Vienetų sistemos: skirtybės ir panašybės, tikros ir tariamos negerovės

UWAGI, ROZWAŻANIA, PROPOZYCJE, DROBIAZGI SYSTEMU JEDNOSTEK: RÓŻNICE I PODOBIEŃSTWA, PRAWDZIWE I RZEKOME NIEPRAWIDŁOWOŚCI Najbardziej interesowałyby tu aktualne i całkiem konkretne kwestie normalizacji terminów, przestrzegania norm, litewskości i poprawności terminów, zwłaszcza terminy uzgodnionego systemu jednostek rachunkowych. Aby sens tego systemu stał się jaśniejszy, zaczyna się przynajmniej ab ovo. Wtedy okazuje się nie tylko, że jest to już czwarty system jednostek, lecz także że niemało pochodzi z pierwszego — jasnych, prawdziwych, a nawet nieoczekiwanych aktualiów, jak również interesujących kwestii etnolingwistycznych. I. Jednostki naturalne i sztuczne Jeśli twierdzi się, że nauki jest tyle, ile pomiarów, to człowiek już od zamierzchłych czasów skłania się ku nauce, a dokładniej — jest ku niej naginany przez życie. Jednak w cywilizacjach pierwotnych człowiek w najbardziej elementarny sposób opierał się tu na sobie samym i empirii swojego życia, natomiast ścisła nauka — na teoretycznie i eksperymentalnie zbadanych istotach zjawisk przyrody. Istnieje zasadnicza wspólność — podstawa jest naturalna, lecz różnica — również zasadnicza. Najbardziej jednak rozpowszechnił się (w nauce — obowiązkowy) całkowicie sztuczny system jednostek — metryczny. 1. Naturalne miary ludowe — z ciała człowieka i jego życia. Filozofowi Protagorasowi (któremu wiele zawdzięcza także gramatyka) przypisuje się (dzieła nie zachowały się — przypuszcza się, że zostały publicznie spalone) powiedzenie homo mensura — człowiek jest miarą wszystkich rzeczy (Antikos žodynas 1998: 155, Halder 2002), nie znając jego ciągu dalszego — istniejących, że istnieją, i nieistniejących, że ich nie ma (Halder 2002) ani komentarza — „już nie państwo ustala, co człowiek ma robić i czego mu nie wolno, lecz on sam” (Antikos žodynas 1998: 155), dowolnie, choć dość zasadnie, interpretuje się je także... metrologicznie. W rzeczywistości wiele różnorodnych ludowych miar z różnych krajów wywodzi się z ludzkiego ciała: stopa, krok, sążeń, miara, łokieć, rozpiętość ramion, piędź, dłoń, garść, pięść, palec (w poprzek), klupsnis „od czubka dużego palca do pierwszego stawu” DŽ,. W okolicach Pilviškiai 8 gniaździami według siebie odmierzał trzonek cepa: —Dokąd idziesz? —Do lasu. —Po co? —Po drewno. —Jakie? — 143 Skroblatis. —Po co? —Bułdze LKZ XII 1981: 1092. Palcami mierzy się nie tylko grubość słoniny na wsi — nawet anatomia naukowa ma termin drvylika- "jelito palcowe. Podobne występują także w innych językach: rosyjska nazwa cala (z niem. Zoll „cło” — z gr. telos „opłata”) diodów brzmi Iš ol. dav „kciuk”: starożytna grecka srebrna moneta i jednostka wagi drachma — „garść“. Oczywiście początkowo były to miary przybliżone. Przybliżone były też inne naturalne ludowe miary — kdrtis, czyli pręt, kamień, wiadro. kaušelis, kaftis, beczka, socha, zapożyczone birkavas (z normańskiego miasta Birka —10 pudów), stwopa, gorčius, margas. ithas. Wyróżnia się svaras. związany z czynnością mierzenia ważyć, a także zapożyczone pūdas, valakas. Niektóre różne jednostki z różnych krain mają podobną podstawę: rzymski juger „tyle ziemi, ile para wołów (łac. iugum [tj. jarzmo}) może zaorać w ciągu dnia“ (Antikos žodynas 1998: 398; tutaj błędna forma jugeras) — margas „obszar, który człowiek może zaorać lub skosić do południa“ (Morgen — „ranek“)' —XIII-XVI w. bałtycka żagrė „obszar ziemi uprawnej obrabiany w ciągu roku przez parę wołów lub konia“; svaras (:sverti) —gr. talanton „ciężar“ — słowiańskie pūdas, wywodzące się ze skandynawskiego pund „funt“ (por. ang. pound „funt“, łac. pondus „ciężar; svarstis, pasvaras“ (od pendo „ważę“, por. pendeo „wiszę“, perpendeo „odważam“, perpendiculum „pion“); Rzymianie pozostawili drobną jednostkę wagi granas (0,065 g) —od łac. granum „ziarno; „okruch”, a więc liczyli (0, a nie ważyli) okruchami, zaś Suwalczanie i teraz wyśmiewają Sykstuolis: i okruchy policzy, ile do garnka włożyć Pilwiszki. Później wartości tych miar ustalano za pomocą etalonów. Jednak etalony także różniły się w zależności od narodów i krain albo czasów. Na przykład stadia (od którego pochodzi także stadion) w starożytnej Grecji były bardzo różne: pytyjskie —165 m, delfickie — 177 m, attyckie —184,98 m, olimpijskie —192 m, jońskie —210 m. Legendarnie wyjaśnia się, że długość toru stadionu (prostego, a nie okrągłego, jak jest obecnie) wynosiła stadijas —600 stóp Heraklesa (stadion attycki —625 stóp greckich), ale nie wiadomo, dlaczego stopa wszystkich greckich bohaterów była wciąż różna. Trudno uznać je za greckie, trudno także za pochodzące od stopy, ponieważ istniały już w Babilonii (195 m). Bardzo interesujące stadijo! W przekładowych TŽŽ z 1951 i 1969 roku niefortunnie rozróżnia się margas (pol. morg) „miara ziemi w Polsce, równa mniej więcej 0,56 ha“ TZZ 1969, a morgen (niem. Morgen) — „miara ziemi w Niemczech (0,26—0,36 ha) oraz w niektórych krajach Afryki Południowej (0,6 ha)“ TZZ 1960 (w późniejszych TZZ nie ma ani jednego, ponieważ nie jest to słowo międzynarodowe). 144 naturalne wyjaśnienie wartości — odległość, którą człowiek pokonuje, zanim tarcza wschodzącego słońca od chwili pojawienia się jej skraju w całości wynurzy się zza widnokręgu (dość podobnie uzasadniony jest perski farsang i zgrecyzowany pursang — „odległość, którą człowiek pokonuje w ciągu godziny“), Rzymianie uzasadniali stadium po swojemu — 125 podwójnych kroków. Mila pochodzenia rzymskiego — łac. mille passis (passuum) — tysiąc podwójnych kroków. Jeszcze później naturalne miary ludowe wyrażano także w jednostkach systemu metrycznego, na przykład mila — 1478,7 m, mila Wielkiej Brytanii, USA i innych krajów anglosaskich — mila lądowa, czyli pocztowa (mi) — 1609,344 m. Uwzględniono tu długość kroku. Jednak przy obliczaniu w systemie metrycznym mila opiera się także na innych miarach tego systemu — w ten sposób bardzo oddaliła się mila geograficzna — długość 1/157 łuku równika Ziemi — 7421,6 m (w Rosji i na Litwie mila — 7467,4 m), nieznacznie wydłużyła się mila jaroska (mila morska) — długość 1' łuku południka geograficznego na 45° szerokości geograficznej — 1852,3 m (na szerokości geograficznej Anglii — 1853,18 m), od 1929 r. międzynarodowa mila morska (INM) — 1852 m. Ludzka jednostka prędkości statku, węzeł (kn), wynosi 1/120 mili morskiej logu (liny z pływającą kotwicą). w ciągu 30 sek. spuszczanego przez żeglarza z rufy statku — 1,852 km/h. Metryczne wzorce miar ludowych w różnych krajach są bardzo różne: morga w WKL — 0,71 ha, na Litwie Mniejszej — od 0,25 do 0,56 ha, na Zaniemniu od 1819 r. polski —0,56 ha; talent grecki wynosił 25,5 —26,2 kg miedzi (odpowiadał pierścieniowi ze złota o masie 8,5 g), w innych krajach Wschodu —cięższy, a biblijny— 41,4 kg. Pidas —16,3805 kg, a funt jest bardzo różny: rzymski (libra) —327 g, litewski (do 1920 r.) —365,47 