Terminų aiškinimas mokslo populiarinamuosiuose tekstuose

Ona PETRĖNIENĖ Uniwersytet Pedagogiczny w Wilnie OBJAŚNIANIE TERMINÓW W TEKSTACH POPULARNONAUKOWYCH W tekstach popularnonaukowych, przeznaczonych dla szerokiego grona odbiorców¹, w prosty i zrozumiały sposób zapoznaje się czytelników z najaktualniejszymi i najciekawszymi treściami naukowymi: najnowszymi ideami, odkryciami itp. Najważniejszą funkcją tych tekstów jest „przekazywanie informacji rzeczowej, a aby była ona atrakcyjna – przyoblekanie jej w szatę obrazu i emocji, czyli dążenie również do wywarcia wpływu i siły przekonywania” (Župerka 1997: 83) – obok funkcji informacyjnej realizowana jest także funkcja ekspresywna i apelatywna. Starając się oddziaływać na odbiorcę i zainteresować go poruszanymi problemami, środki językowe stosuje się w sposób niestandardowy, twórczy, odwołując się do codziennych sytuacji. Rzeczowa precyzja, logiczność i wiarygodność faktów w tekstach popularnonaukowych są nierozerwalnie związane z obrazowością, emocjonalnością i subiektywną oceną. W odróżnieniu od tekstu w stylu naukowym, którego nadawca zwraca się do równie wykwalifikowanego specjalisty, zdolnego „myśleć abstrakcyjnymi kategoriami, syntetyzować złożone informacje naukowe i twórczo je przyswajać” (Bitinienė 1997: 27), odbiorcę tekstów popularnonaukowych przygotowuje się do właściwego rozumienia przedstawianej in- ¹ Popularyzacja nauki na Litwie zaczęła się intensywniej rozwijać pod koniec XIX wieku – w pierwszych dziesięcioleciach XX wieku. W tym okresie artykuły popularnonaukowe, w których „w przystępny sposób objaśniano podstawy różnych nauk i zapoznawano z terminami niezbędnymi dla wykształcenia ogólnego” (Palionis 1995: 268), publikowali J. Adomaitis (Šernas), P. Avižonis, J. Basanavičius, K. Būga, J. Jablonskis, A. Janulaitis, J. Šliūpas, P. Vileišis i wielu innych ówczesnych uczonych. Również dziś poświęca się popularyzacji nauki niemało uwagi – starając się zaspokoić intelektualne potrzeby społeczeństwa, popularyzacja nauki zyskuje na znaczeniu. Zależnie od potencjalnego wieku odbiorcy, wykształcenia itp. teksty popularnonaukowe mogą być różnie ujmowane. W niniejszym artykule, aby omówić częstsze sposoby objaśniania terminów, oparto się na tekstach przeznaczonych dla szerokiego grona odbiorców. Większość analizowanych tekstów stanowiła seria Mokslo naujienos visiems. 42 formacji. Stara się przewidzieć wszystkie elementy wywodu naukowego, których odbiorca może nie zrozumieć, i szuka sposobów ich objaśnienia. W omawianych tekstach unika się abstrakcyjności – każde twierdzenie stara się uzasadnić znanymi faktami i zilustrować konkretnymi przykładami. Szczególną uwagę poświęca się terminom, ponieważ ich nadmiar lub niewłaściwe użycie sprawiają, że tekst jest trudny do zrozumienia i ograniczają możliwości odbiorcy zainteresowania się nowościami naukowymi. Terminy – najważniejsza i najbardziej informatywna część leksyki języka naukowego – są używane we wszystkich odmianach stylu naukowego2 (realizowaną cechą stylistyczną jest precyzja rzeczowa), jednak w każdej z nich funkcjonują inaczej3. Ze względu na nieokreślonego odbiorcę w tekstach popularnonaukowych stara się podawać tylko te terminy, bez których nie można się obejść. Pierwszeństwo mają terminy z poszczególnych dziedzin nauki, które już utrwaliły się w języku; unika się