Vienetų sistemos: skirtybės ir panašybės, tikros ir tariamos negerovės

PASTABOS, SVARSTYMAI, SIŪLYMAI, SMULKMENOS SYSTEMY JEDNOSTEK: RÓŻNICE I PODOBIEŃSTWA, PRAWDZIWE I POZORNE NIEDOGODNOŚCI Najbardziej interesują tu aktualne i całkiem konkretne kwestie normalizacji terminologii, przestrzegania norm oraz litewskości i poprawności terminów, zwłaszcza terminy umownych systemów jednostek miary. Aby sens takiego systemu stał się jaśniejszy, zaczynamy choć trochę ab ovo. Wtedy okazuje się nie tylko, że jest to już czwarty system jednostek, lecz także wiele spraw dotyczących pierwszego — jasnych, prawdziwych, a nawet nieoczekiwanych kwestii aktualnych, a także interesujących zagadnień etnolingwistycznych. I. Jednostki naturalne i sztuczne Jeśli twierdzi się, że nauki jest tyle, ile jest pomiarów, to człowiek od niepamiętnych czasów skłaniał się ku nauce, a ściślej — skłaniało go do niej życie. Jednak człowiek pierwotnej cywilizacji opierał się tu w najprostszy sposób na sobie samym i empirycznym doświadczeniu życiowym, natomiast nauka ścisła — na teoretycznie i eksperymentalnie zbadanych istotach zjawisk przyrody. Istnieje zasadnicza wspólnota — podstawa jest naturalna, ale różnica również jest zasadnicza. Najbardziej rozpowszechnił się zaś całkowicie sztuczny system jednostek — metryczny (obowiązujący w nauce). 1. Naturalne miary ludowe wywodzą się z ludzkiego ciała i jego życia. Filozofowi Protagorasowi (który wiele zasłużył się także dla gramatyki) przypisuje się (jego dzieła nie zachowały się — przypuszcza się, że publicznie je spalono) powiedzenie homo mensura – człowiek jest miarą wszystkich rzeczy (Słownik starożytności 1998: 155, Halder 2002); nie znając jego dalszego ciągu — istniejących, że istnieją, i nieistniejących, że nie istnieją (Halder 2002) — ani komentarza: „to już nie państwo ustala, co człowiek ma robić i co jest zabronione, lecz on sam” (Słownik starożytności 1998: 155), powiedzenie to bywa arbitralnie, choć dość przekonująco, interpretowane także… metrologicznie. W rzeczywistości wiele ludowych miar różnych krajów wywodzi się z ludzkiego ciała: stopa, krok, sążeń, miara, łokieć, rozpiętość ramion, piędź, dłoń, nadgarstek, garść, palec (w poprzek), klupsnis „od czubka dużego palca do pierwszego stawu” DŽ. W okolicach Pilviškiai 8 zaciśniętą pięścią odmierzano według własnej dłoni głowicę cepa: – Dokąd idziesz? – Do lasu. – Po co? – Po drzewo. – Jakie? – 143 Skroblaitis. – Kami? – Bruožči LKŽ XII 1981: 1092. Pirštas matuojamas ne tik lašinių storumas kaime – net mokslinė anatomija turi terminą dýlikapirštė žarna. Panašių yra ir kitakalbių: colio (iš vok. Zoll „muitas“ – iš gr. telos „mokestis“) rusiškas pavadinimas duom yra iš ol. duym „nykštys“; senovės graikų sidabrinė moneta ir svorio vienetas drachmė – „sauja“. Žinoma, pradžioje tai buvo apytiksliai matai. Przybliżone były również inne naturalne ludowe miary — żerdź albo rózga, kamień, wiadro, wiadereczko, kari, beczka, socha, zapożyczone birkavas (od nor-mandzkiego miasta Birka — 10 pūdów), stuopa, gorčius, margas, ūbas. Wyróżnia się svaras, związany z czynnością ważenia, a także zapożyczone pūdas, valakas. Niektóre jednostki z różnych krajów mają podobne podstawy: rzymski jūger, „tyle ziemi, ile para wołów (łac. iugum [czyli jarzmo]) może zaorać w ciągu dnia” (Antikos žodynas 1998: 398; błędna jest tu forma jugeras) — margas, „obszar, który człowiek może zaorać albo skosić przed południem” (Morgen — „poranek”) — baltyjska žagrė z XIII–XVI w., „powierzchnia ziemi uprawnej obrabiana w ciągu roku przez parę wołów albo konia”; svaras (ważyć) — gr. tálanton „ciężar” — słowiańskie pūdas, pochodzące ze skandynawskiego pund „funt” (por. ang. pound „funt”, łac. pondus „ciężar; odważnik, odważnik wagowy” (od pendō „ważę”, por. pendeo „wiszę”, perpendeo „odważam”, perpendicularum „pion”); Rzymianie pozostawili małą jednostkę masy granas (0,065 g) — od łac. granum „ziarno; drobinka”, zatem rachowano (a nie ważono) na ziarnka, a Suwalszczanie i dziś drwią ze skąpca: i ziarnka policzy, ile wrzucić do garnka Pilviškiai. Później wartości tych miar ustalano za pomocą wzorców. Jednak i wzorce różniły się w zależności od narodów i krajów albo epok. Na przykład stadiony (od którego pochodzi także stadion) w starożytnej Grecji miały bardzo różną długość: pytyjski — 165 m, delficki — 177 m, attycki — 184,98 m, olimpijski — 192 