Ar įteisinsime terminą „raktažodis“?

CZY UZASADNIMY TERMIN słowo kluczowe? Zdefiniujcie znaczenie słów, a ocalicie ludzkość od połowy jej błędów R. Descartes W ostatnim dziesięcioleciu leksyka języka litewskiego jakby przeszła gwałtowną burzę i znacznie się zmieniła. Szybkie zmiany w życiu społecznym, zwiększający się przepływ informacji oraz związana z tym potrzeba nazwania nowych realiów nieuchronnie wpływają na słownictwo. Jest to zjawisko samo przez się zrozumiałe. Jednak gdy nowe jednostki pojawiają się jak grzyby po deszczu, nawet wykształceni ludzie przestają się orientować — czy są one rodzime dla języka litewskiego, czy też obce. A gdy w języku naukowym to samo pojęcie zyskuje pięć czy sześć nazw — to również nic dobrego. W tym artykule mowa jest o słowach stosunkowo niedawno wprowadzonych do języka naukowego. Wymóg dołączania do artykułów naukowych angielskiego streszczenia (abstract) z podanymi w nim key words najwyraźniej dał impuls, by także w streszczeniach pisanych po litewsku pojawiło się nowe pojęcie. Ponieważ w samym języku angielskim pisownia jest zróżnicowana (zarówno key words, jak i keywords), język litewski od razu „wzbogacił się” o 2 jednostki — jedni używają połączenia raktiniai žodžiai, inni — złożenia raktažodžiai. Chociaż nie są one terminami żadnej jednej dziedziny nauki, można je uznać za terminy, ponieważ nazywają pojęcia jako człony określonego systemu. Jednak ich wartość terminologiczna jest kwestią do rozważenia. Tu też napotykamy pierwszą przeszkodę: jedną z cech wyróżniających terminu jest dokładnie określone znaczenie (zob. Gaivenis 2002: 13), natomiast z użycia nie jest zbyt jasne, jak szerokie pojęcie wyraża raktinis žodis lub jego konkurent raktažodis. Jak wspomniano, zasadniczo raktinis žodis (raktažodis) stał się elementem wyposażenia określonego typu dyskursu naukowego — streszczenia. Potrzeba jakiegoś nazwania słów wysuniętych na szczególną pozycję pojawiła się przede wszystkim po to, aby ułatwić korzystanie z baz systemów informacyjnych. Ugruntowana tradycja wskazywania key words w adnotacjach artykułów publikowanych w języku angielskim skłoniła najpierw do przyjrzenia się temu, jak Anglicy rozumieją to pojęcie. To prawda, że nie we wszystkich słownikach objaśniających języka angielskiego wśród słów zawierających składnik key „klucz” znajduje się kev word (zob. Cambridge Dictionary 1995) — częściej podawane są inne kolokacje: key-stone, key-man itp. W niektórych słownikach występuje key-word. Ilustrowany słownik objaśniający Oxfordu podaje następujące znaczenia key word: „klucz szyfru”; „bardzo ważne słowo”; „słowo informacyjne używane w systemie wyszukiwania informacji do określenia treści 157 dokumentu” (Kindersley 2001). Ostatnie z tych znaczeń, podawanych w słownikach objaśniających, bez wątpienia niebawem pojawiły się także w słownikach angielsko-litewskich. W jednym z nich wśród rzeczowników złożonych zawierających człon kev znajduje się również interesujące nas key-word; jego znaczenia: „klucz szyfru itp.”; spec. „słowo bazowe / znaczące” (Piesarskas 2002), Należy zwrócić uwagę, że jest to słowo o specjalnym przeznaczeniu — podkreśla się tym nie tylko jego, jako terminu. specyfikę, lecz także określoność użycia. W Litewskim Słowniku objaśniającym informatyki również znajdujemy już omawiane słowo — na jego podstawie objaśniany jest termin wyszukiwanie swobodne: „wyszukiwanie dokumentów według słów kluczowych lub deskryptorów” (Paulauskas, Jasinevičius 