nowych i wątpliwych, niechętnie tworzy się neologizmy4. Wszystkie terminy używane w tekstach popularnonaukowych można podzielić na niewymagające dodatkowego objaśnienia oraz na takie, których odbiorca bez dodatkowego objaśnienia może nie zrozumieć lub zrozumieć błędnie. W tekstach popularnonaukowych nie objaśnia się ogólnych pojęć kategorialnych, jednakowo istotnych dla wszystkich nauk (np., 2 A. Bitinienė, uwzględniając „nielingwistyczne czynniki stylu naukowego, zwłaszcza stale zmieniające się cele aktu komunikacji rozumianego szeroko, swoistość relacji między uczestnikami oraz funkcjonowanie rzeczywistych tekstów w sferze działalności naukowej” (Bitinienė 1997: 27), wyróżnia trzy podstawowe podstyle stylu naukowego – teoretyczny (specjalistyczny), dydaktyczny i metodyczny – oraz podstyl popularnonaukowy, który, jak twierdzi badaczka, należy do peryferii stylu naukowego. 3 Atsižvelgdamas į terminų funkcionavimą tekste, V. Leičikas (Лейчик 1990: 82) pateikia tokią tekstų klasifikaciją: terminų kuriamieji (tekstai, kuriuose aprašomos naujos teorijos, koncepcijos, nauji išradimai ir atradimai, kt.), terminų vartojamieji (antriniai informaciniai dokumentai, mokslo populiarinamieji, publicistikos tekstai, kt.) ir terminų įtvirtinamieji (terminų žodynai, enciklopedijos, kt.) tekstai. 4 Terminologų teigimu (žr. Gaivenis 2002: 27), kiekvienas abejotantis dėl vieno ar kito termino turi teisę kurti savo naujadarą, tačiau tikėtina, kad nauji ar mažai žinomi terminai gali atitolinti mokslo populiarinamuosius tekstus nuo sudėtingesnių mokslinių tekstų, kurių pagrindą sudaro standartizuoti ar atitinkamų institucijų aprobuoti terminai. 43 desnis, hipotezė, metodas, raida, ryšys, sistema ir kt.) lub terminy konkretnych dziedzin nauki, które adresat powinien znać z wykształcenia ogólnego. Są to podstawowe pojęcia z różnych dziedzin, uwzględnione w programach kształcenia ogólnego. Na przykład w tekstach popularnonaukowych poświęconych językoznawstwu nie trzeba dodatkowo wyjaśniać terminów oznaczających dźwięki (np. balsis VanagMVP 82, priebalsis VanagMVP 82), części mowy (np. daiktavardis KeinTA 69) ani części wyrazu (np. galūnė KeinTA 19, priesaga VanagMVP 65, šaknis VanagMVP 67); w tekstach popularnonaukowych z dziedziny botaniki nie objaśnia się nazw dobrze znanych roślin (np. notrelė JankevRGA 11, pakalnutė JankevRGA 24), substancji (np. chlorofilas JankevRGA 9) ani procesów (np. fotosintezė JankevRGA 9) itd. Nie objaśnia się szczegółowo także tych terminów, które cechuje precyzja semantyczna i przejrzysta motywacja – dość łatwo można zrozumieć niektóre terminy złożone lub zestawione, których znaczenie ujawnia wewnętrzna forma samego terminu, np.: maitinamoji terpė RimkSBP 7 lub žvaigždėlapis SviderskŽ 11, ilgaamžiškumas SkliutKI 5 itd. Oczywiście zawsze istnieje prawdopodobieństwo, że adresat może nie zrozumieć wymienionych terminów. Znacznie gorzej jest jednak wtedy, gdy w tekstach popularnonaukowych nie objaśnia się rzadko spotykanych terminów używanych wyłącznie w literaturze specjalistycznej, które bez dodatkowego wyjaśnienia pozostają dla adresata niezrozumiałe. Terminas „jau pačia savo sandara turi teisingai orientuoti vartotojus“ (Keinys 1980: 32), tačiau kartais vidinė termino forma adresatą gali klaidinti. Tokiais atvejais adresantas ne tik bando iškelti požymius, kurie gali likti