m, joński — 210 m. Legenda głosi, że długość stadionowego toru (prostego, a nie okrężnego, jak obecnie) wynosiła stadion — 600 stóp Heraklesa (attycki stadion miał 625 greckich stóp), ale nie wiadomo, dlaczego stopa wszystkich greckich herosów stopa była za każdym razem inna. Raczej nie miała pochodzenia greckiego, ani nie wywodziła się od stopy, skoro była znana już w Babilonii (195 m). Bardzo interesujący stadionstadionu ¹ W przekładowych TŽŽ z 1951 i 1969 r. nieudolnie rozróżnia się margas (pol. morg) „miara powierzchni ziemi w Polsce, równa w przybliżeniu 0,56 ha” TŽŽ 1969 od morgenas (niem. Morgen) — „miarę powierzchni ziemi w Niemczech (0,26–0,36 ha) i w niektórych krajach Afryki Południowej (0,6 ha)” TŽŽ 1960 (w późniejszych wydaniach TŽŽ nie ma już żadnego z tych wyrazów, ponieważ nie są międzynarodowe). 144 naturalna interpretacja wartości – odległość, jaką człowiek pokonuje, zanim tarcza wschodzącego słońca, od momentu ukazania się jej krawędzi, w całości wyłoni się zza horyzontu (podobnie uzasadnione są perski farsangas i zhellenizowany pursangas – „odległość, którą człowiek pokonuje w ciągu godziny”). Rzymianie uzasadniali stadion na swój sposób – jako 125 podwójnych kroków. Pochodząca z rzymskiego systemu mila – łac. mille passūs (passuum) – to tysiąc podwójnych kroków. Jeszcze później naturalne miary ludowe wyrażano także w jednostkach systemu metrycznego, na przykład mila – 1478,7 m. W Wielkiej Brytanii, USA i innych krajach anglosaskich mila lądowa, czyli mila pocztowa (mi), wynosiła 1609,344 m. Uwzględniono tu długość kroku. Jednak przy przeliczaniu na system metryczny mila oparto również na innych miarach tego systemu – w ten sposób znacznie odbiegła od nich mila geograficzna – długość łuku 1/15° równika Ziemi – 7421,6 m (w Rosji i na Litwie mila wynosiła 7467,4 m); niewiele dłuższa była mila morska – długość łuku 1' południka geograficznego na szerokości geograficznej 45° – 1852,3 m (na szerokości geograficznej Anglii – 1853,18 m); od 1929 r. międzynarodowa mila morska (INM) wynosi 1852 m. Ludzka jednostka prędkości statku, węzeł (kn), to 1/120 mili morskiej lagowej (liny z kotwicą pływającą), wypuszczanej przez marynarza z rufy w ciągu 30 sek. – 1,852 km/h. Metryczne odpowiedniki miar ludowych bardzo różnią się w poszczególnych krajach: margas w Wielkim Księstwie Litewskim – 0,71 ha, na Litwie Mniejszej – od 0,25 do 0,56 ha, w Zaniemeniu od 1819 r. polski – 0,56 ha; talent zboża ważył 25,5–26,2 kg miedzi (odpowiadał złotemu pierścieniowi ważącemu 8,5 g), w innych krajach Wschodu był cięższy, a biblijny ważył 41,4 kg. Pūdas – 16,3805 kg, natomiast funt miał bardzo różne wartości: rzymski (libra) – 327 g, litewski (do 1920 r.) – 365,47 g, używany na Litwie w okresie carskim rosyjski – 409,512 g, rosyjski właściwy – 374,158 g, berliński – 374,72 g, kłajpedzki – 413,05 g, pruski do 1839 r. – 467,711 g, w Zaniemeniu od 1815 r. nowy polski – 405,504 g, brytyjski i amerykański funt handlowy (lb av) – 453,592 g, funt aptekarski – 358,323 g. 2. Funt szterling i uncja trojańska. Funt jest także pieniądzem: brytyjski funt szterling – pound sterling (znany też jako łac. libra – Stg £) – „pełnowartościowy, tj. czysty, o ustalonej próbie funt”; w Irlandii, Egipcie, na Cyprze, w Libanie i Syrii – funt (dawniej także w Australii, Nowej Zelandii, Peru, Południowej Afryce, Rodezji, Sudanie, Ugandzie, Zambii i in.); we Włoszech i Watykanie lira (L), na Malcie (Lm) i w Turcji (TL) lira również oznacza „funt”; we Francji w IX–XVIII w. livras (franc. livre) także oznaczało „funt” (w 1795 r. zastąpione jednostką systemu dziesiętnego – frank). Funt szterling – tradycyjny 145 nazwa; jej znaczenie – „brytyjska jednostka monetarna równa 100 pensom” TŽŽ 2001 (tak zwanych nowych pensów; do 1971 r. – 20 szylingów albo 240 pensów LTE X 1983) – oderwana od pierwotnego znaczenia: ang. sterling – „o ustalonej próbie, czysty, pełnowartościowy”, sterling – 1. daw. „angielska miara czystości i wagi: złota – 11/12, srebra – 0,925 (po 1920 r. – 1/2), do 1526 r. dzielona na 160 jednostek wagowych pensów”, 2. daw. „angielska srebrna moneta bita od 1180 r.; w XIII w. równa funtowi srebra funtowi, czyli 20 srebrnym pensom, tj. 1 złotemu pensowi“ (Buračas 1999), inaczej – wielki pens (LTE X 1983). Nawiasem mówiąc, taka rozbieżność jest charakterystyczna dla wielu dawnych nazw – floren, gulden, złoty… Sterling