednak nieznane jest słowo podstawowe. L. Ivinskis zaproponowaną przez siebie litewską nazwą gražulas mógłby nazwać kalikarpę (Callicarpa bodineri, por. gr. kallos —„piękno- “, karpos —„owoc“) —krzew sadzony ze względu na gęsto rosnące, ozdobne jagody o pięknej barwie, pozostające na krzewie nawet po opadnięciu liści. Nazwę omawianej rośliny grazutas —gražulas (: gražus + -ulas) L. Ivinskis utworzył za pomocą przyrostka -ulas, który „oznacza przede wszystkim konkretny rezultat działania, narzędzie lub po prostu jakiś przedmiot“ (Skardžius 1996: 184). Należałoby wspomnieć jeszcze kilka kwiatów doniczkowych, opisanych w książkach Gėlės mūsų namuose i Kambarinės gėlės, nazwanych spolszczonymi nazwami łacińskimi. L. Ivinskis w Prigimtūmenė podał dla nich utworzone przez siebie słowa. Achimenes (GMN 2001: 26, 34; KG 1997: 130) (Achimenes<gr.a — „nie“, cheinon —„zima“ BVZ) —to rodzaj zaliczany do rodziny ostrojowatych (Ges99 neriaceae- ), obejmujący kilka gatunków kwitnących we wszystkich niais, purpuriniais, geltonais ir baltais žiedais. Žiemą jų stiebas nuodcieniach różu, zasycha, a wiosną ponownie odrasta. L. Ivinskis nadał temu kwiatowi nazwę žiblonis —žyblonis (:? žibliotis „zapłonąć“ (LKŽ XX) + -onis) (pol. Ogniptoni), być może wzorując się na polskiej nazwie (pol. ognič sie — „palić się, płonąć; migotać“), jednak derywacja nie jest całkiem jasna. W Prigimtūmenė podano termin szwėlnas —svelnas (: švelnus + -as) na oznaczenie rodzaju Cineraria. Gatunek wspomnianego rodzaju w książce Gėlės mūsų namuose nazwano misrigja cinerarija (GMN 2001: 75). Kwitnie od zimy do wiosny, duże liście rosną w rozetę, a nad nimi wznoszą się długo utrzymujące się duże kwiaty typu stokrotki w różnych kolorach. Gatunek Gardenia jasminoides (KG 1997: 183) podano bez określenia gatunkowego —tylko gardenija. Kwitnie dużymi pełnymi białymi lub kremowymi kwiatami, rozproszonymi w gęstym zimozielonym krzewie. L. Ivinskis nazywał ten rodzaj słowem kūmpotris — kumpotris (:? kumpas „wygięty, krzywy” + -otris). Stefanotis (Stephanotis < gr. stephanos — „wieniec, korona”, oys, otos — „ucho” BVZ) — pnąca roślina z rodziny trojeściowatych (Aclepiadaceae), którą L. Ivinskis określał niejasnym terminem stapas — stapas. Jego gatunek, stefanotis bukietowy (Stephanotis floribunda) (GMN 2001: 25), wiosną i latem kwitnie gronami oszałamiająco pachnących, przypominających gwiazdki białych i różowawych kwiatków; jego liście są zaokrąglone, błyszczące. We wspomnianej książce Kambarinės gėlės podano tylko łacińską nazwę tego gatunku Stephanotis floribunda (KG 1997: 236). A zatem ponad 130 lat temu Żmudzin Laurynas Ivinskis do nazywania niektórych roślin, które dziś w różnej literaturze określa się zapożyczeniami łacińskimi, używał stworzonych przez siebie litewskich terminów. Omówione w artykule neologizmy L. Ivinskisa można podzielić na trzy grupy; niektóre z nich mają niejasną budowę i (lub) motywację (sūblas, segluvys, šievis, saistris, nertys, domėtis, stapas), więc raczej wątpliwe, czy dziś mogłyby zastąpić już używane zlituanizowane nazwy łacińskie. Budowa drugiej grupy nazw roślin jest dość jasna, tylko ich motywacja jest niedokładna (žalsvėsis, plunksnerys, antkūlis, kvepenė, pakeltis, ponarvis, proplaukis, žyblonis, kumpotris); nazwy te są interesującymi przykładami indywidualnego słowotwórstwa L. 100 Ivinskisa. Trzecie — wyraźnie utworzone i umotywowane neologizmy L. Ivinskisa (skarūnis, skiauterinas, saulétra, lašūklis, širdoklė, gražūlas) — mogłyby zastąpić używane dziś zapożyczenia łacińskie. Do nich można zaliczyć jeszcze ir dwie nazwy roślin, tylko w zmienionej i dostosowanej do języka ogólnego formie: razgytras > raizgytras lendrėlė >lendrėlė. ; Zatem zarówno specjaliści botanicy, jak i tłumacze omawianej dziedziny powinni przejrzeć rękopisy L. Ivinskisa lub J. A. Pabrėžy, w których można znaleźć interesujące i wartościowe rzeczy, zamiast wybierać najłatwiejszą drogę i zapożyczać nazwy łacińskie. LITERATURA I ŹRÓDŁA Auksoriūtė A. 1998a: Rękopisy Laurynasa Ivinskisa w Krakowie. —Terminologijas. Auksoriūtė A. 1998b: Terminologiczne dziedzictwo Laurynasa Ivinskisa. —Lietuvių kalbotyros klausimai 40. BVŽ 1998: Słownik nazw botanicznych. Red. R. Jankevičienė, Wilno. DūnŽ 1976: Vitkauskas V. Słownik gwar północno-wschodnich Dūnininków, Wilno. Gaivenis 1997: Proponujemy kilka litewskich nazw kwiatów. —Kultura języka 69. Gaivenis 2001: Kilka uwag o terminologii systematycznej. —Terminologia 8. GMN 2001: Roy Lancaster, Matthew Biggs. Kwiaty w naszych domach, Wilno. Jankevičius K., Jankevičienė R. 1962: Niektóre nowe dane o pracach L. Ivinskta w dziedzinie litewskiej terminologii botanicznej. —Zagadnienia botaniczne 2. KG 1997: Peter McHoy. Kwiaty doniczkowe, Wilno. LBŽ 1938: Litewski słownik botaniczny. Red. J. Dagys, Kowno. LKG 1965: Gramatyka języka litewskiego 1, Wilno. LKŽ 1978: Słownik języka litewskiego 11, Wilno. LKŽ 2002: Słownik języka litewskiego 20, Wilno. Skardžius P. 1996: Pisma wybrane: Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno. TG 1996: Halina Heic. Między kwiatami: kwiaty balkonowe i rośliny wieloletnie, Wilno. Vainauskienė D. 2000: O nazwach kwiatów, ich kolorów i innych rzeczach. — Terminologia 6. Vitkauskas V. 1977: Niektóre morfofonemiczne dialektyzmy dūnininków północno-- wschodnich Żmudzinów. —Zagadnienia językoznawstwa litewskiego 17. KILKA NAZW ROŚLIN LAURYNASA IVINSKISA Streszczenie Artykuł dotyczy kilku roślin, które w różnych pismach są nazywane za pomocą zapożyczeń łacińskich. Laurynas Ivinskis, pedagog XIX wieku, w swoim rękopisie Prigimtūmenė nazwał wspomniane rośliny za pomocą litewskich neologizmów. W artykule omówiono również nazwy nadane przez Ivinskisa. Niektóre nazwy 101 użyte przez Ivinskisa mają niepewną budowę i motywację (domėtis, nertys, saistris, segluvys, stapas, sūblas, šievis), inne nazwy mają wyraźną budowę, lecz ich motywacja jest niedokładna/nieprecyzyjna (antkūlis, kvepenė, kumpotris, pakeltis, plunksnerys, ponarvis, proplaukis, razgytras, žalsvėsis, žyblonis), a trzecia grupa nazw ma zarówno wyraźną budowę, jak i motywację (gražulas, lašūklis, lendrelė, saulétra, skarūnis, skiauteriinas, širdoklė). Nazwy z tej ostatniej grupy mogłyby zastąpić obecnie używane zapożyczenia łacińskie. Albina AUKSORIŪTĖ Otrzymano 2002-09-16 P. Vileišio g. 5, LT-2055 Wilno E. paštas albinaa(dktl.mii.lt Lietuvių kalbos institutas 102