nepastebėti, bet ir stengiasi numatyti termino suvokimo klaidas ir netikslumus. Pvz.: Pirčiupių – Valkininkų pušynuose vasarą nesunku aptikti rausvais žiedais žydinčią gvazdikinių šeimos rūšį – lietuvinę naktižiedę. Nedaug yra rūšių, kurios pasaulio botanikams (juk lotynų kalba yra tarptautinė mokslo kalba ir kiekviena augalų rūšis turi lotynišką vardą) primena Lietuvą. Ir nebūtinai šios rūšys turi būti išplitusios tik Lietuvoje. Pakako, kad jas pirmąkart aprašė botanikai, dirbę Lietuvoje ir tą vardą pasiūlė. Lietuvinė naktižiedė auga tik Pietų Lietuvoje, Baltarusijoje, Lenkijoje, Ukrainoje JankevRGA 29–30. Sakalas keleivis. Sakalas keleivis visai nekeliauja; jis sėslus paukštis. Dalis paukščių net lieka žiemoti ten, kur perėjo, o išskridusieji paprastai 44 wraca do starego gniazda BalaševIRK 52. Obawiając się, że adresat może samodzielnie zinterpretować podane terminy, wyjaśnia się ich rzeczywistą motywację i stara się możliwie szczegółowo odsłonić ich prawdziwe znaczenie. W tekstach popularnonaukowych najwięcej uwagi poświęca się terminom specyficznym dla poszczególnych dziedzin nauki. Aby przedstawiane informacje były dostępne dla każdego, kto chce się z nimi zapoznać, poszukuje się sposobów prostszego i bardziej zrozumiałego objaśniania tych terminów5. Jednym ze sposobów objaśniania terminów, najczęściej stosowanym w tekstach popularnonaukowych z różnych dziedzin, jest zdefiniowanie rzeczy, zjawiska lub procesu, który dany termin oznacza. Zazwyczaj podaje się definicję częściową: nie stara się wymienić wszystkich cech obiektu oznaczanego przez termin, lecz skupia się na tej właściwości, która w danym kontekście jest najważniejsza6. Np.: Pilakalnia to twierdze przeznaczone do ochrony życia mieszkańców okolicy GimbutBPL 116. Cholesterol to substancja niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu SkliutKI 28. Sama forma definicji może być też inna: wyrażenie łączące7 może być wyrażone słowami oznacza lub nazywa się; odchodzi się wówczas od ścisłej struktury definicji (objaśnienie bardziej przypomina opowiadanie). Np.: Często wraz z grzybami rozwijają się bakterie, i odwrotnie. Takie wzajemne współistnienie nazywa się synergizmem Lu- 5 Sposoby objaśniania terminów dość szczegółowo omówili językoznawcy z innych krajów – L. Batašiova (Баташёва 1985), I. Kvitko (Квитко 1976), E. Lazarevič (Лазаревич 1978), E. Nikitin (Никитин 1970) i wielu innych. Na Litwie dziedzina ta jest jeszcze słabo zbadana. 6 Porównajmy: W słowniku wyrazów obcych termin elektrolitas definiuje się jako „substancję, której cząsteczki po rozpuszczeniu lub stopieniu rozpadają się na jony (roztwory soli, kwasów i zasad, stopione sole itp.)” (TŽŽ 1969: 205). W popularnonaukowym tekście z dziedziny fizyki znajdujemy następujące objaśnienie tego terminu: „elektrolity to roztwory kwasów, zasad lub soli, zawierające ruchliwe jony – nośniki prądu elektrycznego” (DavidavGJP 20). W tym tekście mowa o reakcjach elektrochemicznych oraz jonach o ładunku dodatnim i ujemnym, dlatego zdaniem nadawcy nie ma większego znaczenia, w jaki sposób dana substancja rozpada się na jony – przez rozpuszczenie czy stopienie itp. W definicji pozostawia się tylko to, co pomaga zrozumieć omawianą sytuację. 