Individualieji L. Ivinskio „Lenkų–žemaičių kalbų žodyno“ ir „Prigimtūmenės“ augalų vardai

Albina AUKSORIŪLietuvių kalbos institutas TĖ INDYWIDUALNE NAZWY ROŚLIN W SŁOWNIKU POLSKO-ŻMUDZKIM L. IVINSKISA I W „PRIGIMTŪMENĖS” Laurynas Ivinskis (1810–1881), obok Jurgisa Ambraziejusta Pabrėży, uważany jest za jednego z pierwszych twórców litewskich terminów nauk przyrodniczych, zwłaszcza botaniki. Większość prac, w których przedstawił litewskie terminy botaniczne, pozostała nieopublikowana; wśród nich wymienić należy rękopisy Słownika polsko-żmudzkiego i „Prigimtumenés”. Rękopis Słownika polsko-żmudzkiego (Stownik polsko-zmudzki) jest największym słownikiem Ivinskisa spośród zachowanych dwóch rękopisów słowników dwujęzycznych i jednego czterojęzycznego. Obejmuje litery A–R i liczy 2060 stron. Rękopis słownika przechowywany jest w Bibliotece Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Dokładna data opracowania tego słownika nie jest znana, jednak z listów Ivinskisa można wnioskować, że autor napisał go pod koniec 1862 roku lub w 1863 roku (zob. Ivinskis 1995: 465–467). Ivinskis włączył do omawianego słownika niemało nazw nomenklatorycznych z zakresu botaniki, zoologii i mineralogii, przy wielu z nich podając również łacińskie odpowiedniki. W słowniku znajduje się ponad 350 nazw roślin, w większości ich rodzajów (szerzej zob. Auksoriūtė 1999: 22—33). „Prigimtimenė“ Ivinskio yra naukowym dziełem składającym się z dwóch części, napisanym później niż słownik, około 1870 roku. Rękopis „Prigimtimenė“, podobnie jak wspomniany słownik, przechowywany jest w Krakowie, natomiast brulion pierwszej części oraz indeksy jej litewskich, łacińskich, polskich i niemieckich odpowiedników znajdują się w zbiorach rękopiśmiennych biblioteki Instytutu Literatury i Folkloru Litewskiego. W pierwszej części tego rękopisu, „Žemėmina“, Ivinskis przedstawia opis zagadnień mineralogii, podając obok terminu litewskiego jego odpowiednik łaciński, polski, a niekiedy także niemiecki. Druga część, „Žolėmina“, to systematyczny wykaz nazw grzybów i roślin, zawierający litewskie nazwy 218 rodzin i ponad 2520 rodzajów oraz ich odpowiedniki w językach łacińskim, polskim i niemieckim. Autor sporządził także alfabetyczne indeksy odpowiedników we wszystkich językach (szerzej zob. Jankevičius, Jankevičienė 1962: 151-163; Auksoriūtė 1998: 102-110). 135 Chociaż „Słownik polsko-żmudzki“ i „Prigimtimenė“ są dziełami różnego rodzaju — pierwsze jest słownikiem przekładowym, a drugie dziełem naukowym — zawarte w nich nazwy roślin można porównać, ponieważ podawane w słowniku odpowiedniki łacińskie pozwalają utożsamiać nazwy litewskie. W artykule analizowane są porównawczo nazwy roślin występująir ce w obu dziełach, będące wyłącznie nazwami indywidualnie utworzonymi przez L. Ivinskisa, ponieważ terminologizowane ludowe nazwy roślin zazwyczaj się nie różnią. Porównano nazwy około 80 roślin uwzględnionych w obu rękopisach Ivinskisa. Wszystkie można podzielić na dwie grupy: 1) w „Słowniku“ i „Prigimtiimenė“ dla oznaczenia tych samych roślin podano te same nazwy oraz 2) różniące się