oznacza dziś po prostu „próbę angielskich monet srebrnych i złotych” DŽ₄. Mniejsze i większe jednostki często są powiązane liczbowo: rzymski podwójny krok – 5 stóp; zwykły sążeń (mostowy) – 6 stóp – 1,95 m, wielki sążeń – 9 stóp – 2,84 m; żerdź – 7,5 łokcia – 4,87 m, łokieć – 1,5 stopy, stopa – 16 palców; kamień – 40 litewskich funtów – około 14–15 kg, pūdas – 40 funtów. Istnieje nawet taka jednostka współczynnikowa – uncja: łac. uncia „dwunasta część” (nawet, na przykład, spadku), np.: uncja jugera – 209,91 m², uncja stopy – 24,6 mm (nawiasem mówiąc, zbliżona do cala – 25,4 mm), as (funt miedzi – około 327 g) uncja – 27,25 g, rzymska uncja funta (wagowa – 27,116 g, monetarna – 27,288 g). Uncja funtauncja rozpowszechniła się także w innych krajach: we Francji (franc. once znana od 1138 r.) – 30,594 g, w Wielkiej Brytanii i USA – uncja handlowa – 28,3495 g (uncja płynu: Wielka Brytania – 28,4123 ml, USA – 29,5729 ml), aptekarska i jubilerska, czyli trojańska, uncja – 31,1035 g. Uncja trojańska jest nie tylko jednostką jubilerską i aptekarską, ale też giełdową – istnieje tu również funt trojański – 12 uncji trojańskich – 373,242 g (natomiast 16 uncji trojańskich to funt brytyjski – 453,592 g), a także drachma trojańska – 3,888 g (8 tworzy uncję) oraz gran trojański – 0,065 g (60 tworzy drachmę). Ściśle rzecz biorąc, uncja trojańska to nonsens (co ma z tym wspólnego spalone, historyczne Troja?!, która spłonęła trzy tysiące lat temu po raz czterdziesty?!) – podobnie jak funt szterling (nie ma już czegoś takiego jak sterlingas). Różnica polega na tym, że funt szterling nie budzi wątpliwości ani sporów – to termin tradycyjny. Troja – ang. Troy, przymiotnik – Trojan (rzadki wariant Troyan): Trojan horse – koń trojański. Ale uncja trojańska to troy ounce / ounce troy, funt trojański – troy pound / pound troy. Istnieje też samo troy – „system wag, w którym 12 uncji trojańskich tworzy funt, <…>” (Webster’s Comprehensive Dictionary 1996), a także troy weight – „szereg jednostek masy oparty na funcie składającym się z 12 uncji i uncji składającej się z 146 20 pennyweights or 480 grains – 0,3732417266 kg* (Webster’s Dictionary Unabridged 1981), przymiotnik troy wywodzi się z franc. Troyes (lit. Trua) – „city in France where it was prob. introduced” (jednak jego użycie jest ograniczone – „expressed in troy weight” Webster’s Dictionary Unabridged 1981), konkretnie wiązane z miarą wagi stosowaną na odbywających się tam jarmarkach (Webster’s Comprehensive Dictionary 1996). Specjalista od pieniądza A. Buračas w trzech przypadkach postąpił różnie (częściowo nawet po angielsku): troy ounce – uncja trojańska (monetarna), troy – trojański system miar masy (metali szlachetnych i kamieni szlachetnych) system wagowy (Buračas 1980); w 1994 r. nie precyzuje nawet uncji, a funt o masie 373,242 g nazywa funtem jubilerskim (Buračas, Svecevičius 1994: 479); Troy Ounce – „miara masy złota i innych metali szlachetnych, trojańska (we Francji) uncja, równa 31,1035 g lub 1/12 funta Tr., czyli 480 granom” (Buračas 1999). Troja we Francji – odkrycie geograficzne… Troja – fr. Troie, a historyczne centrum Szampanii we Francji to Troyes. Troyes wiąże się z celtyckim plemieniem Tricastinów (łac. Tricastini, fr. Tricasses, ang. Tricasse) i ich miastem, w Cesarstwie Rzymskim zwanym Augustabona, w III w. przemianowanym na Tricassium, w V w. – Trecæ (Dictionnaire des noms propres 1995). Nawiasem mówiąc, sami twórcy tej nazwy oddają ją w całości sąsiadom: troy – „Nom donné, en Angleterre, à la série des poids qui servent pour les matières d’or et d’argent” (Dictionnaire encyclopédique 1900), obecnie nawet o niej nie wspominają (brak w Dictionnaire de la langue française 1993). Nie mają jej także Polacy w sekcji francuskiej (brak w Słownik języka polskiego 1967 i Encyklopedia powszechna 1968). Niemcy rozróżniają – trojanisches Pferd, ale Troygewicht, Rosjanie również – троянский конь, ale тройская унция. Być może rozumiano ją jako uncję aptekarską lub farmaceutyczną DokŽin 1988: 122, a także funt aptekarski lub farmaceutyczny DokŽin 1988: 123 – rzekomo trójdzielny (złoto, srebro, kamienie szlachetne), ale w ten sposób można „uzasadnić” także czwórdzielny (funt, uncja, drachma, gran). Na trójdzielności opiera się też wcześniejsze określenie, choć bez słowa trójdzielny: troy – „taki system wagowy (dla złota, srebra, kamieni