g, na Litwie w okresie carskim rosyjski —409,512 g, właściwy rosyjski —374,158 g, berliński —374,72 g, kłajpedzki— 413,05 g, pruski do 1839 r. —467,711 g, na Zaniemniu od 1815 r. nowy polski —405,504 g, funt handlowy Wielkiej Brytanii i USA (Ib av) —453,592 g, funt aptekarski —358,323 g. 2. Funt szterling i uncja trojańska. Funt jest także pieniądzem: funt szterling Wielkiej Brytanii —pound sterling (ale znany według łac. libra —Srg £) —„pełnowartościowy, tj. czysty, o ustalonej próbie, funt”, funt Irlandii, Egiptu, Cypru, Libanu, Syrii —funt (dawniej także —Australii, Nowej Zelandii, Peru, Afryki Południowej, Rodezji, Sudanu, Ugandy, Zambii itd.). Lira Włoch i Watykanu (L), Malty (Lm) oraz Turcji (TL) również jest „funtem”, liwr francuski (franc. livre) w XVIII w. —także „funt” (w 1795 r. zastąpiony jednostką systemu dziesiętnego —frankiem). Funt szterling —tradycyjna nazwa; znaczenie 145 jo — „D. Brytanii jednostka pieniężna. równa 100 pensów“ TŻŽ 2001 (tak zwanych nowych pensów; do 1971 r. —20 szylingów lub 240 pensów LTE X 1983) —oderwana od pierwotnego znaczenia: ang. srerling — „o ustalonej próbie, czysty, pełnowartościowy“, sterling —1. daw. „angielska miara czystości i wagi: złota —11/12, srebra —0,925 (po 1920 r. —1/2), do 1526 r. była dzielona na 160 pensów wagowych“, 2. daw. „angielska moneta srebrna, bita od XIII w.; 1180 równa a. funtowi srebra, czyli srebrny20 ch pensów, tj. 1 pensowi złotemu“ (Buračas 1999), inaczej —wielki pens (LTE X 1983). Nawiasem mówiąc, ta rozbieżność jest charakterystyczna dla wielu — dawnych nazw: auksinas, gulden, złoty... Sterling obecnie oznacza po prostu „próbę angielskich monet srebrnych i złotych” DZ. Mniejsze i większe jednostki nierzadko są ze sobą powiązane liczbowo: rzymski podwójny krok stopy; zwykły — 5 sążeń (rozstawny) — 6 stopy — 1,95 m, wielki sążeń — 9 stóp — 2,84 m; kdrtis — 7,5 łokcia — 4,87 m, łokieć — 1,5 stopy, stopa — 16 palców; kamień — 40 litewskich funtów — około 14–15 kg, pitdas — 40 funtów. Istnieje nawet taka jednostka współczynnikowa — uncja: łac. uncia „dwunasta część” (nawet na przykład spadku), np.: uncja jugera — 209,91 m“, uncja stopy — 24,6 mm (nawiasem mówiąc, zbliżona do cala — 25,4 mm), as (funta miedzi około — 327 g) uncja — 27,25 g, uncja funta rzymskiego (masy — 27,116 g, monety —27,288 g). Uncja funta rozpowszechniła się także w innych krajach: francuska (franc. once znana od 1138 r.) —30,594 g, brytyjska i amerykańska —uncja handlowa —28,3495 g. (uncja płynu: brytyjska —28,4123 ml, amerykańska — 29,5729 ml), aptekarsir ka jubilerska, czyli trojańska, uncja — 31,1035 g. Uncja trojańska jest nie tylko miarą jubilerską i aptekarską, lecz także giełdową —istnieje tu również funt trojański —12 uncji trojańskich —373,242 g (lub 16 uncji trojańskich —funt brytyjski —453,592 g), oraz drachma trojańska —3,888 g (8 stanowi uncję), i gran trojański —0,065 g (60 stanowi drachmę). Ściśle rzecz biorąc, uncja trojańska to nonsens (co ma z tym wspólnego historyczna Troja, po raz czterdziesty spalona trzy tysiące lat temu?!) — jak funt ir szterling (nie ma już czegoś takiego jak szterling). Różnica polega na tym, że funt szterling nie podlega wariantom i jest bezdyskusyjny — termin tradycyjny. Troja — ang. Troy, przymiotnik — Trojan (rzad. wariant. Troyan): Koń trojański — Koń trojański. Ale Uncja trojańska —uncja trojańska | uncja troy, funt trojański —funt trojański | funt troy. Istnieje również po prostu troy —„system wag, w którym 12 uncji trojańskich stanowi funt, (Webster's <...