nazwy roślin, tj. ta sama roślina w „Słowniku“ jest nazywana w jeden sposób, a w „Prigimtiimenė“ — inaczej. Nazwy roślin pierwszej grupy stanowią około 54 proc. porównywanych nazw. Pod względem słowotwórczym nazwy te są dość różnorodne, przeważają derywaty sufiksalne, np.: -ainis: łac. Arrhenatherum, pol. Wysypka, awižajnis —avižainis (: aviža) Z VIII 1619, P 125, por. avižuolė BV Ž 1998: 41; łac. Commelina, pol. Przewdziekla, žiedrajnis ~ žiedrainis (: žiedras „niebieski”) Ž VII 1373, P 130; łac. Mesembryanthemum, pol. Przypoludnik,spugajnis ~ spūgainis (: spūgas „pryszcz”) Ž VIII 1467, P 186, por. pluoštagėlė BVZ 1998: 195; łac. Silybum, pol. Ostropest, pstrost, margajnis —margainis (: margas) Ž VIII 1557, P 253, por. margainis BV Ž 1998: 277. -enis: łac. Dactylis (Dactylis glomerata Ž.), pol. Rinigczka, psia trawa Z, niestrawa P, piewénis ~ pievenis (: pieva) Z VIII 1551, 1553, P 125, plg. lot. Dactylis glomerata, SunaZolé Iv, Min, syn. pamienis Iv St LBZ 1938: 115, sunazolé BVZ 1998: 107; lot. Lrythronium, pol. Psi zab Ž, srzewnik P, skajsténis ~ skaistenis (: skaistus) Ž VIII 1551, P 134, por. eritronis BVŽ 1998: 126; łac. Smyrnium, pol. Przewloka, gardoklėnis ~ gardoklenis (: gardoklis) Ž VII 1379, P 196 (šio vedinio pamatiniu žodžiu laikytinas kitas Ivinskio teiktas augalo vardas —gardoklis, lot. Angelica Archangelica Ž. 11 245). -ene: łac. Methonica, pol. Pysznokwiat, wdziekostawa Ž, stebuklėnė ~ stebuklené (: stebuklas) Z VIII 1596, P 133; łac. Saponaria, pol. Psie goždziki Z, mydlnica, mydtownik P. mujléné ~ muilenė (: muilas) Ž VIII 1551, P 182, plg. putoklis BVZ 1998: 267; łac. Isopyrum, pol. Przyjemka, zdrojowka, rautėnė ~ rautenė (: rautas) Z 136 VII 1425, P 161, por. bligna BVZ 1998: 164. Niektóre derywaty utworzono za pomocą bardzo rzadkich przyrostków (-minys, -menis, -minis, -minys, -Enis, -etis, -ėtras itd.), np.: łac. Chara, pol. Ramienica, suktminis Ž VIII 1622,sūktminis ~ suktminys (; suktas) P 96, por. maurabragis Min, syn. graudelė Iv LBŽ 1938: 83, maurabragis BVZ 1998: 81: łac. Potamogeton (Potamogeton natans Ž), pol. Rdestnica, wrzecznica Ž, wrzecznik, wodnica, rdestnica P. wandminis ZVI 1636,wandminis ~ vandminys (: vanduo) P 119, por. łac. Potamogeton natans, rdestnica pływająca, syn. plaudenės Iv LBZ 1938: 277; łac. Diospyros, pol. Przyspora, juodmiinis ~ juodmiinis (: juodas) Ž VII 1497, P 216, por. persymona; juodmedis BVŽ 1998: 114; łac. Cynoglossum (Cynoglossum officinale 7), pol. Psi jezvk, lézmiinis ~ lezmiinys (: lezti, „nuvytus gulti, leipti (apie augalus)“ DūnŽ 1976: 174) Z VIII 1551, P 233, por. sunliele BVZ 1998: 106; łac. Helichrysum. pol. Radostka, suchokwiat P, sausūmėnis ~ sausiimenis (: sausas) Ž VIII 1614, P 255, por. slamutis BVZ 1998: 150; łac. Albuca, pol. Ptaszla, sūltienis ~ sultėnis (; sultys) Ž VIII 1562, P 132; łac. Erineum, pol. Rdzawnik, rudi čtras —rudėtras (: rudas) Z. VIII 1637, P 48 i in. Nieco rzadziej występują derywaty z przedrostkami (pa-, san-, ap-), np.: łac. Cycas, pol. Rdzenica, pūwerbė ~ paverbė (: verba) Z VIII 7, P 143, por. cikas BVŽ 1998: 104; łac. Cynometra, pol. Psia