1995: 137). Jak więc widzimy, zarówno tłumacze, jak i specjaliści informatyki nadal podają warianty omawianego terminu — wybieraj: czy nazywać go słowem informacyjnym, czy znaczeniowym, czy słowem bazowym, a może deskryptorem? Im dalej w las, tym więcej drzew, a jasnemo Żadnego. Jedno jest jasne: słowo kluczowe nie powstało na gruncie języka litewskiego — zostało utworzone (ściślej, przetłumaczone) na wzór innego języka. Takie naśladownictwo można nazwać indukcją lingwistyczną. Ogólnie rzecz biorąc, według J. Klimavičiusa, przekład jest „szerokim i złożonym zjawiskiem dialingwistycznym i interlingwistycznym” (2002: 137). W obecnej epoce globalizacji jest on bez wątpienia nieunikniony: nowe pojęcia z kultury lub nauki innych narodów często przejmuje się wraz ze słowami tych języków, a nie nazywa się ich oryginalnymi neologizmami. Terminolog S. Keinys przypomina udany przykład tłumaczy XVIII wieku: nie tłumaczyli oni ślepo terminów z innych języków, lecz starali się wykorzystać możliwości słowotwórcze, opierając się na bazie języka litewskiego (Keinys 2003: 58). Można przypuszczać, że słowo kluczowe powstało właśnie pod wpływem języka angielskiego. Jednostka o analogicznej budowie jest możliwa także w języku niemieckim (niem. Schliisselindustrie, Schliisselperson; Schliisselwort'). W języku rosyjskim słowo karo, podobnie jak w wymienionych językach, ma znaczenie „główny” (zob. Lemchenas, Macaitis 2000), dlatego też zgodność semantyczna wyrazów kawuesoe c10860 nie budzi wątpliwości. ' Zresztą Schliisselwort, jeśli jest podawane, a nie czyni się tego we wszystkich słownikach, zwykle tłumaczy się jako słowo kodowe, klucz szyfru, natomiast znaczenie „najważniejszy, główny” wskazuje się tylko jako znaczenie słowa Schliissel (zob. Bojiburoit cAioBaps 1980). 158 W języku angielskim pierwszy człon key „klucz”, jak wskazuje większość słowników, ma około 13 znaczeń: przede wszystkim podaje się, że oznacza on określone instrumenty; ponadto ang. key oznacza także „sposób rozumienia czegoś”, „podstawę polityki, główną zasadę”, a także może mieć znaczenie przymiotnika „główny, najważniejszy”. A zatem key pod względem semantycznym doskonale nadaje się do użycia z note „główny ton, leitmotiv”, kev-stone „kamień węgielny”, kev-speech“ „główne przemówienie, mowa nadająca ton zgromadzeniu”, key man „człowiek pełniący obowiązki prowadzącego” I in. W języku litewskim słowo raktas również ma różne znaczenia; część z nich odpowiada znaczeniom angielskiego słowa key. Jednak znaczenia przymiotnikowego „główny, najważniejszy” nie podaje żaden słownik, nawet Wielki słownik języka litewskiego (innymi słowy, nie ma go w systemie znaczeń). Prawdą jest, że podobnie jak w słownikach języka angielskiego podaje się znaczenie przenośne „sposób zrozumienia lub wyjaśnienia czegoś (np. Znalazł klucz odkrywający zagadki historii), jednak naszego słowa raktažodis używamy zdecydowanie nie w tym znaczeniu, to znaczy nie ma ono sensu ani „kodu”, ani „sposobu na odblokowanie czegoś”. Wyjaśniając drogę pojawienia się omawianego słowa w języku litewskim, należy zwrócić uwagę na cel jego użycia. Nieprzypadkowo również do słowników języka angielskiego key word włączono stosunkowo niedawno. Jak już wspomniano, w najnowszych słownikach wyjaśnia się je jako „słowo informacyjne używane w systemie wyszukiwania informacji do określenia treści dokumentu”. Przede wszystkim należy więc zastanowić się nad litewskim odpowiednikiem jednostki używanej w tym