>“ Kompleksowy Dictionary 1996), także troy weight — „szereg jednostek wagi, oparty na funcie składającym się z 12 uncji oraz uncji 146 20 pennyweights lub 480 grains —0,3732417266 kg“ (Webster's Dictionary Unabridged 1981), a przymiotnik troy wywodzi się z franc. Troyes (lit. Trua) —„miasto we Francji, gdzie prawdopodobnie „introduced” (jednak jego użycie jest ograniczone — „expressed in troy weight” Webster- 's Dictionary Unabridged 1981), konkretnie wiązane z używaną na odbywających się tam jarmarkach jednostką wagi (Webster’s Comprehensive Dictionary 1996). Specjalista w dziedzinie pieniądza A. Buračas w trzech przypadkach podawał to różnie (częściowo nawet po angielsku): troy ounce — uncja trojańska (monetarna), troy — system miar wagowych trojańskich (metali szlachetnych i kamieni szlachetnych) (Buračas 1980); w 1994 r. nie podaje nawet uncji, a funt o masie 373,242 g nazywa funtem jubilerskim (Buračas, Svecevičius 1994: 479); Troy Ounce — „miara wagi złota i innych metali szlachetnych, uncja trojańska (we Francji), równa 31,1035 g lub 1/12 Tr. funta, czyli 480 granów” (Buračas 1999). Troja we Francji — odkrycie geograficzne... Troja — franc. Troie, a historyczne centrum francuskiej Szampanii — Troyes. Troyes wiąże się z celtyckim plemieniem Tricastini (łac. Tricastini, fr. Tricasses, ang. Tricasse) i ich miastem, w Imperium Rzymskim zwanym Augustabona, w III w. nazwanym Tricassium, a w V w. — Trecae (Dictionnaire des noms propres 1995). Nawiasem mówiąc, sami nadawcy tej nazwy w całości oddają ją sąsiadom: troy —„Nom donné, en Engleterre, a la série des poids qui scrvent pour les matieres d'or et d'argent“ (Dictionnaire encyclopédique 1900), obecnie nawet o nim nie wspominają (nie ma go w Dictionnaire de la langue francaise 1993). Nie mają go również polscy naśladowcy Francuzów (nie ma go w Stownik jezyka polskicgo 1967 i Encyklopedia powszechna 1968). Niemcy rozróżniają — trojanisches Pferd, ale Troygewicht, Rosjanie również —mposHckuti Kone, ale mpoickasn yHyus. Być może była ona rozumiana jako uncja trójna lub aptekarska DokZin 1988: 122, a także funt trójny lub aptekarski DokZin 1988: 123 — jakoby trójna (złoto, srebro, kamienie szlachetne), lecz w ten sposób można „uzasadnić“ również czwórną (funt, uncja, drachma, gran). Na trójności opiera się to również wcześniej, choć bez słowa trójny: troy —„taki system wag (dla złota, srebra, kamieni szlachetnych)“ ALKZ 1975. Już w 1953 r. odnotowywany jest funt troy LE I 1953: 424. Istnieje i nadal funkcjonuje również spolszczone troy: troy weight —„trójny system miar (w Wielkiej Brytanii- )“ ALKŽ 1998. Była i nadal jest rozpowszechniona uncja trojańska LTE X 1983, VLE I 2001: 216 (nx), 217. TŽŽ 2001 —uncja trojańska, także drachma trojańska, ale gran trojański. Istnieje już także wariant najbliższy prawdzie —uncja aptekarska, uncja trua (oz tr, oz ap), funt aptekarski, funt trua (Ib tr, Ib ap), drachma aptekarska, drachma trua (dr tr, dr ap) —3,88793 g (TechEnc I 2000: 660). Tylko dlaczego najpierw aptekarska, 0 nie trua —skrót najpierw fr, potem ap. 147 I dlaczego mimo wszystko nie Trua? Oczywiście, jest to błędna (ale rozpowszechniona) pisownia — VLE III jest nawet cięciem cesarskim, chociaż do tej pory nawet w prasie występowało tylko Cięcie cesarskie. Tak więc nadal pozostaje tradycja uncji trojańskiej, stos ir wariantów, odżywa prawdziwy korzeń —frua. Tutaj może być potrzebna także decyzja Państwowej Komisji Języka Litewskiego. 