rozga Ž, Otretwa P, papienis ~ papienis (: pienas) Ž VIII 1551, P 211; łac. Eranthis, pol. Rannik, sanwasaris Z VIII 1625, sgnwasaris — sanvasaris (: vasara) P 161, por. erantis BVZ 1998: 124; łac. Majanthemum, pol. Pstroczek, padziaugsmis ~ padzZiaugsmis (: dZiaugsmas) Z VIII 1556, P 131, por. Majinthemum bifélium, meduté, syn. miejiigas Iv LBZ 1938: 210. Znaleziono jeden derywat zakończeniowy: łac. Cunonia, pol. Radziliszek, ap rajzgis ~ apraizgis (: apraizgė) Ž VIII 1616, P 188 oraz jeden zrost: łac. Euphorbia, pol. Psie mléko, wilczomlecz lancetowaty Ž, Ostromlecz P, kdartpiené ZVIIL1551- ,kartpiéné ~ kartpiené (: kartus + pienas) P 150, por. karpazole, syn. kartpiené Iv LF 1971: 580. Derywacja nazw około jednej czwartej tej grupy jest niejasna, ponieważ nieznana jest podstawa słowotwórcza, np.: łac. Atraphaxis, zgięte Raci¢znica, ajszmas 137 Z VIII 1607, ajszmas ~ aišmas P 157; łac. Banksia, zgięte Pyszlin, skūbras ~ skūbras Ž, VIII 1595, P 155; łac. Bupleurum, pol. Przewiercien, tańsza Z VII 1375, tańsza — lanca P 192, por. gaivenis BVŽ 1998: 59: łac. Coldenia, pol. Rociag, stramas ~ stramas 7. VIII 1607, P 234: łac. Excaccaria (Excaecaria agalocha 7), pol. Rajskie drzewo Z, Slepin, slepodrzew P, araszas rojiszkasis Ž VIII 1620, araszas ~ araSas P 150; łac. Farsetia, Berteroa, pol. Pyleniec, plejnis ~ pleinis Z VIII 1591, P 176, „por. Bertéroa incdna, szarawa miltinaita Iv LBZ 1938: 48, miltinaita BVZ 1998: 51: łac. Fedia, lenk. Rapunkul najstis ~ naistis Z VIII 1629, P 252; łac. Ocnanthe, lenk. Przewtoka, ilksnis ~ ilksnis Z VII 1379, P 192, por. Oendnthe aquatica, selernica wodna Iv LBZ 1938: 237, selernica BVZ 1998: 208; łac. Ornithopus, seradela Praszvniec, sanstris Z VIII 1562, sąnstris ~ sanstris P 208, por. Ornithopus sativus, seradela siewna Jw., syn. seradela Iv LBZ 1938: 241, seradela BVZ 1998: 211; łac. Valerianella, po polsku Rapontyka, kliniec ~ ktajnis 7. VIII 1627, P 252, por. Valerianélla olitoria, sultené Iv, Min LBZ 1938: 365, sultené BVŽ 1998: 307. Žodyne ir W „Prigimtūmenėje” te same nazwy używane do określania tych samych roślin w ogóle nie różnią się ani formą, ani pisownią, tylko jedna czy druga nazwa różni się znakiem diakrytycznym. Iš z omówionej grupy obecnie używany jest tylko jeden neologizm Ivinskiego — margainis — do oznaczenia tego samego łac. rodzaju Silybum (zob. LBŽ 1938: 323 ir BVŽ 1998: 277). Gdyby został wydrukowany choć jeden z wymienioiš tų Ivinskio prac, być może więcej jo neologizmów, których motywacja jest jasna, przyjęłoby się. Przy ir opracowywaniu Litewskiego słownika botanicznego nie korzystano ze wspomnianych rękopisów jo Ivinskisa, nazwy roślin zaczerpnięto iš z kalendarzy ir Kazysa Griniusa oraz z innych otrzymanych rękopisów Ivinskisa. Po przejrzeniu į synonimów nazw miejsc lų występoIr wania roślin uwzględnionych w LBŽ można zauważyć, że w odniesieniu do niektórych już wspomnianych roślin podano w nim inne nazwy Ivinskisa niż w omawianych rękopisach, np.: šunažolė, išnė, sultenė, miltinaitė, seradėlė, które są używane we współczesnej nomenklaturze botanicznej ir (zob. BVŽ 1998). Cztery z iš wymienionych nazw: - išnė, miltinaitė, sultenė, šunažolė — najprawdopodobniej są derywatami o Ivinskisa, piąta — nazwa jest zapożyczeniem (zob. także Matulionis 1907: 12, 23, 60). Jeszcze para nazw Ivinskisa Podane w LBŻ jako synonimy, np.: graudelė (łac. Chara) ir plauden138 ės (łac. Potamogeton), jednak we współczesnej nomenklaturze nie są używane. I tylko jeden neologizm Ivinskisa z omawianej grupy podany jest w LBZ jako synonim — kartpienė. Derywacja znacznej części nazw roślin z drugiej grupy, tj. tych, które różnią się w Słowniku języków polskiego i żmudzkiego oraz w Prigimtiimenéje, jest również niejasna, np.: łac. Aulax, pol. Rososna, dromienis ~ dromėnis Ž IX 1722, plintras ~ plyntras P 154; łac. Dirca, pol. Rzemienica, jėrkūjnis ~ jerkainis Ž X 2046,sajtuwas ~ sailuvas P 155; łac. Epacris, pol. Rzest,jūstras —jūstras Ž X 2051,tiėkszras —tiekšras P 14; łac. Himantallia, pol. Rzemienica (W Prigimtūmenė nie podano polskiego odpowiednika), sfiėmuo ~ stiemuo Ž X 2046, są nkietris ~ sankėtris P 96; łac. Onosma, pol. Rumianica, raumié — raumė Ž. X 2007.liėsmuo ~ liesmuo P 233; łac. Umbilicus pendulinus, pol. Rząsa wietrzna, giniawas ~ gyniavas Z. X 2041, lot. Umbilicus, lenk. Urocznik, pępowiec, étkras —elkras P 187; lot. Sisyrinchium, lenk. Ryjaczek, jėlis ~ jelis Ž X 2027,sąnrinklis ~ sanrinklis P 136, por. vikšruolė BVZ 1998: 278 i in. Wymienione rośliny, z wyjątkiem ostatniej, nie zostały uwzględnione ani w LBZ, ani w BVZ. Porównując różne nazwy podane w omawianych pracach na określenie tej samej rośliny, można zauważyć, że najczęściej nazwy utworzone przez Ivinskisa całkowicie się różnią. Te nazwy roślin, których budowa jest jasna, różnią się zarówno wyrazem podstawowym, jak i formantem słowotwórczym; tylko kilka nazw można ze sobą powiązać. W słowniku lot. Nasturtium, pol. Nazwa rzeżuchy nadana wyrazowi gdrstis ~ garstis Z X 2003, 0 W Prigimtiimienė podano prefiksalne derywat pagarstis — pagarstis P 161, którego podstawą słowotwórczą najprawdopodobniej jest nazwa tej rośliny podana w Słowniku (por. rėžiukas BVZ 1998: 203). Odwrotnie, lot. Thalictrum, pol. Rutewka — derywat rūtmetič ~ rūtmetė Z. X 2017 w Słowniku, którego podstawę słowotwórczą być może można upatrywać w derywacie z przyrostkiem -m16 riūtiniė — riitme P 161, podanym w Prigimtūmenė na oznaczenie tej rośliny (por. vingiris, syn. rūtnicės Iv LBZ 1938: 344). Warto wspomnieć jeszcze nazwy dwóch roślin, które opierają się na tych samych wyrazach podstawowych: lot. Agrimonia, pol. Rzepik, twilkietris ~ tvilkėtris (: tvilkės + -ėtris) Ž X 2048 oraz twilkéné ~ tvilkenė (: tvilkės + -enė) P 203 (por. łac. Agrimonia Eupatéria, dirvuolė gydūnė, syn. tvilkės Iv, St LBŽ 1938: 11, dirvuolė BVZ 1998: 22); łac. Cakile, pol. Rukwiel, snapėjnis 139 —snapeinis (: snapas + -einis) Z X 2005 oraz snapėtis ~ snapotis St LBŽ 1938: 60, stoklė BVZ 1998: 60). (: snapas + -otis) P 178 (plg. lot. Cdkile maritima, pajūrinė stokle Iv, Budowa nazw niektórych różniących się roślin w jednym rękopisie Iwinskiego jest jasna, natomiast w drugim rękopisie budowę podanych