J. A. Pabrėžos geografijos vadovėlio terminai

Robertas GEDRIMAS Uniwersytet Szawelski TERMINY Z PODRĘCZNIKA GEOGRAFII J. A. PABRĖŻY Jurgis (zakonnik Ambroży) Pabrėža — wybitny litewski przyrodnik, lekarz, ksiądz i zakonnik pierwszej połowy XIX wieku, dziś najbardziej ceniony jako prekursor litewskiej terminologii naukowej. Był pierwszym Litwinem, który zaczął pisać prace naukowe po litewsku. Pabrėža, pochodzący ze wsi Večiai (parafia Lenkimai, gmina Skuodas), świadomie pisał wyłącznie gwarą, w rodzimej północnożmudzkiej odmianie kretyngskiej. Nie próbował dostosowywać języka swoich pism do innych gwar, nie starał się, aby jego dzieła były zrozumiałe dla wszystkich mieszkańców Litwy, tak jak później czynił pochodzący z tej samej parafii Simonas Daukantas czy inni ówcześni pisarze. Jak twierdzi G. Subačius, Pabrėža już myślał o stworzeniu ogólnego pisanego języka żmudzkiego i jako jego podstawę przyjął rodzimą północnożmudzką podgwarę (Subačius 1996: 43). Wynika z tego, że również terminy używane w jego pracach naukowych miały stać się ważną częścią leksyki ogólnego pisanego języka żmudzkiego. Dlatego Pabrėža tworzył terminy ze szczególną starannością i starał się, aby odpowiadały duchowi gwary, były akceptowalne dla jej użytkowników, innymi słowy, mogły utrwalić się w języku ogólnym. Pabrėža niemal nie opuszczał Żmudzi, z wyjątkiem kilku lat studiów na Uniwersytecie Wileńskim, nazywanym wówczas Szkołą Główną WKL', toteż na jego język nie wpływały inne gwary litewskie. Można powiedzieć, że język dzieł Pabrėży jest autentyczną ówczesną gwarą żmudzką. Bez wątpienia największe zasługi Pabrėży dotyczą terminologii botanicznej. Litewscy botanicy, także obecnie, gdy brakuje im jakiegoś słowa na określenie rośliny, niekiedy zwracają wzrok ku liczącym setki lat rękopisom Pabrėży- ”. Oprócz botaniki Pabrėża bardzo interesował się także geografią. To ' Niemal wszyscy autorzy, którzy szerzej badali biografię Pabrėży, sądzą, że studiował on na Uniwersytecie Wileńskim w latach 1792–1794, natomiast Vaclovas Biržiška twierdzi, że Pabrėża wstąpił na Uniwersytet Wileński dopiero w 1793 r. i studiował do 1794 r. (szerzej zob. Gidžiūnas 1994: 13). * We wstępie do najnowszego Słownika nazw botanicznych (1998) wskazano, że jednym ze źródeł nazw roślin były rękopisy Pabrėży (BV Ž 117 1998: 7), świadczą o tym dwa ogromne atlasy świata”, zachowane z jego prywatnej biblioteki. W jednym z nich ręką Pabrėży po polsku wypisano państwa, krainy i ich największe miasta, a na końcu atlasu wiele państw opisano bardziej szczegółowo. W Bibliotece Publicznej w Kownie również przechowywane jest jedno dzieło geograficzne* z osobistych ksiąg Pabrėży (zob. Pribušauskaitė 1982: 35). Niemniej jednak najważniejszym i najbardziej miarodajnym dowodem zainteresowania Pabrėży nauką geografii jest jego napisana po żmudzku, niewielkiego formatu (166 stron), rękopiśmienna książka z zakresu geografii politycznej i fizycznej pięciu części świata“. Wszyscy badacze zgadzają się uznawać tę książkę za podręcznik, ponieważ przedstawiono w niej podstawy geografii fizycznej i politycznej i najprawdopodobniej była przeznaczona do użytku w szkole. To prawda, że nie ma w niej dla uczniów żadnych zadań ani pytań. J. Tarvydas, który badał ją nieco szerzej, twierdzi, że jest to pierwszy litewski podręcznik geografii" (Tarvydas 1972: 55). Dzieło to pozwala biografom Pabrėży twierdzić, że po wstąpieniu w 1816 r. do klasztoru franciszkanów w Kretyndze w szkole tego klasztoru, oprócz nauki reli- * Jeden atlas składa się z pięćdziesięciu map (Atlas von 50 Karten), drugi — z ośmiu: całego świata (Mappa