3. Funt, fut, diuimas i inne germanizmy. Litwini nie zapożyczają nazw tych miar, które sami posiadają. Jednak niektóre języki postępowały inaczej. Rosyjski, naszpikowany takimi zapożyczeniami, w czasach sowieckich podrzucił ich garść także nam. Najbardziej nieludzki rusycyzm, najbardziej rozpowszechniony przez niezdarnych tłumaczy, stanowił funt (ros. (dykm pochodzi z niem. funt, dalej —z śr.-niem. skrót. phunt, odpowiada niem. Pfund, pochodzi iš od łac. pondus). Lepiej zachowała się litewska stopa, podobnie jak dawne zapożyczenie cal. Jednakże w wydanym w 1988 r. poradniku dotyczącym sporządzania dokumentów i pisowni nagromadzono całą masę rusycyzmów: funt — 453,6 g. funt troisty albo aptekarski — 373,2 g, stone — 14 funtów DokZin 1988: 123, jarda = 12 diumi — 0,3048 m, dium — 2,54 cm DokZin 1988: 122. Jest to tabela jednostek Wielkiej Brytanii i USA, lecz w rzeczywistości nie są to anglicyzmy, tylko rusycyzmy, z których jedynie gym cmon ma angielskie pochodzenie ir (angl. foot — „stopa“, stone — „kamień- “), natomiast funt — niemieckiego, diuimas — holenderskiego (angl. inch; swoją drogą, K. Gaivenis w tłumaczeniach znalazł także zapożyczenie inčas...). W tabeli — w nawiasach — podane są również litewskie nazwy: funtas (lit. k. svaras (psn.) —409 g) DokŽin 1988: 123, futas (lit. k. stopa — 22,2 cm (= 32,5 cm)), diuimas (lit. k. cal) DokŽin 1988: 122. Najprościej mówiąc, w su zetknięciu z różnymi wartościami miar litewskich i angielskich nie potrafiono powiedzieć po litewsku — funt angielski, kamień angielski, stopa angielska. Ale dlaczego trafił się także diuimas — jego wartość nie różni się od cala. 4. Naturalne jednostki naukowe, naturalnych ludowych miar jest nieco, są też międzynarodowe (głównie antyczne), ale nie ma powszechnych. A zatem niektóre nadają się do handlu międzynarodowego i innej szerszej praktyki, lecz żadna nie nadaje się do nauki. Nauka stworzyła i doskonali międzynarodowy układ jednostek, którego „wymiary wielkości fizycznych dobiera się tak, aby wygodnie było się nimi posługiwać”, a jednostki są „swobodnie wybrane, niezależne” LTE XII 1984. Taki jest metryczny, czyli dziesiętny, układ jednostek. Nazwa „metryczny” jest dość dwuznaczna — metryczny nie pochodzi od metra, 0 od gr. metron — „miara”, metred — „mierzę”. Dziesiętny oznacza, że jednostki mogą być również wielokrotne lub podwielokrotne — mnożone lub dzielone przez dziesiątki. Podstawy tego systemu stworzyła komisja najwybitniejszych uczonych francuskic148 h. Dekretem Zgromadzenia Narodowego z 30 marca 1791 r. zatwierdzono jednostkę długości metr, swobodnie wybraną, lecz całkowicie nienaturalną — 1/40 000 000 (jedna czterdziestomilionowa) część geograficznego południka Paryża, jednostkę masy (potocznie — ciężaru) kilogram — 1 dm* 4°C wody destylowanej w próżni (bardziej naturalna, lecz zupełnie inna podstawa miary — nie jakaś część masy Ziemi). 