szlachetnych)” ALKŽ 1975. Już w 1953 r. odnotowano funt troy LE I 1953: 424. Istnieje też spolszczone troy: troy weight – „trojański system miar (w Wielkiej Brytanii)” ALKŽ 1998. Używana była i nadal jest rozpowszechniona uncja trojańska LTE X 1983, VLE I 2001: 216 (nx), 217. TŽŽ 2001 – uncja trojańska, a także drachma trojańska, ale gran trojański. Istnieje już także wariant najbliższy rzeczywistości – uncja aptekarska, uncja trua (oz tr, oz ap), funt aptekarski, funt trua (lb tr, lb ap), drachma aptekarska, drachma trua (dr tr, dr ap) – 3,88793 g (TechEnc I 2000: 660). Tylko dlaczego najpierw aptekarska, a nie trua – skrót najpierw tr, potem ap. 147 I dlaczego jednak nie Tytus? Oczywiście, jest to błędna (ale rozpowszechniona) pisownia – w VLE III znajdziemy nawet przekrój cezara, choć dotychczas nawet w prasie występował wyłącznie przekrój Cezara. A zatem nadal istnieje tradycja uncji trojańskiej, mnóstwo wariantów, odżywa też właściwy rdzeń – trojański. Być może potrzebna będzie tu również decyzja Państwowej Komisji Języka Litewskiego. 3. Funt, stopa, cal i inne germanizmy. Litwini nie zapożyczają nazw tych miar, które sami mają. Niektóre języki postępowały jednak inaczej. Rosyjski, pełen takich zapożyczeń, w czasach sowieckich podrzucił ich także nam. Najbardziej nieludzkim rusycyzmem, najszerzej rozpowszechnionym przez nieudolnych tłumaczy, był funt (ros. фунт pochodzi z pol. funt, dalej — ze średnio-wysoko-niemieckiego phunt, odpowiada niem. Pfund, pochodzącemu z łac. pondus). Lepiej utrzymała się litewska stopa, a także stare zapożyczenie cal. Jednak w 1988 r. w Podręczniku redagowania dokumentów i ortografii sypnięto całą masą rusycyzmów: funt — 453,6 g, funt trojski lub aptekarski — 373,2 g, ston — 14 funtów DokŽin 1988: 123, stopa = 12 cali — 0,3048 m, cal — 2,54 cm DokŽin 1988: 122. Jest to tabela jednostek Wielkiej Brytanii i USA, ale w rzeczywistości nie ma tu anglicyzmów, lecz rusycyzmy, spośród których tylko фунт ir стоп mają angielskie pochodzenie (ang. foot — „stopa”, stone — „kamień”), natomiast funt jest pochodzenia niemieckiego, a cal — niderlandzkiego (ang. inch; swoją drogą K. Gaivenis w tłumaczeniach odnotował także obcy wyraz cal...). W tabeli podano w nawiasach także nazwy litewskie: funt (lit. svaras (daw.) — 409 g) DokŽin 1988: 123, stopa (lit. pėda — 22,2 cm (= 32,5 cm)), cal (lit. colis) DokŽin 1988: 122. Najprościej mówiąc, w obliczu różnic między wartościami miar litewskich i angielskich nie potrafiono powiedzieć po litewsku: funt angielski, kamień angielski, stopa angielska. Ale dlaczego znalazł się tam także cal — jego wartość nie różni się od wartości cala. 4. Naturalne jednostki naukowe. Nieco naturalnych miar ludowych ma również charakter międzynarodowy (głównie antycznych), ale nie są one uniwersalne. Niektóre nadają się więc do handlu międzynarodowego i innych szerszych zastosowań praktycznych, lecz żadna nie nadaje się do nauki. Nauka stworzyła i rozwija międzynarodowy system jednostek, w którym wymiary wielkości fizycznych „dobiera się tak, aby korzystanie z nich było wygodne”, a jednostki są „dowolnie wybrane, niezależne” LTE XII 1984. Jest to metryczny, czyli dziesiętny system jednostek. Nazwa metryczny jest dość dwuznaczna – metryczny pochodzi nie od metra, lecz od gr. metron – „miara”, metreō – „mierzę”. Dziesiętny oznacza, że jednostki mogą być wielokrotnościami lub 148 ułamkami – mnożonymi lub dzielonymi przez dziesięć. Podstawy tego systemu opracowała komisja najwybitniejszych francuskich uczonych. Dekretem Zgromadzenia Narodowego z 30 marca 1791 r. zatwierdzono jednostkę długości metr, dowolnie wybraną, ale zupełnie nienaturalną – jedną czterdziestomilionową część paryskiego południka geograficznego; jednostką masy (w języku potocznym – wagi) był kilogram – masa 1 dm³ wody destylowanej w temperaturze 4 °C, w próżni (naturalniejsza, ale całkiem inna podstawa miary – nie jakaś część masy Ziemi). W 1795 r. wprowadzono również setną jednostkę monetarną, franka, natomiast funt szterlingów podzielono na sto części dopiero w 1971 r. Widać tu wyraźnie odmienne podejście narodów – angielski konserwatyzm i naturalność, francuską nowatorskość, wręcz rewolucyjność i sztuczność (różnicę tę dobrze widać w sztuce ogrodowej – ogród geometryczny, czyli regularny – francuski, oraz park pejzażowy, czyli krajobrazowy, inaczej swobodny – angielski LTE VIII 1981). W 1851 r. K. F. Gauss i W. E. Webcris, opierając się na pomyśle i pierwotnym wariancie pierwszego z nich, stworzyli symetryczny CGS (centymetr, gram, sekunda) system jednostek, lecz nie przyjął się on powszechnie, choć „nadal jest stosowany w teoretycznych pracach fizycznych i astronomicznych” VLE III 2003. W 1875 r. 17 państw podpisało konwencję metryczną. Na Litwie system metryczny wprowadzono 25 maja 1920 r. A zatem metr jest jednostką najbardziej sztuczną, a kilogram – jednostką podstawową, ale wielokrotną. Idea naturalności jednak przetrwała. Oczywiście naturalne są nie tylko rzeczy związane z ludzkim ciałem i życiem codziennym, lecz także miary zjawisk fizycznych. W nauce naturalne systemy jednostek to „systemy jednostek, których jednostkami podstawowymi są stałe fizyczne, <...>” (stała grawitacyjna, prędkość światła w próżni itp.), a zatem tutaj „wymiar zależy od zjawisk przyrody” LTE VIII 1981. Takie jednostki i różne ich systemy stworzyli na początku XX w. Niemiec M. Planck i Anglik D. R. Hartree. Na przykład jednostką masy Hartreego jest masa spoczynkowa elektronu – 9,109534·10⁻³¹ kg (LTE IV 1978). Wartości tych jednostek znacznie różnią się od metrycznych – jedne są niezwykle małe, inne niezwykle duże. Nie stworzono ich do celów praktycznych. Wywarły one jednak wpływ również na międzynarodowy system jednostek, czyli SI (fr. Système International) LTE XII 1984, zatwierdzony w 1960 r. przez XI Generalną Konferencję Miar i Wag (GMSK). Oto ten sztuczny metr ma tu już podstawę fizyczną – „odległość, którą światło przebywa w próżni w czasie 1/299792458 sekundy” (XVII GMSK, 1983 r.) TechEnc I 2000: 648. Dość naturalną podstawę ma dawna jednostka ciepła – stopień skali Celsjusza (opartej na zamarzaniu i wrzeniu wody) – obecnie w międzynarodowym systemie 149 jednostką pochodną, natomiast podstawową jest kelwin (większy o 273,15°); nawiasem mówiąc, on również jest naturalny – oparty na II zasadzie termodynamiki. Naturalne jednostki występują w astronomii: parsek, rok, rok świetlny. A zatem jednostki naturalne wynikają z samej istoty nauki. II. Rzeczywiste – fizyczne, naturalne, faktyczne i przeliczone (zredukowane, ekwiwalentne, wzorcowe) – umowne jednostki Można orać ciągnikami o mocy 15 AG i 100 AG – są to ciągniki fizyczne. Jeden może mieć 10 ciągników o mocy 15 AG, drugi – 10 ciągników o mocy 100 AG – czyż mają tyle samo? Tym samym ciągnikiem można zaorać 10 ha ścierniska (podorywka), 10 ha pola po ziemniakach (orka głęboka) i zagospodarować 10 ha gruntu po raz pierwszy zaoranego – hektary naturalne są tu równe, ale czy równe są hektary orki? Czy tona żyta, czy tona pszenicy – tony faktyczne są równe, ale czy równe są plony i wartość? A zatem do ustalenia stanu rzeczy potrzebna jest miara porównawcza. To nie kaprys statystyki – to konieczność. Już 30 lat temu w publikacji „Informacja Rolnicza” (ŽŪI) występowały hektar naturalny, tona naturalna, indeks naturalny ŽŪI 1972 10 36. Występuje tam także współczynnik przeliczania ciągników fizycznych na umowne ŽŪI 1972 10 36. Wyraźnie wskazuje się dokonywane rozróżnienie: Aby obiektywniej ocenić warunki gospodarowania, zamiast faktycznego wynagrodzenia za pracę przyjmuje się wynagrodzenie umowne ŽŪ 1975 1 9. Stosowano już również terminy przeliczony i zredukowany: приведённые затраты – koszty przeliczone (zredukowane) ETŽ 1966. Cechą naszego starego miasta jest to, że największe potoki ruchu (ponad 800 zredukowanych pojazdów na godzinę w jednym kierunku) poruszają się najwęższymi <…> ulicami T 1973 228 2. Początkowo używano jeszcze nie po prostu określenia umowny, lecz umowny naturalny: условный натуральный измеритель продукции – umowny naturalny miernik produkcji ETŽ 1966. Istniały nie tylko konkretne jednostki umowne (hektary umowne, tony umowne itp.), lecz także jednostki umowne: z każdego hektara użytków rolnych uzyskuje się około 19 centnarów umownych jednostek plonu T 1974 147 2. 