Totius Mundi...), Europy, Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego (Regni Poloniae Magnigue Ducat Lithuaniae...) itd. Obecnie są przechowywane w zbiorach Pabrėży w Dziale Rękopisów Litewskiej Biblioteki Narodowej im. Martynasa Mažvydasa (F 124-8; F 124-9). * [L.] Echard. Dykcyonarzyk geograficzny, czyli Opisanie Krélestw... pierwszy i trzeci tom, wydane w Warszawie w 1783 roku. 5 Ten rękopis Pabrėży nie ma karty tytułowej, nie jest więc znany jego tytuł, a w bibliografii nazywany jest według pierwszych wersów: Įžęgis. //Geograpyje (:Žemiuraszis) ira apraszims žemys |...). Rękopis przechowywany jest w Dziale Rękopisów Biblioteki Litewskiej Akademii Nauk (F 9-3361). * Nie wszyscy geografowie uważają tę książkę za pierwszy litewski podręcznik geografii. W Encyklopedycznym słowniku geograficznym S. Vaitekūnasa stwierdza się, że „w 1898 r. P. Vileišis napisał pierwszy litewski podręcznik geografii” (Vaitekūnas 1994: 215). Należałoby tu doprecyzować: Krótka geografia albo opis ziemi P. Vileišisa (Chicago, 1898) jest pierwszym drukowanym oryginalnym litewskim podręcznikiem geografii. Zdaniem geografki I. Švarcaitė pierwszym litewskim podręcznikiem 1976: 207). 118 geografii można nazwać także „Būdą” Simona Daukantasa, ponieważ znajduje się w nim wiele terminów geograficznych (Švarcaitė 1981: 213). Inni geografowie uznają, że Pabrėža jest autorem najstarszego litewskiego podręcznika geografii (Kudaba, Bieliukas bos, lotynų kalbos ir gamtos mokslo, Pabrėža dar dėstė geografija' (Gidžiūnas 1994: 70). Budowa podręcznika geografii Pabrėžy jest prosta. Książka rozpoczyna się wstępem (Įžęgis, s. 1-13), w którym scharakteryzowano naukę geografii, wskazano jej rodzaje (geograpyje matematycznyny, fizycznyny, palytycznoji) oraz zdefiniowano podstawowe terminy. Następnie podręcznik podzielono według kontynentów na pięć części (arskirios). Najwięcej miejsca poświęcono Europie (Europa, s. 13-113), pozostałym kontynentom — Azji (Azva, s. 113-139), Afryce (Afryka, s. 139-146), Ameryce Południowej i Północnej (Ameryka, s. 146-162), Australii (Australije arba Oceanije, s. 162— 166) — poświęcono o połowę mniej miejsca. Na początku rozdziału podano ogólne dane o kontynencie, następnie osobno opisano państwa tego kontynentu (szerzej o budowie książki zob. Tarvydas 1972: 55-56). W książce nie podano daty jej napisania. J. Tarvydas uważa, że podręcznik został napisany po 1825 r., ponieważ wspomina się w nim cara Rosji Mikołaja I, który właśnie w tym roku rozpoczął panowanie, i nie później niż w 1830 r., ponieważ od tego czasu Pabrėža poświęcał się wyłącznie botanice (Tarvydas 1972: 56). Widocznie, opierając się na tym poglądzie, również w bibliografii wskazuje się, że Geografia Pabrėży została napisana po 1825 r. (Kišūnienė 1972: 97). Jednak datowanie podręcznika geografii Pabrėży pozwala doprecyzować jeszcze jeden ważny fakt. W książce wspomina się papieża Grzegorza XVI, który został papieżem w 1831 r., tj. znacznie później, niż Rosję zaczął władać car Mikołaj I: Poniawoojeczié ira Grygaalos XVI. galwa bažniiczys Riimyszkoosys® 63. A zatem Pabrėža napisał ją po 1831 r. Potwierdza to również analiza pisowni. G. Subačius, przeanalizowawszy rozwój pisowni w dziełach Pabrėży, ustalił, że ta książka jest jednym z pierwszych dzieł Pabrėży, napisanych ze spółgłoskami čž, £ž i podwojonymi samogłoskami’, i skłania się ku przekonaniu, że książka powstała około lat 1831–1834 (Subačius 1996: 42). " Ponieważ Pabrėža przygotował po żmudzku podręcznik geografii, można przypuszczać, że również uczniom wyjaśniał geografię po żmudzku (Gidžiūnas 1994: 72). * W sprawie pisowni Pabrėży zob. Jonikaitė 1972: 62-65; Subačius 1996: 11-113. ? Na początku książki cechy te są używane znacznie rzadziej, w drugiej połowie książki ich przybywa, dlatego i w artykule to samo słowo może mieć różną pisownię. 