1795 r. wprowadzono również setną jednostkę pieniężną frank, a funt szterling został zamieniony na system dziesiętny dopiero w 1971 r. Wyraźnie widać tu odmienny sposób postępowania narodów — angielski konserwatyzm i naturalność, francuski — nowatorstwo, wręcz rewolucyjność i sztuczność (różnicę tę dobrze widać w sztuce zakładania parków — geometryczny, czyli regularny — park francuski oraz pejzażowy, czyli krajobrazowy, inaczej swobodny — park angielski LTE VIII 1981). W 1851 r. K. F. Gauss i W. Weber, zgodnie z ideą i pierwotnym wariantem pierwszego z nich, stworzyli symetryczny system jednostek —CGS (centymetr, gram, sekunda), lecz nie przyjął się on powszechnie, chociaż „nadal stosowany w teorii fizyki i astronomii.” pracach” VLE III 2003. W 1875 r. 17 państw podpisało konwencję metryczną. Na Litwie system metryczny wprowadzono 25 maja 1920 r. Zatem metr —najbardziej sztuczna jednostka, kilogram —jednostka podstawowa, lecz wielokrotna. Jednak idea naturalności pozostała żywa. Oczywiście, naturalne są nie tylko rzeczy związane z ludzkim ciałem i życiem codziennym, lecz także miary zjawisk fizycznych. W nauce naturalne układy jednostek są „układami jednostek, których podstawowymi jednostkami są stałe fizyczne, <...>“ (stała grawitacji, prędkość światła w próżni i in.), zatem tutaj „wymiar zależy od zjawisk przyrody“ LTE VIII 1981. Tego rodzaju jednostki i różne ich systemy na początku XX w. stworzyli Niemiec M. Planck oraz Anglik D. R. Hartree. Na przykład jednostka masy Hartriego — to masa spoczynkowa elektronu — 9,109534-10*' kg (LTE IV 1978). Jednostki te znacznie różnią się wartościami od metrycznych — jedne są niezwykle małe, inne — niezwykle duże. Nie dla praktyków zostały stworzone. Wywarły jednak wpływ również na międzynarodowy system jednostek, czyli SI (franc. Systėme International), zatwierdzony w 1960 r. przez XI Generalną Konferencję Miar i Wag (GMSK) LTE XII 1984. Oto ten sztuczny metr opiera się tutaj już fizycznie — „odległość, którą światło w próżni pokonuje w ciągu 1/299792458 części sekundy” (1983 r., XVII GMSK) TechEnc I 2000: 648. Dość naturalną podstawę ma stara jednostka ciepła — stopień skali Celsjusza (według zamarzania i wrzenia wody) — obecnie jednostka pochodna systemu międzyna149 rodowego, natomiast podstawową jest kelwin (większy o 273,15*), zresztą również naturalny — oparty na II zasadzie termodynamiki. Jednostki naturalne występują w astronomii: doba, rok, rok świetlny. Zatem jednostki naturalne wynikają z samej istoty nauki. II. Prawdziwe — fizyczne, naturalne, faktyczne i przeliczone (zredukowane, ekwiwalentne, wzorcowe) — jednostki umowne. Można orać traktorami o mocy 15 KM i 100 KM — są to zatem traktory fizyczne. Jeden może mieć 10 traktorów o mocy 15 KM, drugi — 10 traktorów o mocy 100 KM — czyż mają po równo? Tym samym traktorem można zaorać 10 ha ścierniska (podorywka), 10 ha po ziemniakach (orka głęboka) i wyrwać 10 ha ugoru — naturalne hektary są tu równe, ale czy równe są hektary orki? Czy tona żyta, czy tona pszenicy — tony faktyczne są równe, ale czy równe są plony i wartość? Zatem aby ustalić rzeczywistość, potrzebna jest miara porównawcza. Nie jest to jakiś kaprys statystyki — to konieczność. Już 30 lat temu w broszurze „Informacja rolnicza” (201) występował hektar naturalny, tona naturalna, naturalny pojemnik ZU1 1972 10 36. Występuje tu już także współczynnik przeliczania traktorów fizycznych na umowne ZU1 1972 10 36. Wyraźnie wskazuje się na dokonywane rozróżnienie: W celu bardziej obiektywnej oceny warunków gospodarowania zamiast faktycznego wynagrodzenia za pracę przyjmuje się wynagrodzenie umowne ŽŪ 1975 1 9. Stosowano już również formy „przeliczony” i „zredukowany”: npueedėnnote 3ampamot —przeliczone (zredukowane) koszty ETŽ 1966. Charakterystyczne dla naszego Starego Miasta jest to, że największe potoki transportowe (ponad 800 zredukowanych samochodów na godzinę w jednym kierunku) poruszają się właśnie najwęższymi <...