10 milionów umownych jednostek rur drenarskich T 1973 285 1. <…> wyprodukowano 221 mln t nawozów mineralnych (w jednostkach umownych) LŪ 1975 4 122². 2 W tym celu dawniej używano wieloznacznego słowa wirtualny – „możliwy; mogący się ujawnić; taki, który ma się ujawnić”: długość wirtualna – kol. „umowna długość poziomego prostego odcinka” 150 Umowną zawartość tłuszczu w mleku od dawna nazywa się bazową (3,5, 3,8% lub inna ustalona wartość). Produkt mleczny o ustalonej zawartości tłuszczu (2,5, 3,5 lub 4,5%), białka i innych składników (nie mleko naturalne, ale wytworzony tak, jakby był naturalny) nazywa się mlekiem normalizowanym. Istnieją także inne wielkości bazowe, np.: gaz ziemny o bazowej wartości opałowej LA 1993 74 4. Zużycie energii wyraża się czasem w tonach ekwiwalentu ropy naftowej. Paliwo umowne – to „paliwo, którego dolne ciepło spalania w ZSRR przyjmuje się za równe 29,3 MJ/kg (7000 kcal/kg)” LTE X 1983; zob. też LTE IV 1978: 263. Ten sposób przeliczania utrwalił się i rozpowszechnił – istniały nawet zwierzę umowne ŽŪ 1974 2 33, bydło umowne T 1973 162 1, 167 1, 1974 254 1, ŽŪ 1974 9 34. Termin szybko się rozpowszechnił, ale przez dość długi czas nie ustalił się – nawet w słownikach rozpowszechniony był kalk warunkowy: paliwo warunkowe – условное монливо ChTŽ 1960, ale ETŽ 1966 podaje – paliwo umowne, ŽUTŽ 1971 – ponownie paliwo warunkowe; drewno warunkowe „jednostka ewidencyjna drewna stosowana dla ułatwienia rozliczeń” – условный материал – bedingtes Holz MATŽ 1971 (MTŽ 1998 – drewno umowne „pojęcie drewna stosowane dla ułatwienia ewidencji suszenia, odpowiadające następującym parametrom: sosnowe, II kategoria jakości suszenia, grubość 40 mm, szerokość 150 mm, deski nieobrzynane o długości ponad 1 m, początkowa wilgotność 60%, a końcowa 12%” – условный пиломатериал – Einheitsholz – conventional wood, wood in boards), naхота мягкая – orka warunkowa (miękka) ŽŪTŽ 1971; warunkowa szerokość tkaniny TkstTŽ 1962. W prasie periodycznej użycie terminów umowny i warunkowy było bardzo zróżnicowane: hektary umowne T 1973 246 1, 1974 157 2, Šv 1973 7 9, ŽŪ 1974 2 5, 6, zaorano 2200 hektarów orki umownej T 1973 107 1 – skoszono zboże z 190 hektarów warunkowych T 1973 203 1; ciągnik umowny ŽŪ 1974 2 14, 15, agregat umowny T 1973 144 1, 1974 160 1; paliwo umowne T 1973 167 2, 190 4 – paliwo warunkowe T 1973 83 4; tona umowna 1974 125 4 – tony warunkowe MG 1974 5 11; nawozów mineralnych – 4,9 miliona ton (w jednostkach warunkowych) T 1973 248 3; drogi, której przejechanie wymaga takiej samej pracy (tyle samo czasu, paliwa), co przejechanie rzeczywistego odcinka drogi ze wszystkimi wzniesieniami” TŽŽ 1951, wirtualna temperatura wilgotnego powietrza – „temperatura, jaką miałoby suche powietrze o tej samej gęstości przy danym ciśnieniu” TŽŽ 1969. Obecnie – umowna długość dróg GeĮž 1977, temperatura zredukowana PTŽ 1984, natomiast termin wirtualny obfituje w nowe wieloznaczności (zob. GK 2003 8 6–7). 151 udało się zaoszczędzić <…> blisko trzy tysiące umownych metrów sześciennych drewna technologicznego T 1982 44 1 – wyprodukowano rur drenażowych – 601 kilometrów umownych T 1973 96 2; średnica umowna T 1973 230 1, 239 1, Šv 1973 23 2, średnica umowna T 1973, 168 3; rury umowne T 1973 223 2 – umowne rurki drenażowe T 1973 230 1; pojemniki umowne Šv 1974 5 3, M ir T 1975 2 2 – pojemniki umowne T 1973 219 2; skrzynki umowne T 1973 158 2 – skrzynki umowne T 1973 249 3; ponadto słoik umowny T 1973 255 2, cegły umowne T 1973 249 1, 1974 173 1, bloki umowne T 1974 173 1, arkusze umowne T 1973 249 1. Nierzadko używano samego określenia umowny, np.: Każdy metr na sekundę prędkości wiatru umownie zwiększa odczuwalną ostrość mrozu. Zdarzają się dni, kiedy przy silnym mrozie i silnym wietrze mróz osiąga minus sto stopni umownych MG 1974 5 18; umowna oszczędność M ir T 1973 11 16, umowny efekt ekonomiczny M ir T 1974 6 36. W artykule z 1975 r. Umowne terminy rozliczeniowe Antanas Balašaitis zauważył, że ros. условный „tłumaczy się różnymi słowami: umowny, warunkowy, równaniowy, względny, sztuczny i in.”, a „omawiane jednostki miary nie zależą od żadnych obiektywnych warunków ani z nich nie wynikają, lecz są kwestią porozumienia ekonomistów i planistów” (Balašaitis 1975: 18). Artykuł A. Balašaitisa przyniósł skutek – znaczenia słów warunkowy i umowny doprecyzowano w słownikach i encyklopediach. Warunkowy już w DŽ₁,₂ objaśniano przykładem porozumienie warunkowe. Znany był nawet ze szkoły odruch warunkowy, w węższym znaczeniu – warunkowe (w przeciwieństwie do powszechnego) cofnięcie akcentu, prawdopodobieństwo warunkowe, równość, równanie, zero warunkowe, średnia; depozyty warunkowe: nazywa się je tak, ponieważ przy otwieraniu rachunku ustala się pewien warunek ograniczający wypłatę depozytu, a deponent może korzystać