119 Pabrėža nigdzie nie wskazuje, na jakich źródłach opierał się, pisząc tę książkę. Najprawdopodobniej korzystał z polskich książek geograficznych, wskazują na to polskie formy nazw własnych, np. Wataakaa „Italia” 57 (zwrócił na to uwagę także Tarvydas 1972: 57). ponadto w książce rzadsze terminy są objaśniane po polsku. Być może nie był to przekład ani opracowanie jednego konkretnego dzieła, ponieważ nie znaleziono podobnego polskiego dzieła geograficznego, wydanego pod koniec XVIII — na początku XIX w., w którym tak zwięźle opisano by państwa wszystkich kontynentów. Podręcznik Pabrėży nieco przypomina Geografię K. Wyrwicza (Wyrwicz 1799). Tutaj, podobnie jak w książce Pabrėży, najpierw wyjaśniono najważniejsze terminy. Definicje w obu książkach są formułowane podobnie, tylko Wyrwicz podaje je w formie pytań i odpowiedzi: por. : Geografijoje (:Žemiuraszts) yra aprašymas žemės, kurioje gyvename 1 ir Co iest geografia? Geografia abo nauka kraiopisarska iest Opisanie Ziemi (Wyrwicz 1799: 1). Geografia Wyrwicza nie mogła być głównym źródłem Pabrėży, ponieważ opisuje w niej tylko jeden kontynent europejski. Pabrėża, jak się wydaje, korzystał ze wszystkich dostępnych mu źródeł i po żmudzku przedstawił najważniejsze wiadomości z geografii fizycznej i politycznej dotyczące wszystkich kontynentów świata. Ze względu na historię nauki o języku należałoby wspomnieć, że w pierwszym litewskim podręczniku geografii wymieniono główne grupy języków europejskich, np. : Lyizéwiu binktoryniu rokou wyinoulyka 1) biskayskynis; 2) szkockoiryckynis (: celtogaulskynis); 3) cymbryjski; 4) fiński; 5) grecki; 6) tatarski; 7) arnautski albo albański; 8) germański; 9) żmudzki, litewski i tatarski, 10) słowiański; 11) turecko-tatarski. Apar tu żydowski i cygański 19— 20. Jak widać, znalazły się tu obok siebie grupy języków indoeuropejskich oraz grupy innych rodzin językowych (terminem biskayskynis prawdopodobnie określa się język baskijski, finskynis — grupę języków rodziny ugrofińskiej lub język; tureckie —torkyszkaa-tatarynis). Pabrėža nie używał jednego terminu na określenie grup języków bałtyckich, a dialekt żmudzki uważa się za odrębny język bałtycki i wymienia się go jako pierwszy. Dla językoznawstwa litewskiego i nauki o geografii praca Pabrėžy jest ważna jako jeden z pierwszych przykładów tworzenia litewskich terminów geograficznych. Nie ulega również wątpliwości jej wartość dla leksykologii historycznej i dialektologii. Niestety, litewscy geografowie nie poszli za przykładem botaników i nie korzystali z niej przy tworzeniu litewskich terminów geograficznych". Odpowiedniej uwagi podręcznikowi geografii Pabrėžy nie poświęcili także 120 leksykografowie — jego słowa nie trafiły do wielkiego Słownika języka litewskiego (LKZ). W Geografii Pabrėžy znaleziono ponad 250 terminów, z których około 200 to terminy jednowyrazowe. Zrozumiałe, tutaj używane są nie tylko terminy geograficzne, znaleziono również niemało terminów z innych dziedzin bliskich geografii. Omawiając sytuację gospodarczą kraju, autor nie może się obejść bez terminów ekonomicznych, opisując zaś siły zbrojne kraju (lądowe i morskie), używa terminów z zakresu wojskowości i żeglugi. W podręczniku znaleziono także terminy z zakresu botaniki, zoologii (nazwy roślin i zwierząt), chemii, językoznawstwa, religii, architektury oraz niektórych innych dziedzin. W artykule terminy