7 Wyróżnia się trzy części składające się na definicję: „wyrażenie definiowane (definiendum), wyrażenie definiujące (definiens) oraz wyrażenie łączące (wyrażane słowami jest, oznacza, znaczy). Definicja jest równością części definiowanej i definiującej” (VLE 2001: 645). 45 gauskB 6. Umowa może przewidywać, że państwa, które jej nie podpisały, mogą przystąpić do niej później. Takie przystąpienie nazywa się akcesją lub adhezją LydekPPKS 138. Definicja jako sposób objaśniania znaczenia terminu jest stosowana we wszystkich podstylach stylu naukowego (bardzo często stanowi środek wprowadzania nowych terminów), jednak w tekstach popularnonaukowych mogą ją uzupełniać elementy oceniające, nietypowe dla języka rzeczowego. Np.: Nikiel to biały metal o żółtawym odcieniu. Jest twardy i dobrze się poleruje. Wyroby pokryte błyszczącym lub matowym polerowanym niklem wyglądają bardzo pięknie DavidavGJP 34. Z takich chorób dziedzicznych można wymienić fenyloketonurię. Jest to choroba powodująca niepełnosprawność intelektualną, którą obecnie skutecznie leczy się odpowiednią dietą SinkGLŽ 5. Przy dokładniejszym opisie przedstawianego obiektu zanika standardowość i naukowa ścisłość – oficjalna sytuacja komunikacyjna przechodzi w bardziej intymną rozmowę. Dość często terminy objaśnia się przez wskazanie ich pochodzenia. Podanie pochodzenia pomaga zrozumieć użycie terminu i pozwala przyjrzeć się jego naturze. W zależności od obiektu oznaczanego przez termin możliwe są dwa sposoby objaśniania pochodzenia: 1) przedstawia się historię powstania terminu, np.: Na początku XX wieku Bałtów zaczęto nazywać Aistami. Nazwę tę zaczerpnięto od rzymskiego historyka Tacyta, którego dzieło „Germania” (98 r.) wspomina Aesti, lud Aestiorum, zamieszkujący wschodnie wybrzeże Morza Bałtyckiego (według Tacyta „na prawym brzegu Morza Swebów”). Ludzi posługujących się językami bałtyckimi zapewne trafniej byłoby nazywać Aistami niż sztuczną nazwą Bałtowie, nie wiadomo jednak, czy Tacyt określał w ten sposób wszystkich Bałtów, czy Prusów, czy tylko tych, którzy mieszkali w pobliżu Zalewu Wiślanego GimbutBPL 12. W 1839 r. po raz pierwszy na świecie wytopiono z metali znanych już w czasach prehistorycznych – cyny i ołowiu – stop przeciwcierny, babbit (nazwany tak na cześć jego odkrywcy, inżyniera Babita). Stop ten jest wykorzystywany do produkcji łożysk ślizgowych JanulMM 11; 2) wskazuje się, z jakiego języka pochodzi termin i jaka jest jego motywacja8. Np.: Obecnie mamy już syntetyczne inhibitory, zwane 8 W literaturze lingwistycznej taki sposób objaśniania terminów często nazywa się etymologią terminu (zob. Куликова, Салмина 2002: 149). 46 retardantami (ang. „retard” – spowalniać, utrudniać). Są to substancje fizjologicznie czynne, również regulujące wzrost roślin. Spowalniają wzrost łodyg, wpływają na fotosyntezę, metabolizm, kwitnienie roślin i inne procesy wzrostu ŠimkKPAA 15. W 1941 roku grupa amerykańskich naukowców po raz pierwszy wyodrębniła z liści szpinaku witaminę B₉, nazywaną także kwasem foliowym (łac. „folium” – liść). Jest ona wytwarzana wyłącznie w liściach roślin ŠimkKPAA 19. Ujawniając pierwotne znaczenie, motywacja nie tylko pokazuje przejrzystość znaczenia terminu, ale także pomaga zapamiętać bardziej złożony termin. Jednocześnie podejmuje się próbę opowiedzenia o zjawisku, które dało terminowi życie. Taki sposób objaśniania terminów nie jest jednak szczególnie skuteczny – historia powstania terminu nie zawsze wyjaśnia sam termin, a