znaczeniu. Być może to, co zostało powiedziane, moglibyśmy nazwać słowami oparcia, a może, jak wyjaśniono w słowniku B. Piesarskasa, słowem informacyjnym (jeszcze lepiej — słowem informatywnym). Oczywiście zawsze szczególnie ważne jest określenie zakresu pojęcia wyrażanego terminem. Sądząc po przykładach użycia słowa kluczowego (lub kluczowego wyrazu) w adnotacjach do artykułów naukowych, to pretendujące do miana terminu słowo jest używane w języku litewskim w bardzo nieokreślonym znaczeniu. Jeżeli rozumiano by je jako główne słowa artykułu, moglibyśmy zaproponować również bliski pod względem tropu angielskiemu key word, lecz przekazujący litewski sposób myślenia odpowiednik słowa narożne (kluczowe) (por. postulaty narożne i naroż- * Mogą być również key-terms. Jednostka ta jest użyta w tytule książki, która niedawno pojawiła się w naszych bibliotekach (zob. Key Terms 2001). 159 ne kamienie). Sprzeciwiającym się ir argumentem, że termin powinien być nominatywny, lecz ekspresywny, można by zaproponować warianty: najważniejsze ne terminy, istotne słowa, główne słowa ar | (por. Zajankauskas 2003: 57). Porównując adnotacje, w których wyróżnione į są słowa zajmujące szczególną pozycję, widać, że autorzy używają go także w innym znaczeniu — być może najczęściej w znaczeniu słowa nominatywnego wymienionego w artykule itp. ar Np.: słowa kluczowe: płciowość, rozumienie miłości, nastolatek; słowa kluczowe: oświata, wychowanie, nauczanie, pedagogika; słowa podstawowe: teoria ekonomiczna, racjonalizm, empiryzm, hipoteza, weryfikacja teorii, metoda naukowa; słowa znaczeniowe: badanie uczestniczące, innowacja społeczna, społeczność wiejska, ir wykluczenie społeczne; „słowa znaczeniowe: kariera, przygotowanie do kariery, polityka przygotowania do kariery; słowa z listy frekwencyjnej, słowa znaczeniowe (key-words) ujawniające treść badanego tekstu pozwalają badać za pomocą środków językowych...; „na początku podaje się adnotację liczącą 300–400 znaków (4–5 wierszy) oraz 3–5 słów znaczeniowych (słów kluczowych)*. Oczywiście bardzo ważne jest, jaka treść zostaje zawarta w powłoce omawianego terminu, jednak tak czy inaczej iš zarówno połączenie słowa kluczowe, jak i złożenie kluczowce zostały utworzone nie na podstawie zasobów semantycznych języka litewskiego, dlatego ich wartość terminologiczna jest wątpliwa. Przecież jednym z najważniejszych wymagań językowych dotyczących terminów jest poprawność (Gaivenis 2002: 36), a słowo kluczowe, jak wspomniano, jest kalką utajoną (ukrytym zapożyczeniem), utworzoną według modelu semantycznego innego języka. W języku litewskim istnieją złożenia odpowiadające formalnie schematowi key word „jednostka” (vardažodis, burtažodis, kryžiažodis itp.), lecz ich człony są powiązane inną relacją semantyczną. To prawda, w terminologii wiadomo, że słowa leksyki ogólnej, stając się terminami, mogą zyskać specjalne znaczenie — ich semantyka może się zmienić, jednak nie należy starać się sztucznie przenosić systemu semantycznego jednego języka do innego języka (zob. Keinys 2003: 58). Kalki słowotwórcze pojawiają się najpierw w tłumaczonej literaturze naukowej, w tłumaczonych słownikach terminologicznych, a później niektóre z nich rozpowszechniają się i zaczynają być używane także w języku potocznym (zob. Kaulakienė 1974: 32). Wydaje się, że tak może być również ze słowem kluczowym. Jeśli przyjmiemy słowo-klucz (lub słowo kluczowe) do naszego języka, to jak zapobiegniemy powstaniu wiersza kluczowego, pojęć kluczowych, kluczowych decyzji? * Przykłady zaczerpnięto z korpusu tekstów Uniwersytetu Witolda Wielkiego (zob. Korpus). 