podręcznika Pabrėžy analizuje się według ich źródeł: 1) przejęte z żywego języka, 2) utworzone za pomocą środków słowotwórczych własnego języka, 3) zapożyczone z innych języków. Terminologizacja słów pospolitych Tłumaczenie pospolitych słów języka na terminy nazywa się terminologizacją. Terminologizacja zwykle wiąże się z większą lub mniejszą modyfikacją semantyczną (czasami również gramatyczną) słowa oraz z jego definiowaniem. Najczęściej znaczenie terminologizowanego słowa zostaje rozszerzone, zawężone, uogólnione lub przeniesione na podstawie określonej cechy, aby nazwać zupełnie inną rzecz (Keinys 1980: 64; Klimavičius 1996: 6). Pabrėža, pierwszy, który zaczął tworzyć tekst geograficzny po litewsku, od razu odczuł brak specjalnych słów na określenie różnych pojęć geograficznych. Rozumiejąc, że geografia (zwłaszcza fizyczna) jest tą dziedziną nauki, dla której pojęć można łatwo i licznie zapożyczyć słowa z języka ludowego, Pabrėža śmiało podjął się terminologizacji słów własnego dialektu. W geografii używa się ponad 80 terminologizowanych słów prostych (40 proc. wszystkich terminów jednowyrazowych). „Niektórzy geografowie (Švarcaitė 1981: 213) nie całkiem zasadnie zarzucają Pabrėžy, że używał on głównie stworzonych przez siebie, a nie zaczerpniętych z żywego języka terminów geograficznych, 121 Pabrėža w znacznym stopniu terminologizował obce słowa używane w dialekcie, które obecnie uważa się za barbaryzmy (wyrazy obce), np.: rieds „ustrój państwowy, władza“ 106, rinkis 88 „powiat, okręg“, robežee 13 „granice“, swiets „świat“ 147 (od tego słowa tworzy się również więcej terminów, np., swietingoms 20). Jako składniki terminów złożonych również nierzadko przyjmuje się obce słowa używane w języku ludowym, np.: leciugs katnu „łańcuch górski, pasmo górskie“ 5; beswietys satas „bezludne wyspy“ 157; lousyijy miestaa „wolne miasta“ 76. Pabrėža najwyraźniej postrzegał je jako słowa żywego języka, ponieważ były one szeroko (a niektóre są nadal) używane w dialekcie żmudzkim. Ich przekształcenie w terminy należy uznać nie za zapożyczanie terminów, lecz za terminologizację. Również terminologizowane dawne zapożyczenia uważa się za rezultat terminologizacji, a nie zapożyczania. Najpierw w podręczniku geografii Pabrėży terminologizowane są i semantycznie niemal niezmieniane proste słowa związane ze środowiskiem geograficznym i klimatem, oznaczające ciała oraz zjawiska przyrody nieożywionej, np.: dauba 130, debesys —debesis 124, ežers 6, jura ar mary 5, katns 6, katwa 5, liitos —lytus 116, ors 24, 6py ~ upė 6, éula 132, pakalny 151, pawasaris 20, puga 7, sata 4, seklyma „sekluma“ 12, snyigs ~ sniegas 133, uksyna ~ ūksena 124, undou ar wandou ~ vanduo 5, undenis 77, wies ~ vėjas 7, wasara 20, wietra 7, Zyima —žiema 21, Zemy 1. Wszystkie te słowa są starobałtyckie, niektóre odziedziczone z praindoeuropejskiego języka prabałtyckiego i znane nie tylko Żmudzinom, lecz także ludziom mówiącym innymi dialektami. Jak pokazuje LKŽ, większość z nich jest wieloznaczna. Najprawdopodobniej również za czasów Pabrėży używano ich w więcej niż jednym znaczeniu. W tej książce geograficznej terminologizowano ich podstawowe znaczenie. Podobnie proste słowa terminologizował także nieco później niż Pabrėža pracujący nad terminologią inny Żmudzin, Laurynas Ivinskis (zob. szerzej Auksoriūtė 1997: 45). Wiele starobałtyckich słów terminologizowano w celu nazwania kopalin, np.: auksos 25, droska 123, gelžys 25, ruudas 125, sydabros 25, szwyns 41 i szwens 123 —švinas, waris 25. Należy wspomnieć, że Pabrėža używa już takich samych jak obecnie nazw państw świata!! : "" Na przykład