ponadto bez znajomości wskazanego języka może być trudno zapamiętać dostrzeganą motywację. Być może z tego powodu pochodzenie terminu często stanowi jedynie dodatkową informację podaną w nawiasie obok znacznie obszerniejszego objaśnienia pojęcia. W tekstach popularnonaukowych oba sposoby objaśniania pochodzenia terminu mogą występować obok siebie – w jednym zdaniu. Nierzadko takie użycie wynika z dążenia adresanta do wyjaśnienia terminów synonimicznych. Jak już wspomniano, o tym, w jaki sposób objaśnia się pochodzenie terminu, decyduje sam nazywany obiekt. Np.: Inną analogiczną postacią niedokrwistości, na którą w rejonach malarycznych chorują dziesiątki milionów ludzi, jest niedokrwistość Cooleya (nazwana od nazwiska lekarza) lub talasemia (od greckich słów „thalassa” – morze, wskazującego, że choroba występuje na wybrzeżach, oraz „haima” – krew) SinkGLŽ 40. Skupienie się na pochodzeniu terminu jest charakterystyczne również dla specjalistycznych tekstów naukowych i dydaktycznych, jednak w tekstach popularnonaukowych, po podaniu informacji o źródle pochodzenia, nie próbuje się zachować rzeczowego tonu wypowiedzi – objaśnienie może być kontynuowane przykładami z życia codziennego. Np.: W szerszym znaczeniu wszelkie rozmaite zmiany wszystkich metali wywołane przez środowisko zewnętrzne nazywane są korozją metali. Sam termin „korozja” ma łacińskie pochodzenie i oznacza rozpad, rdzewienie stopu metalu i wyrobu metalowego. Korodują nawet przedmioty miedziane i mosiężne. Pokrywają się nie brązową rdzą, lecz zielonkawym nalotem. Podobnym nalotem pokrywają się srebrne monety i przedmioty ze srebra, ponieważ srebro zwykle stapia się z miedzią. Aluminium, cynku i 47 wyroby ołowiane również korodują. Wystarczy kisić ogórki w aluminiowym garnku albo przez kilka dni przechowywać kwaśną kapustę, a garnek stopniowo przerdzewieje na wylot. Metal ma więc poważną wadę – koroduje DavidavGJP 5–6. Praktyczne doświadczenia adresanta lub adresata (np. wspomniane kiszenie ogórków czy kapusty w aluminiowym garnku) mogą zostać włączone jako dodatkowy, bardzo sugestywny materiał. W tekstach popularnonaukowych sytuacje z życia codziennego są dość często wykorzystywane do objaśniania terminów. Np.: Na początku XX wieku młody amerykański naukowiec T. Morgan wybrał muszkę owocową – drozofilę – do badań genetycznych. Każdy z nas widział tę muszkę: w spiżarniach i piwnicach, nad zerwanymi owocami, winem i fermentującymi dżemami, unoszą się roje maleńkich muszek. To właśnie słynna drozofila, której badaniom poświęciły całe życie tysiące naukowców (=przeznaczyły) SinkGLŽ 11. Łączenie elementów stylu naukowego i potocznego ukazuje specyfikę tekstów popularnonaukowych. W tekstach popularnonaukowych możliwe jest objaśnianie terminów za pomocą synonimów⁹ używanych w tekstach innego rodzaju. Synonimy są najczęściej stosowane w celu wyjaśnienia terminów międzynarodowych – obok nich podaje się warianty szerzej rozpowszechnione w języku. Np.: Ta wada metabolizmu nie przejawiała się niczym szczególnym, dopóki w 1903 roku nie zaczęto stosować barbituranów jako leków nasennych: barbitalu, fenobarbitalu (czytelnikom być może lepiej znanych pod nazwami weronalu i luminalu) i innych. SinkGLŽ 42. Jedyną substancją chemiczną mogącą dostarczać energię w tym układzie jest wodór. Jego elektro- 9W idealnie uporządkowanej terminologii