160 mamom, kluczowym kwalifikacjom, kluczowym umiejętnościom, kluczowemu wyrazowi myślenia, nawet ir kluczowemu dniu w kluczowych miejscach. Są to ne połączenia wymyślone przez autorkę — że w ostatnich latach zdążyło ich już przybyć, pokazuje Korpus Uniwersytetu Witolda Wielkiego; niejedno z nich słyszymy już także od szanowanych mówców występujących w telewizji czy radiu. Wkrótce zapewne usłyszymy je także od innych osób. A zatem najwyższy czas uporządkować terminologiczny bałagan w adnotacjach, aby nie miał on w ogóle dalszego ciągu w języku. Oprócz wspomnianych jednostek w niektórych publikacjach prac naukowych w adnotacjach zapisuje się także inne: słowo znaczeniowe, słowo sensowe, a czasem również słowa główne. Spośród nich zapewne tylko to ostatnie zasługuje na uwagę, ponieważ zarówno termin słowa sensowe, jak i słowa znaczeniowe byłyby logicznie wadliwe — ar inne słowa używane w języku naukowym nie mają znaczenia (sensu), a tylko część z nich uważa się za znaczeniowe (sensowe)? Rozważywszy kwestię terminów raktažodžiai, raktiniai žodžiai, prasminiai žodžiai, reikšminiai žodžiai, pagrindiniai žodžiai używanych w pozycji adnotacji w artykułach naukowych, można wyciągnąć wniosek, że tylko podstawowe słowa są semantycznie możliwe i odpowiadają istocie rzeczy (podkreśla się nimi znaczenie i powszechność omawianych słów). Dając pierwszeństwo terminom litewskim, moglibyśmy wybierać jeszcze spośród następujących jednostek: słowa podporowe, słowa istotne, najważniejsze słowa; być może jako terminy, ze względu na przeznaczenie, zwłaszcza dla metajęzyka informatyki, bardziej odpowiednie O byłyby słowa bazowe lub słowa ir informacyjne? Jedno jest jasne: słowa te nie przypominają zewnętrznie klucza (por. obojczyk, pierwiosnek), a tekst nie jest nimi odblokowywany (por. połączenie klucz szyfru), dlatego termin metaforyczny rakražodis jest nietrafny. Funkcja omawianych słów jest inna, zatem zanim się one utrwalą, najwyższy czas, aby terminolodzy wybrali najwłaściwszy wariant i jak najszybciej spopularyzowali go w języku naukowym. LITERATURA bonswoin cAtoBaps 1980: boavuwou Kemeuko-pycekuū caosaps /non. pea. O. H. MockanbcKoH, MocxrkBa. Cambridge Dictionary 1995: Cambridge International Słownik of Angielski, Cambridge. Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno. Kaulakienė A. 1974: Kalki słowotwórcze w terminologii nauk ścisłych. —Kultura języka 27, 30-33. 161 Keinys S. 2003: Narodowa specyfika terminologii. —Człowiek i słowo: Lingwistyka dydaktyczna 5, 57-63. Terminy kluczowe 2001: Terminy kluczowe w języku i kulturze JA. Duranti. Kindersley D. 2001: Ilustrowany słownik oksfordzki, Oxford. Klimavičius J. 2002: Kazimieras Gaivenis. Terminologia litewska: Zarys teorii i porządkowania [rec.]. —Terminologija 9, 129-148. Lemchenas Ch., Macaitis J. 2000: Słownik rosyjsko-litewski, Wilno. Paulauskas K. V,, Jasinevičius R. 1995: Słownik objaśniający informatyki, Kowno. Piesarskas B. 2002: Wielki słownik angielsko-litewski, Wilno. Korpus tekstów —http://donelaitis.vdu.lt/tekstynas. Zajankauskas S. 2003: O pilności porządkowania terminów. —Terminologia na początku III tysiąclecia: tezy referatów międzynarodowej konferencji naukowej, Wilno, 55-58. Gražina AKELAITIENĖ Otrzymano 2003-11-25 Wileński Uniwersytet Pedagogiczny ul. T. Ševčenkos 31, LT-2009 Wilno E-mail [email protected]