nazw trudniej prześledzić albo jest ona w ogóle niejasna. Kilka przykładów nazw roślin, których budowa jest jaśniejsza w Słowniku: łac. Marchantia, pol. Porostnica, kerpėnė ~ kerpené (: kerpė + -enė) Ž VI 1225, iwajris ~ yvairis P 99, por. maršantija BVZ 1998: 190; łac. Onobrychis, pol. Rzesnia, dobiliénis ~ dobilénis (: dobilas + -énis) Ž X 2050, szitbrunis ~ Silbrunis P 209. por. łac. Onobrichis viciaefolia, sparceta siewna. syn. jungenés Iv, St, sparceta Iv LBZ 1938: 238, esparcetas BVZ. 1998: 209; łac. Peganum, pol. Rutewnik, rutéjnis ~ riteinis (; rita + -einis) Ž X 2017, gandronitis ~ gandronitis P 165, por. peganas BVZ 1998: 219; łac. Sium, pol. Potocznik, upénis ~ upenis (: upė + -enis) Ž VII 1249, tantéklis ~ lanteklis P 192, por. drégmené Iv LBŽ 1938: 324, drégmené, syn. lanteklis Iv LF 1976: 61; łac. Jacquinia, pol. Rozwdzigcznia, sk djstra ~ skaistra (: skaistus + -ra) Ž X 1981, jokiinis ~ jokūnis P 218 i in. Roślina ta nie została uwzględniona ani w LBŽ, ani w BVŽ. Nazwy roślin, których budowa jest jaśniejsza w Prigimtiimencje, np.: łac. Celastrus, pol. Rošlidlawa, dajgonis ~ daigonis (: daigoti „niszczyć, zabijać“ + -onis) P 213,rūrwienis ~ rūtvėnis (?: rūtva + -ėnis) Ž IX 213, por. smaugikas BVŽ 1998: 74: łac. Galega, pol. Rutwica, žirnūklas —žirnūklas (: žirnis + -ūklas) P 207, rūtwajnis ~ rūtvainis (: rūtva + -ainis, $io vedinio pamatinis žodis greičiausiai paimtas sekant lenkų kalbos atitikmeniu) Z X 2017, por. łac. Galéga officinalis, kozia ruta lekarska, syn. žirnytės I, St LBZ 1938: 149, ožiarūtis BVZ 1998: 137; łac. Isotes, pol. Rypina, pol. Magnolia, pol. Rozwon, didéné ~ didené (: didis + -ené) P 163, žiėgris ~ Ziegris Z X 1993, por. magnolija BVZ 1998: 187; łac. Restio, pol. Rzesé, pramaudis ~ pramaudis (: pra-+ maudai, zob. mauddj (łac. Scirpus) P 121) P 129, riėzgis ~ riezgis Ž X 2049, por. restijas BVZ 1998: 251; łac. Nissolia (Lathyrus Nissolia), pol. Rydzyn, razuwas ~ raZuvas (: raZas + rintis rintis 140 -uvas) P 209, ~ Ž, X 2025, por. łac. Lathyrus, groszek, syn. groch Iv, groszek Iv LBZ. 1938: 191; łac. Callitriche, po polsku Rzęsl, nertis ~ nertis (2 nerti + -tis) P 199, dsztwié — aštvė Ž X 2050, por. praujenė Iv LBZ 1938: 63; łac. Elate, lenk. Roskawa, sk lėjstis ~ skleistys (: skleisti + -tvs) P 128,gičitres ~ gietrės Ž IX 1719 ir itd. Ostatnia roślina nie została uwzględniona w LBZ i BVZ. We współczesnej nomenklaturze botanicznej nie używa się jednego nė omówionego iš neologizmu Iwinskiego z drugiej grupy, jednak trzy wymienione rośliny są obecnie nazywane nazwami utworzony- — mi przez Iwinskiego stoklė (łac. Cakile), rukwiel (łac. Onobrychis) ir sparceta (łac. Callitriche), które zostały vo podane w ne Słowniku ir ne W o Prigimtiimenéje, jo w innych pismach. Porównawszy Ivinskiego Słownika języków litewskiego i żmudzkiego ir Na podstawie nazw roślin podanych w rękopisach jo „Prigimtiimenė” i stworzonych przez samego autora wyraźnie widać, że niemal połowie roślin w jednym rękopisie nadał jedną nazwę, a w innym — inną. o — Trudno powiedzieć, dlaczego tak się stało. „Prigimtūmenę” Iwinskis