synonimia jest maksymalnie ograniczana – dąży się do tego, by każde pojęcie było oznaczane tylko jednym terminem. Synonimicznych terminów jest jednak wiele. Przyczyny ich powstawania najobszerniej omówił St. Keinys (Keinys 1980). Według niego synonimy powstają z powodu braku ujednoliconej terminologii; terminy rodzime tworzy się wskutek nieznajomości, odrzucenia lub braku zaufania do terminów używanych przez innych autorów – wszystko to prowadzi do powstawania zarówno międzynarodowych, jak i rodzimych litewskich terminów synonimicznych. Ponadto „nieco terminów synonimicznych powstaje wtedy, gdy obok wyrazów z języka ludowego lub literackiego, które otrzymały znaczenie terminologiczne, tworzy się neologizmy lub kalki”, albo „obok dwuwyrazowych i wielowyrazowych terminów złożonych w niektórych przypadkach tworzy się krótsze, nierzadko jednowyrazowe terminy”; „zdarza się również, że terminy synonimiczne powstają w poszukiwaniu poprawniejszego wyrażenia” (Keinys 1980: 100, 101). 48 nasze biologiczne katalizatory, czyli enzymy, przenoszą do cząsteczki tlenu JasaitGE 9; a także – litewskie odpowiedniki, np.: W obozowiskach z tego okresu znajdowane są harpuny, ości ryb, łupiny orzechów, skorupy żołędzi (orzechów wodnych), korzenie paproci, kości ptaków itp. GimbutBPL 28. Są to znaki energii życia i jej odnowy, podstawowe w kobiecym chtonicznym (ziemskim) i lunarnym (związanym z cyklem księżycowym) systemie symboli GimbutBPL 33. W ten sposób terminy objaśniane są bez szczególnego ich podkreślania. Inny sposób objaśniania terminów synonimicznych, polegający na podaniu obok terminu litewskiego terminu międzynarodowego10, jest bardziej ukierunkowany na specjalistę z badanej dziedziny nauki – wykwalifikowanego adresata: najczęściej litewski wyraz jest nowym terminem, dlatego podaje się również używany w literaturze specjalistycznej, lecz mniej rozpowszechniony międzynarodowy odpowiednik. Można przypuszczać, że dla niespecjalisty takie objaśnienie ma charakter dydaktyczny – można oczekiwać, że po zapoznaniu się z terminem adresat łatwiej zrozumie go również w innym tekście naukowym. Np.: Aby lepiej zrozumieć, dlaczego tak interesują nas czynniki wywołujące mutacje, trzeba wspomnieć o przyczynach naturalnej (spontanicznej) mutabilności organizmów i na chwilę przenieść się w odległą przeszłość LekeveEG 14. Proces korozji nasila się, jeśli na powierzchni rozwijają się nie jeden, lecz kilka rodzajów mikroorganizmów, na przykład bakterie i mikroskopijne grzyby (mikromycety) LugauskB 6. Zauważono, że synonimy zazwyczaj podaje się, przypominając termin już znany, wcześniej objaśniony w tekście, albo gdy termin jest używany sporadycznie. Terminy objaśnia się obrazowo i sugestywnie za pomocą metafor i porównań. Metafory mogą być również używane jako synonimy – „wyodrębnia się sem, która przybliża metaforę do szeroko stosowanych synonimów” 10W języku niektórych nauk (np. botaniki, medycyny itp.) dość często występują również łacińskie wyrazy lub połączenia wyrazowe. Np.: Na polietylenie rosną i rozwijają się grzyby mikroskopijne, zwłaszcza z rodzajów pędzlaków (Penicillium) i kropidlaków (Aspergillus) LugauskB 14. Na przykład paciorkowiec hemolizujący (Streptococcus haemolyticus) nie ma wici, które niektóre bakterie mogą czasowo utracić RimkSBP 12. Łaciński odpowiednik podaje się w tekstach popularnonaukowych zazwyczaj w celu zapewnienia precyzji. Nie jest trafne uznawanie takiego użycia za sposób objaśniania terminów w tekstach popularnonaukowych przeznaczonych dla szerokiego grona odbiorców. 