w wydanym w 1906 r. podręczniku geografii S. Mečiausa Krótki opis Ziemi, zredagowanym przez J. Jablonskisa, używane są inne nazwy: rytai, vakaapibrėžiami, nadaje się im niejako status terminu naukowego, np.: sata 122 Daboty reek ketores binktorynes szalis, arba aplinkomus (okolice) swieta: Pyitus (:poludnie meridies ar Sud)"; Sziaury (:Potnoc, Septentrio ar Nord); Ritaa (:Wschod. Oriens ar Est); Wakaraa (Zachod. Occidens ar Ouest) 12-13. Są to również terminologizowane wyrazy żywej mowy. W książce używa się kilku terminologizowanych wyrazów języka ludowego na oznaczenie realiów nie tylko geografii fizycznej, lecz także geografii politycznej i ekonomicznej, np.: amataa 26, giwentojee 25, 166, miests 33, dusts ~ uostas 6, pylys 60, preky 113, szalys 9, valde — władza 10. Część tych wyrazów to dawne zapożyczenia, np.: germanizm amataa, slawizm miests. Terminologizacja wyrazów pospolitych wiąże się z definiowaniem terminów. Znaczenie terminu musi być dokładnie zdefiniowane. Niemało terminów geografii ludowej [znajduje się] we wstępie do książki (Į[žęgis, p. 1—13) t. y. (:Insula) ira dalys žemys ysz wysu szalu wądenio aplyita 4; Opy tay ir sorinkyms undyns saldziojy, wago tekąty 6. Jak już wspomniano, nierzadko znaczenie terminologizowanego słowa pospolitego zostaje rozszerzone lub zawężone, czasami słowo języka żywego zostaje przeniesione do terminologii i zastosowane do zupełnie innej ar rzeczy na podstawie podobieństwa, aby nazwać inną cechę. Takie terminologizowane słowa można uznać za derywaty semantyczne. Nowe znaczenie terminologizowanego słowa ma wspólne semy ze znaczeniem słowa pospolitego, które motywują nowe, terminologiczne znaczenie. Znaczenie słowa ir pospolitego i znaczenie terminu są w różnym stopniu bliskie; zależy to od tego, ile mają wspólnych semów ir ar wchodzą w jądro į znaczenia, peryferię ar į znaczenia. Jeśli jądra znaczeń terminu ir będącego zwykłym słowem pokrywają się, to nie są one uważane za różne sememy i nie rozróżnia ir się ich w słownikach; na przykład w odniesieniu do wspomnianych już słów oznaczających różne twory i zjawiska przyrody (góra, rzeka, wichura itp.) zarówno w DZ, jak i w LKŽ podaje się jedno znaczenie (nie rozróżnia się dwóch — zwykłego i oznaczonego kwalifikatorem geogr. znaczenia). riai, Ziemiai, vasariai. J. Jablonskis jeszcze ir Nasz W słowniku (1918) nie rozstrzygnięto, które nazwy stron świata są właściwsze; używano niemało synonimów. * Pabrėža obok nowego terminu lub, jego zdaniem, rzadszego słowa w nawiasach po dwukropku, czasami po spójniku po ar, często podaje polski, rzadziej łaciński odpowiednik w innym ar języku albo litewski synonim. 3 W DZ tylko kalnas ma znaczenie z kwalifikatorem geogr., ale nie wyodrębnia się zwykłego znaczenia podstawowego; Znaczenia wyrażenia žodžių upė vėfra nie zawiera niniejsze zaświadczenie. ir 123 Terminologizując słowa, Pabrėža nie unikał różnorodnych zmian semantycznych. W podręczniku geografii znajdujemy słowa pospolite, których znaczenie terminologiczne zostało zawężone. Słowami wersmie, szaltynis (6) nazwano źródła rzek, np.: prade dpvs wadvnas wersmie ar szaltynis 6. Na końcu książki obok słowa szaltynis użyto jeszcze jednego synonimu werdolis: szaltynis (ar werdolis zrzodlo) 131. Podstawowe znaczenie słowa šaltinis to „miejsce, z którego z podziemnej żyły wodnej wypływa woda” (LKŽ XVIII), tj. miejsce, które niekoniecznie daje początek rzece. Natomiast czwarte znaczenie słowa versmė w LKŽ to „źródło rzeki”; zdania ilustracyjne pochodzą z pism K. Būgi i M. Daukšy. Verdulis w LKŽ uznawany jest za wariant fonetyczny słowa virdulys i nie wyodrębnia