napisał nieco później niż Słownik; w „Prigimtūmenėje” be klasyfikował rośliny, wyróżniając kategorie taksonomiczne, więc, uzgadniając je, być może zmienił zdanie co do niektórych wcześniej używanych nazw rodzajów roślin, chcąc je doprecyzować i ulepszyć. ar LITERATURA IR I ŹRÓDŁA Auksoriūtė A. 1998: Rękopisy Laurynasa Ivinskisa w Krakowie. — Terminologia 5, 102-110. Auksoriūtė A. 1999: Terminologia słowników Laurynasa Ivinskisa. — Lituanistica 2(38), 22— 33. BVŽ 1998: Słownik nazw botanicznych. Oprac. R. Jankevičienė, Wilno. DinZ 1976: V. Vitkauskas. Słownik gwar północno-wschodnich dūnininków, Wilno. Ivinskis L. 1995: Pisma. Oprac. R. Mikšytė, Wilno. Jankevičius K., Jankevičienė R. 1962: Niektóre nowe dane o L. pracach Ivinskisa w dziedzinie litewskiej terminologii botanicznej. — Zagadnienia botaniki 2, 151— 163. LBŽ 1938: Litewski słownik botaniki, red. J. Dagys, Kowno. LF 1071: Flora Litwy 4, Wilno. LF 1976: Flora Litwy 5, Wilno. LKŽ 2002: Słownik języka litewskiego 20, Wilno. Matulionis P. 1907: Zielnik: Słownik roślin Litwy, ir zielnik roślin, Wilno. 141 P: Prigimtūmenė (Prigimtuménd, turentė sawieje dalijkus žemies, zoliun ir giwunun su parodimu anun wartojimo), rękopis. Z: Słownik języków litewskożmudzkich (Słownik polsko-żmudzki), rękopis. INDYWIDUALNE NAZWY ROŚLIN W | LENKU-ZEMAICIU KALBŲ ŽODYNAS I PRIGIMTŪMENĖ L. IVINSKISA Streszczenie Artykuł dotyczy nazw roślin o indywidualnej budowie słowotwórczej, przedstawionych w dwóch rękopisach —Lenkų-žemaičių kalbų žodynas (Słownik polsko-żmudzki) (około 1863 r.) oraz pracy naukowej Prigimtūmenė (Natura) (1870 r.). Porównano około 80 pojedynczych nazw występujących w obu rękopisach. Podobieństwo litewskich nazw podanych w obu rękopisach ukazano za pomocą odpowiedników łacińskich. Wszystkie terminy Ivinskisa o indywidualnej budowie słowotwórczej, które porównano, można podzielić na dwie grupy: 1) te same nazwy używane do określania tych samych roślin zarówno w słowniku, jak i w Prigimtiimené, 2) różne nazwy roślin —tj. tzn. w słowniku i w Prigimtitmenė ta sama roślina jest nazywana odmiennie. Nazwy z pierwszej grupy stanowią około 54 „6 porównywanych nazw. Pod względem słowotwórczym nazwy są dość różne; większość z nich to derywaty sufiksalne, a sposób utworzenia około jednej czwartej z nich nie jest jasny, ponieważ nie jest znane słowo podstawowe. Porównanie różnych nazw oznaczających tę samą roślinę w słowniku i w Prigimtivmené pokazuje, że nazwy te są całkowicie różne. Słowotwórstwo większości z nich nie jest jasne, a te, które mają przejrzysty wzorzec słowotwórczy, mają inne słowo podstawowe i inny formant. Trudno powiedzieć, dlaczego Ivinskis podał w obu rękopisach różne nazwy dla niemal połowy roślin. Prigimtiimené została napisana później niż słownik. W Prigimtitmené sklasyfikował rośliny według kategorii taksonomicznych, więc możliwe, że zmienił zdanie, próbując uzgodnić nazwy tych kategorii albo ulepszyć nazwy roślin i uczynić je dokładniejszymi. Albina AUKSORIUTE Otrzymano 2003-10-31 P. Vileišio g. 5, LT-2055 Wilno E. paštas [email protected] Lietuvių kalbos institutas 142