49 eilutės“ (Batašėva 1985: 142). Pvz.: Ilgiau stebėdami dangų, išvysite „krintančių žvaigždžių“ – meteorų, sen bei ten žvaigždžių fone skriejančių dirbtinių Žemės palydovų, o gal ir įspūdingą žalsvai rausvais atspalviais vilnijančią šiaurės pašvaistę SviderskŽ 19. Kaip matyti, termino meteoras sinonimu vartojamas metaforinis junginys „krintanti žvaigždė“, turintis realizuotą semą „tvykstelėti“ ir tikslinamas pažyminiu „krintanti“, yra visiškai galimas termino reikšmės aiškinimas11. Arba: Pastaruoju metu išskirta daugiau kaip 40 giberelinų (grupė augimą skatinančių hormonų; iš jų geriausiai ištirta ir veikliausia yra giberelino rūgštis) – augalo stiebo augimo „kontrolierių“ ŠimkKPAA 14. Saulės gelmės yra milžiniškas branduolinių reakcijų katilas, kuris sunaudoja vandenilį ir gamina helį JuškMŽS 12. Mokslo populiarinamuosiuose tekstuose metafora, kaip papildomas aiškinimo elementas, gali atlikti ir kitą funkciją – padėti atskleisti terminu įvardyto reiškinio ar proceso reikšmę. Akivaizdi orientacija į buitinio stiliaus metaforizaciją – „juntame artimumą kalbamiajam daiktui, tiesioginį kalbėtojo sąlytį su juo“ (Župerka 1997: 62). Pvz.: Jau šio šimtmečio pradžioje mokslininkams buvo žinoma dar viena augalų „mėgstama“ medžiaga, nuo kurios gerėja jų „apetitas valgant“ azotą. Šios medžiagos – vitamino B6 (piridoksino) – išaiškinimui pagrindus padėjo amerikietis A. Maisteris ŠimkKPAA 18–19. Tokia vartosena padeda sudaryti įspūdį, kad tekstas nėra sudėtingas, kad jį gana lengva suprasti, nes informacija pateikiama tiesiogiai ir paprastai. Zasadę przystępności można realizować także za pomocą porównań, które w tekstach popularnonaukowych najczęściej odwołują się do dobrze znanych obiektów i zjawisk. Np.: Radiacyjną mutagenezę można 11 W tekstach popularnonaukowych metafory i związki metaforyczne często wyróżnia się cudzysłowem. Niektórzy autorzy używają cudzysłowu, aby uniknąć odpowiedzialności za nieprecyzyjną i niemotywowaną stylistycznie metaforyzację (Пахутин 1988: 23; por. Abaravičius 2002: 210–211), jednak najczęściej w tekstach popularnonaukowych wyróżnia się nim „metafory autorskie – nowe, nieoczekiwane zestawienia pojęć” (Marcinkevičienė 1991: 19). Nie ulega wątpliwości, że takie nadmierne używanie cudzysłowu jest niewłaściwe – „cudzysłów przy metaforze autorskiej odbiera część jej uroku i świeżości skojarzeń” (Marcinkevičienė 1991: 20). W wielu przypadkach w tekstach popularnonaukowych należy używać cudzysłowu oszczędniej i rozważniej. 50 można porównać z wierzchołkiem góry lodowej wystającym ponad wodę. Tak jak większa część góry lodowej kryje się pod wodą, tak główne zagrożenie mutagenne stanowią związki chemiczne, choć oddziałują one na chromosomy nie tak silnie jak promieniowanie SinkGLŽ 26. Niebezpieczna jest korozja wżerowa. Często jest ona ledwie dostrzegalna gołym okiem i wnika głęboko w metal. Obrazowo mówiąc, metal zostaje jakby nakłuty ostrą igłą. Takie niszczenie korozyjne sprzyja powstawaniu mikroogniw galwanicznych, których bardziej aktywne części ulegają rozpuszczeniu DavidavGJP 10. Takie skojarzenia „pozwalają lepiej zrozumieć i odpowiednio przyswoić nowy materiał” (Полищук 