się jego znaczenia „źródło, zdrój”, lecz podaje się derywat tego słowa verdulingas „obfitujący w źródła” oraz jeden przykład ilustracyjny z pism botanicznych Pabrėžy (LKŽ XVIII). Dane LKŽ nie wskazują, że słowa šaltinis i verdulis były używane w znaczeniu „źródła rzeki”; najwyraźniej można je uznać za indywidualne terminy Pabrėży. W podręczniku Pabrėży znajdujemy także więcej terminów, których znaczenia nie zostały odnotowane w LKŽ; najwyraźniej inni autorzy nie używali tych słów w takich znaczeniach. Można powiedzieć, że są to indywidualne terminy geograficzne Pabrėży. W podręczniku geografii żmudzkim słowem troba nazwano budynek parlamentu, np.: [...] sodietamy ysz karaliaus ir dweju trobuu: ysz koriu pyrmoji sosyded ysz Senata, qtroji ysz Pasfu yr Depotawotuju 43. Znaczenie terminologizowanego prostego słowa ertmė „puste pomieszczenie, pusty obszar, puste miejsce” (LKŽ II) zostało uogólnione i skonkretyzowane — ertmy 105 „terytorium” (w tym samym znaczeniu używany jest termin ertiby 2). Terminologizując liczbę mnogą prostego słowa vaisius — waysey 25 — Pabrėža znacznie rozszerzył jego znaczenie; słowem tym określał hodowane w państwie zwierzęta i rośliny oraz pozyskiwane kopaliny (por. vaisius 8. „majątek” LKŽ XVII). W podręczniku geografii słowem dyrzos 20 określany jest klimat i strefa klimatyczna; obok niego używany jest także złożony wyraz žemdyržis, np. : Dyržds ar Žemdyržis, klimat 24. Do nazwania zatoki Pabrėža używał trzech słów: atkdta, albo ataka, ar kolšžy juryny 5. W ówczesnych polskich książkach geograficznych również używano trzech terminów, por.: zatok, odnoga morska, golf (Wyrwicz 1799: 14). Pierwsze słowo atkula jest rzadkie, najwyraźniej używane tylko przez 124 północnych Żmudzinów w znaczeniu „szersze miejsce rzeki, gdzie wcina się ona w brzeg i gdzie woda płynie wolniej; zatoka rzeczna- ”. W LKŽ źródła użycia tego słowa wskazują pisma Pabrėży i podają dwa zdania ilustracyjne, również z obszaru dialektu Pabrėży — z Plungė i Salantai (LKŽ I). Nie ma danych, by tego słowa używali inni Żmudzini; nie znajdujemy go również w DūnŽ. W dialekcie (i w pismach botanicznych Pabrėży) arkula używa się, mówiąc o zakolu rzeki, natomiast w podręczniku geografii Pabrėža uogólnił jego znaczenie i nazwał nim Zatokę Morską, np. : Babelmandeb (:wartaa smertv) jung juura arabyny so atkolo arabyny arba juuro raudoonoujy 135. Pozostałe synonimy najwyraźniej utworzono, wzorując się na terminach polskich: ataka (= attaka) została utworzona według pol. zarok (z końcówką od czasownika atiteka), natomiast termin złożony kolsžy jurvny iš został przetłumaczony z pol. odnoga morska. W gwarze żmudzkiej nie było żadnego słowa na określenie cieśniny. Pabrėža, aby nazwać to pojęcie, uczynił terminem derywat sufiksalny pargniuža 6. Chociaż słowo to jest wyraźnym derywatem, można jednak powiedzieć, że Pabrėža zaczerpnął je w gotowej postaci z żywego języka, a nie utworzył sam od czasownika pergniaužti, ponieważ żadne z jego znaczeń („przycisnąć”; „przeciągnąć”; „częściowo, w talii, udusić (ubranie)“ LKŽ III) nie motywuje znaczenia terminu „wąski pas wody między kontynentami, wyspami lub między kontynentem a wyspą, łączący sąsiednie oceany, morza i inne zbiorniki wodne“ (Vaitekūnas 1994: 171). Natomiast wyraz prosty pergniauža (i jego wariant pargniiūža), „ścieńczenie, zwężenie między dwiema grubszymi, szerszymi częściami, wcięcie“ (LKŽ IX), został przeniesiony na określenie pojęcia cieśniny na podstawie cechy „zwężenie, ścieńczenie“'*. Synonimicznie obok terminu pargniuža używany jest termin złożony ąksztibe juryny 6, będący kalką złożenia niemieckiego Meerenge „cieśnina” (niem. Meer „morze”, Enge „wąskość, ciasnota- ”), w polskich podręcznikach stosowano również dwa terminy ciešnina, abo przemyska morska (Wyrwicz 1799: 14). Obok terminu pargniuža czasami używany jest przymiotnik ankštas, np.: ąkszto pargniuzé Faro di Messina 66. * W wydawanej w Kłajpedzie gazecie „Lietuwiszka Ceitunga” wyraz pergniūža użyty został również jako termin geograficzny na określenie wąskiego odcinka lądu (nie wody) — przesmyku (LKZ 1X). 