z takiego depozytu dopiero po spełnieniu ustalonego warunku T 1982 179 4. Warunkowy ma także znaczenie 3. „realnie nieistniejący, wyobrażony, symboliczny” LKŽ XII, np.: spróbujmy ustalić, jaki los spotka „pięciomiliardowe dziecko” (chodzi nie o warunkowe dziecko, którego narodziny na mocy uchwały ONZ uczczono w Jugosławii, lecz o jego rówieśników w różnych regionach, również warunkowych) T 1988 77 3. Pasuje tu także warunkowy, choć w terminologii charakterystyczny jest warunkowy: aktywa warunkowe (contingent asset) – „aktywa, których wartości nie można dokładnie ustalić obecnie, ponieważ zależy ona od przyszłych zdarzeń i warunków”, sprzedaż warunkowa, depozyt warunkowy ŠETEŽ. Są tu również wyrażenia o nie całkiem jasnym znaczeniu: facultative anaerobe – anaerob warunkowy, fakultatywny ALŽŪTŽ 1977. 152 LKŽ XIV 1986 umowny, -a 3. „przyjęty jako podstawa obliczania zakresu jakiejś pracy, zasobów itp., wzorcowy”, DŽ, umowny 3. „uzgodniony jako jednostka rozliczeniowa, podstawa”: jednostki umowne, depozyty. Obecnie widać, że temu ostatniemu objaśnieniu brakuje precyzji – brakuje składnika znaczeniowego „przeliczony według współczynnika wartości”. Jednostki umowne mogą być także nieprzeliczeniowe, na przykład rozróżnia się wartość rzeczywistą (wielkości) – „jest to wartość, którą otrzymalibyśmy po wykonaniu doskonałego pomiaru”, lecz „wartości rzeczywiste nie są znane”, dlatego istnieje również umowna wartość rzeczywista (wielkości) – ang. conventional true value (of a quantity), fr. valeur conventionnellement vraie (d’une grandeur) – „do ustalenia umownej wartości rzeczywistej najczęściej wykorzystuje się wyniki kilku pomiarów tej wielkości” („niekiedy nazywa się ją wartością normatywną, najlepszym oszacowaniem wartości, wartością umowną lub wartością odniesienia”) TP i BMTŽ 1997. Słowo umowny ma jeszcze więcej znaczeń, np.: cena umowna, odsetki umowne, zobowiązania umowne, roboty umowne i podobne. Wpływ artykułu A. Balašaitisa był większy na osoby bardziej otwarte i rozumiejące. Np.: zarówno условный гектар, jak i эталонный гектар, i условный эталонный гектар – hektar umowny ŽŪMTŽ 1983, условная единица – jednostka umowna PTŽ 1984, условное топливо – paliwo umowne PTŽ 1984, także LTE X 1983; 200 tysięcy rubli rocznych oszczędności umownych T 1981 8 1. Jednak często pozostawało też określenie warunkowy: zwierzę umowne T 1983 299 2, bydło umowne T 1985 198 1, umowna produkcja zwierzęca Šv 1975 10 12; z <…> hektara <…> uzyskano po 28,5 cetnara umownej produkcji roślinnej T 1984 101 1; oddaliśmy 100 krów i 100 jałówek – półtorej setki sztuk bydła umownego M ir G 1976 4 36; tony umowne T 1977 231 2; nawozy mineralne – miliony ton: po przeliczeniu na jednostki umowne odpowiadające zawartości 100 procent substancji odżywczych T 1976 26 4; rodzina umowna KV 1980 47 6, ludność umowna Šm 1983 6 11, umowny efekt ekonomiczny M ir G 1978 10 11; „metr na sekundę «dodaje» dwa umowne stopnie mrozu” T 1979 200 2; przy 45 umownych stopniach mrozu, czyli, jak często się je nazywa, umownych punktach surowości, człowiek z trudem może wytrzymać T 1979 200 2. Trzeci okres używania nazw umownych (warunkowych) jednostek rozliczeniowych przypada na czas po odrodzeniu Litwy. Specjaliści używają ich tak jak wcześniej. Niestety, jeszcze częściej pojawia się niewłaściwe określenie warunkowy: paliwo warunkowe M ir G 1995 4 12, cegły warunkowe LA 1995 217 12. Niektórym wydało się to widmem czasów sowieckich: „W czasach sowieckich znany był trik statystyczny – liczenie jednostek umownych. Wtedy orano nie po prostu hektar, lecz hektar umowny, produkowano umowne 153 słoiczki dżemu, hodowano na jednym hektarze umownym określoną liczbę sztuk bydła umownego” (Valentina Zinkevičienė, – LA 1997 36 5). Wcale nie – istniały zarówno jednostki fizyczne, jak i obliczane na ich podstawie jednostki umowne; jedne drugich nie zastępowały. Triki się zdarzały, ale inne (dopisywanie, skreślanie itp.). A co wynikło z tej krytyki? Oto taki skutek: U nas na jeden traktor (bez względu na jego moc) przypada średnio 77 ha użytków LA 1997 53 9. Nie potrafi się albo boi (trik?) napisać nawet traktor fizyczny? Niektórym ten strach szybko minął: modele warunkowe LA 1997 38 9, cegły warunkowe LA 1997 180 22, ale określenie umowny znów odsunięto na bok. Niektórzy nadal się opierają: Na jeden traktor (niezależnie od jego mocy) przypada na Litwie