> ulicami 'T 1973 228 2. Początkowo było to jeszcze nie po prostu „umowny- ”, lecz „umowny naturalny- ”: ycA06HbIū KHamypanbHhbiū u3Mepumenb npodyKuuu —umowna naturalna miara produkcji ETŽ 1966. Były nie tylko konkretne jednostki umowne (hektary umowne, tony umowne itp.), lecz także jednostki umowne: z każdego hektara użytków rolnych uzyskuje się około 19 centnarów umownych jednostek plonów T 1974 147 2. 10 milionów umownych jednostek rur drenarskich T 1973 285 1. <...> wyprodukowano 221 mln t nawozów mineralnych (w umownych jednostkach) LU 1975 4 1222. * W tym celu dawniej używano wieloznacznego słowa wirtualinis — „możliwy; mogący się ujawnić; który ma się ujawnić”: długość wirtualna — glżk. „umowna długość poziomej prostej 150 Umowna zawartość tłuszczu w mleku od dawna nazywana jest bazową (3,5, 3,876 lub inną ustaloną- ). Wyrób mleczny o ustalonej zawartości tłuszczu (2,5, 3,5 lub 4,596), białka i innych składników (nie mleko naturalne, lecz wytworzony jako naturalny) nazywany jest mlekiem normalizowanym. Istnieje również więcej pojęć bazowych, np.: gaz ziemny o bazowej kaloryczności LA 1993 74 4. Zużycie energii bywa wyrażane w tonach ekwiwalentu ropy naftowej. Paliwo umowne — to „paliwo, którego dolna wartość opałowa w ZSRR jest przyjmowana jako równa 29,3 MJ/kg (7000 kcal/ kg)” LTE X 1983; także LTE IV 1978: 263. Taki sposób przeliczania utrwalił się i rozpowszechnił — istniało nawet umowne zwierzę ZU 1974 2 33, umowna sztuka bydła T 1973 162 1, 167 1, 1974 254 1, ZU 1974 9 34. Szybko się rozpowszechnił, jednak przez dość długi czas termin nie został ustalony — nawet w słownikach rozpowszechniony był kalekowy odpowiednik warunkowy: paliwo warunkowe —ycaosnoe monAau6e0 ChTZ 1960, lecz ETŽ 1966 — paliwo umowne, ZUTZ 1971 — ponownie paliwo warunkowe; drewno warunkowe „stosowana dla ułatwienia ewidencji jednostka ewidencyjna drewna” —ycro6norūt mamepuai —bedingtes Holz MATZ 1971 (MTZ 1998 — drewno umowne „stosowane dla ułatwienia ewidencji suszenia drewna pojęcie drewna odpowiadające następującym wskaźnikom: deski sosnowe II kategorii jakości suszenia, o grubości 40 mm, szerokości 150 mm, długości ponad 1 m, obrzynane, o wilgotności początkowej 60%, a końcowej 1296” —yen08nbiū nusomamepuai —Einheitsholz —conventional wood, wood in boards), naxoma msexas — orka warunkowa (miękka) ZUTZ 1971; warunkowa szerokość tkaniny TkstTZ 1962. W prasie periodycznej umowny i warunkowy były bardzo zróżnicowane: hektary umowne T 1973 246 1, 1974 157 2, Šv 1973 7 9, ZU 1974 2 5, 6, zaorał 2200 hektarów orki umownej T 1973 107 1 — skosił 190 warunkowych hektarów zbóż T 1973 203 1; ciągnik umowny ŽŪ 1974 2 14, 15, agregat umowny T 1973 144 1, 1974 160 1; paliwo umowne T 1973 167 2, 190 4 — paliwo warunkowe T 1973 83 4; tona umowna 1974 125 4 — tony warunkowe MG 1974 5 11; nawozów mineralnych —4,9 miliona ton (w jednostkach warunkowych) T 1973 248 3; droga, do przebycia której zużywa się tyle samo pracy (tyle samo czasu, paliwa), co na rzeczywistym odcinku drogi ze wszystkimi wzniesieniami” TŽŽ 195 1, wirtualna temperatura wilgotnego powietrza — „temperatura, jaką miałoby przy istniejącym ciśnieniu suche powietrze o takiej samej gęstości” TZZ 1969. Obecnie — umowna długość dróg GelZ 1977, temperatura zredukowana PTZ, 1984, natomiast wirtualny rozpowszechnił się dzięki nowymi wieloznacznościami (zob. GK 2003 8 6-7). 151