125 paspolito albo Daugiuwaldy; Demokratveznynis albo gaujewaldis; Arystokratycznynis albo dvdoumenwaldis 10. Kilka terminów Pabrėža zestawił, tłumacząc terminy z języka polskiego, np. :Jurtarpis „sasmauka“ 4 (por. pol. miedzymorze); rakweykalaa „randarbas“ kų 26 (por. pol. rekodzieła); poskaraalos „wicekról, namiestnik królewski“ 59 (por. pol. wicekról). Osobno należy wymienić nazwy miejsc z przyrostkiem -vsré. Jak twierdzi S. Ambrazas, (2000: 69-70), nazwy tych miejsc powstały u zarania naszego piśmiennictwa pod wpływem słowiańskim, należy je uważać za ir kalki"". Jų znajdujemy ir W podręczniku Pabrėžy, np.: ciesorysty konygayksztisty 9: ponisty 9; „państwo“ 9 (por. pol. państwo). Używane są również nazwy miejsc z przyrostkiem słowiańskim -stvo, np.: grabstwo 9, laudgrabstwo 9, waywadztwa 43. Wyraźnie pod wpływem języka polskiego Pabrėža nadał kilku słowom obce znaczenia: žemy „kontynent” (por. pol. lgd „ziemia, ląd, kontynent”), np. „Większa część morza niepodzielona jest lądami (: Lqdami) albo częściami ziemi 3; kotka „(ziemska) kula” 5 (por. pol. kula ziemska „ziemska kula”). Od tego ostatniego słowa utworzono kalkę poskolkis „półkula- ”, np.: at poskolkio saulielidynio 3. Nieco dziwne jest, że Pabrėža, używając nazwy części świata zaczerpniętej z żywego języka — vakarai, półkulę zachodnią nazywa kalką — saulielidynis, por. pol. zachodni, a półkulę wschodnią nazywa ritynio 3. Głównym czynnikiem, który zadecydował o decyzji Pabrėžy, by tłumaczyć terminy, była zapewne ówczesna tendencja — posiadania własnych terminów. Należy powiedzieć, że Pabrėža często używał kalk nie jako terminów podstawowych, lecz obok zapożyczeń. Wnioski 1. Podręcznik geografii Pabrėžy (napisany po 1831 r.), uważany za pierwszy litewski podręcznik geografii, pozostał niewydany, a zatem był dostępny do przeczytania niewielu osobom. Rozpoczęta dzięki niemu praca nad tworzeniem litewskiej terminologii geograficznej nie została przejęta przez późniejszych auto1 W LKG słowa te nie są uznawane za kalki (LKG I 402). 132 rów; nawet S. Daukantas, mówiący tym samym dialektem, z którym Pabrėža utrzymywał kontakty, nie używał tych terminów. 2. Tworząc terminy geograficzne, Pabrėža dość proporcjonalnie wykorzystywał główne źródła terminów wyróżniane przez współczesną terminologię: 1) leksykę żywego języka; 2) możliwości słowotwórcze; 3) leksykę innych języków. 2.1. Z powodzeniem terminologizowano specjalistyczną ludową leksykę geograficzną; niemało wyrazów gwarowych przekształcono w terminy, przenosząc ich znaczenie na podstawie określonej cechy w celu nazwania jakiegoś pojęcia geograficznego. 2.2. Neologizmy tworzono najczęściej dla tych pojęć geograficznych, dla których również później tworzono wyrazy litewskie (dydjuris, por. vandenynas). Jeden czy drugi termin stworzony przez Pabrėžę (dgnakalnis, por. ugnikalnis) dorównywał neologizmom J. Jablonskisa, które obecnie są terminami geograficznymi. 