średnio około 80 ha użytków, a w krajach UE – zaledwie około 20 ha ML 2002 11 19. Terminologom i propagatorom poprawności językowej znów przysporzyło to niepotrzebnej pracy… ŠALTINIAI ALKŽ 1975 – A. Laučka, B. Piesarskas, E. Stasiulevičiūtė. Anglų–lietuvių kalbų žodynas, Vilnius. ALKŽ 1998 – B. Svecevičius. Anglų–lietuvių kalbų žodynas, Vilnius. ALŽŪTŽ – Anglų–lietuvių kalbų žemės ūkio terminų žodynas. Sudarė D. ČepOnienė, R. Gelūnienė, J. Kazėnas, R. Kelbauskienė (ats. red.), Vilnius, 1977. ChTŽ – K. Daukšas. Chemijos žodynas, Vilnius, 1960. DokŽin – Dokumentų įforminimo ir rašybos žinynas. Sudarė J. Žemaitis, Vilnius, 1988. DŽ – Dabartinės lietuvių kalbos žodynas: DŽ₁ – I leid., Vilnius, 1954; DŽ₂ – II pap. leid., Vilnius, 1972; DŽ₃ – III pat. ir pap. leid., Vilnius, 1993; DŽ₄ – IV leid., Vilnius, 2000. ETŽ – Rusiškai lietuviškas ekonomikos terminų žodynas. Red. kol. K. Meškauskas (ats. red.), A. Poviliūnas, V. Puronas, A. Skupėika, Vilnius, 1966. GelŽ – Rusų–lietuvių kalbų geležinkelių transporto žodynas. Sudarė N. Juškaitė, St. Keinys, Vilnius, 1997. GK – Gimtoji kalba (žurnalas). KV – Kalba Vilnius (savaitraštis). LA – Lietuvos aidas (savaitraštis). LE – Lietuvių enciklopedija 1, South Boston, 1953. LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas 12, 14, Vilnius, 1981, 1986. LTE – Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 4, 7, 8, 10, 12, Vilnius, 1978, 1981, 1981, 1983, 1984. LŪ – Liaudies ūkis (žurnalas). MATŽ – Aiškinamasis medienos apdirbimo terminų žodynas, Vilnius, 1971. MG – mūsų gamta (žurnalas). 154 M ir G – Mokslas ir gyvenimas (žurnalas). M ir T – Mokslas ir technika (žurnalas). ML – Mokslo Lietuva (dvisavaitinis laikraštis). MTŽ – Aiškinamasis medienos terminų žodynas. Ats. red. B. Papreckis, Kaunas, 1998. PTŽ – Rusų–lietuvių kalbų politechnikos žodynas. Sudarė G. Daugėla, Vilnius, 1984. ŠETEŽ – P. Austrevičius, D. Pupkevičius, D. Treigienė. Šiuolaikinių ekonomikos terminų enciklopedinis žodynas, Vilnius, 1991. Šm – Šeima (žurnalas). Šv – Švyturys (žurnalas). T – Tiesa (dienraštis). TechEnc – Technikos enciklopedija 1, Vilnius, 2000. TkstTŽ – Aiškinamasis tekstilės terminų žodynas 1. Sudarė A. Jurevičius ir A. Čižas, Vilnius, 1962. TP ir BMTŽ – Tarptautinis pagrindinių ir bendrųjų metrologijos terminų žodynas. Parengė V. Valiukėnas ir P. J. Žilinskas, Vilnius, 1977. TŽŽ 1951 – Tarptautinių žodžių žodynas. Lietuviškąjį leidimą redagavo Ch. Lemchenas, Vilnius. TŽŽ 1969 – Tarptautinių žodžių žodynas. Lietuviškąjį leidimą redagavo Ch. Lemchenas, Vilnius. TŽŽ 2001 – Tarptautinių žodžių žodynas. Ats. red. A. Kinderys, Vilnius. VLE – Visuotinė lietuvių enciklopedija 1, 3, Vilnius, 2001, 2003. ŽŪ – Žemės ūkis (žurnalas). ŽŪI – Žemės ūkio informacija (mėnraštis). ŽŪMTŽ – Rusų–lietuvių kalbų žemės ūkio mechanizacijos terminų žodynas. Parengė V. Gerulaitis ir S. Lukėnas, Vilnius, 1983. ŽŪTŽ – V. Anskaitis, M. Kilas. Rusų–lietuvių kalbų žemės ūkio terminų žodynas, Vilnius, 1971. LITERATŪRA Antikos žodynas 1998: Antikos žodynas. Vertė R. Kumžienė, A. Tekorius, A. Trakymas, Vilnius. Bal ašaitis A. 1975: Sutartiniai apskaitos terminai. – Mūsų kalba 2, 17–18. Buračas A. 1980: Anglų–lietuvių kalbų ekonomikos terminų žodynas, Vilnius. Buračas A. 1990: Pasaulio valstybių ir monetų žinynas, Vilnius. Buračas A., Svecevičius B. 1994: Lietuvių–anglų–lietuvių biznio, bankų, biržos terminų žodynas-žinynas, Vilnius. Dictionnaire de la langue française 1993: Le Nouveau Petit Robert: Dictionnaire alphabétique et analogique de la langue française, Paris. Dictionnaire des noms propres 1995: Petit Le Robert: Dictionnaire universel des noms propres, Paris. Dictionnaire encyclopédique [1900?]: Le Larousse pour tous: Nouveau dictionnaire encyclopédique 2, Paris. Encyklopedia powszechna 1968: Wielka encyklopedia powszechna 11, Warszawa. 155 Halder A. 2002: Filosofijos žodynas, Vilnius. Słownik języka polskiego 1967: Słownik języka polskiego 9, Warszawa. Webster’s Comprehensive Dictionary 1996: The New International Webster’s Comprehensive Dictionary of the English Language, Trident Press International. Webster’s Dictionary Unabridged 1981: Webster’s Third New International Dictionary of the English Language Unabridged, Springfield, Massachusetts. Jonas KLIMAVIČIUS Gauta 2003-06-24 Lietuvių kalbos institutas P. Vileišio g. 5, LT-2055 Vilnius E. paštas [email protected] 156