2.3. Zapożyczano przede wszystkim te terminy, które odzwierciedlają realia obcych krajów i są rzadziej używane, natomiast z innych języków tłumaczono te terminy, które w nauce geografii są dość częste i nie mają odpowiedników w gwarze żmudzkiej. LITERATURA Ambrazas S. 2000: Rozwój słowotwórstwa rzeczowników 2, Wilno. Auksoriūtė A. 1997: Terminologizacja słów prostych w XIX w. (L. Ivinskiego Prigimtitimené). —Lituanistica 3 (31), 44-53. Barauskaitė J. 1995: Leksykologia. —Język litewski 1, Wilno, 4-77. BVZ -Słownik nazw botanicznych. Red. R. Jankevičienė, Wilno, 1998. DLLŽ -Pisma Simona Daukantasa: Wielki słownik języków polskiego i litewskiego 1-3. Opracował G. Subačius, Wilno, 1993-1996. DiinZ -Vitkauskas V. Słownik gwar północno-wschodnich Dūnininków, Wilno, 1976. DZ -—Słownik współczesnego języka litewskiego, red. St. Keinys, Wilno, 1993. Gidžiūnas V. 1994: Jurgis Ambraziejus Pabrėža (1771-1849), Rzym-Wilno. Jonikaitė Z. 1972: O pisowni dzieł botanicznych J. Pabrėży. —Jurgis Pabrėža (1771-1849), Wilno, 62-65. Keinys St. 1980: Abécélé terminologii, Wilno. Kisunien¢ N. 1972: Bibliografia J. Pabrėży. —Jurgis Pabrėža (1771-1849), Wilno, 95-114. Klimavičius J. 1996: Od terminologii ludowej do naukowej. —Terminologia 3, 4-15. Kudaba C..Bieliukas K. 1976: Przegląd pierwszych litewskich podręczników geograficznych. ~ Rocznik geograficzny 14, 207—213. 133 Kutina L. 1964: JI. JI. Kyruna. Copuuposanue s3sikKa pycekoti nayku ( Tepstuno1008 MtamedamuKŲ, aemponosuu, See0epaibuu 6 nepeoi mpemu XVIII sexu). Mocksa —Jlexunrpaz. LBZ. —Litewski słownik botaniczny. Red. J. Dagys. Kowno, 1938. LKG I - Gramatyka języka litewskiego 1. Wilno, LKŽ 1965. – Słownik języka litewskiego 1–20. Wilno, 1941–2002. Piročkinas A. 2000: Jonas Jablonskis — – twórca nowych słów. — Rodzime słowo tH, PribuSauskaite 14-16. A. 1982: Książki iš Jurgisa Prywatna biblioteka Pabrėžy. — Praca bibliotek 4. 35. Subačius G. 1993: Neologizmy w Wielkim słowniku języka polskiego i litewskiego Simona Daukantasa: indywidualne słowotwórstwo. —Studia z historii odrodzenia litewskiego 4, 135—216. Subačius G. 1996: Żmudzki język Jurgisa Ambraziejusa Pabrėžy. —Studia z historii odrodzenia litewskiego 8, 10-113. Svarcaité I. 1981: Litewska terminologia geograficzna. —Rocznik geograficzny 19, Tarvydas J. 1972: J. Pabrėža — autor pierwsze213-216. go litewskiego podręcznika geografii. — Jurgis Pabrėža (1771-1849), Wilno, 55-62. Vaitekūnas S. 1994: Encyklopedyczny słownik geograficzny, Kowno. Wyrwicz 1799: Geografia czasow teraznieyszych, albo opisanie naturalne polityezne y krolesm. panistw, stanow wszelakich...: ku požytkowi narodowey mlodzi przez X. Karola Wyrwicza... wydana; a teraz na nowo przedrukowana w Wilnie w Drukarni J. K. Mei przy Akademii. THE TERMINOLOGY OF J. A. GEOGRAFIA W PODRĘCZNIKU PABRĖŽY Podsumowanie Niniejszy artykuł dotyczy terminologii pierwszego litewskiego podręcznika geografii napisanego przez J. A. Pabréžę (1771–1849). słynny żmudzki przyrodnik i franciszkański zakonnik. Pabrėža tworzył terminy trzema sposobami: 1) tworząc terminy z leksyki ludowej, 2 tworząc neologizmy, zapożyczając terminy 3) (z innych języków). Pabrėža używał wielu słów ze swojego rodzimego dialektu jako terminów geograficznych (kalns ‘góra’, Opy ‘rzeka’, sata ‘wyspa’; stworzył odpowiednie terminy geograficzne (darbiiby ‘zajęcie’, égnakalnis ‘wulkan’, dydjuris ‘ocean’ itd.): zapożyczone terminy nazywają różne to zjawiska (gejzer ‘gejzer’) i używał niektórych kalk z greki (Zemiuraszts ‘geografia’) i polskiego (jurtarpis ‘cieśnina, przesmyk’). Książka została napisana w jego ojczystym północnożmudzkim subdialekcie okolic Kretyngi po 1831 roku, ale nie została opublikowana. Robertas GEDRIMAS Otrzymano 2003-11-12 Uniwersytet Szawelski ul. P. Višinskisa 38, LT-5400 Szawle E-mail: gedrimas(dsplius.lt 134