1977: 17). Użycie środków językowych nietypowych dla tekstów naukowych – metafor i porównań – wskazuje na językową swoistość tekstów popularnonaukowych. W tekstach popularnonaukowych mogą być stosowane także mniej tradycyjne sposoby objaśniania terminów – termin można objaśniać za pomocą niewerbalnych form wyrazu, takich jak wykresy, schematy, ilustracje itp. Np.: Charakterystyczna jest dla nich (grodzisk – O. P.) ceramika kreskowana (nazywana kreskowaną lub żłobkowaną dlatego, że ścianki garnków przecierano wiązką traw) (il. 31) GimbutBPL 64–65. Widząc przykład ceramiki kreskowanej, odbiorca łatwiej przyswaja przekazywaną informację. Jak można się było przekonać na podstawie przytoczonych przykładów, w tekstach popularnonaukowych terminy często objaśnia się nie na jeden, lecz na kilka różnych sposobów. Nie poprzestaje się też na samym objaśnieniu terminu – dąży się do tego, by odbiorca go zapamiętał. W tym celu stosuje się różne środki: powtarzanie, przypominanie itp. Np.: W litewskich jeziorach wyginął orzech wodny – agar JankevRGA 12. Dalej w tekście: Wspomniany już agar (wymarły na Litwie) nadal występuje w jeziorach Łotwy i Białorusi JankevRGA 14. Powtórzony termin nie jest objaśniany dokładniej. Użycie terminów w tekstach popularnonaukowych pozwala mówić także o determinacji – przekształcaniu się terminów w wyrazy pospolite. Jednym z warunków determinacji jest bowiem to, że „termin musi być szeroko rozpowszechniony i znany nie tylko specjalistom” (Gaivenis 1997: 7). Niestety trudno ocenić, jak duży wpływ mogą mieć teksty popularnonaukowe na ten złożony proces – aby wyciągnąć bardziej miarodajne wnioski, należałoby przeprowadzić dokładniejsze badanie. 51 Wnioski końcowe 1. Terminy używane w tekstach popularnonaukowych przeznaczonych dla szerokiego grona odbiorców można podzielić na takie, które nie wymagają dodatkowego objaśnienia, oraz takie, których odbiorca bez dodatkowego objaśnienia może nie zrozumieć lub zrozumieć błędnie. 2. W tekstach popularnonaukowych najczęściej nie objaśnia się ogólnych pojęć kategorialnych, jednakowo ważnych dla wszystkich nauk, ani terminów z poszczególnych dziedzin nauki, dobrze znanych z wykształcenia ogólnego. Dokładniej nie objaśnia się również niektórych terminów wielowyrazowych lub złożeń, których znaczenie ujawnia wewnętrzna forma samego terminu. 3. W tekstach popularnonaukowych szczególną uwagę poświęca się specyficznym terminom z poszczególnych dziedzin nauki – poszukuje się sposobów, by objaśnić je prościej i w bardziej zrozumiały sposób. Terminy można objaśniać: 1) podając definicję przedmiotu, zjawiska lub działania oznaczanego przez dany termin, 2) przedstawiając pochodzenie terminu, 3) za pomocą synonimów, 4) za pomocą obrazowych środków językowych – metafor i porównań, 5) za pomocą niewerbalnych środków wyrazu: wykresów, schematów, ilustracji itp. Najczęściej terminy objaśnia się nie na jeden, lecz na kilka różnych sposobów. 4. Sposoby objaśniania terminów stosowane w tekstach popularnonaukowych są często analogiczne do tych używanych w tekstach naukowych, mogą się jednak różnić środkami wyrazu językowego. Ponadto dobór środków językowych w tekstach popularnonaukowych może zależeć również od takich czynników pozajęzykowych, jak wiek odbiorcy czy stopień złożoności przedstawianego materiału. ŠALTINIAI BalaševĮRK – Balaševičius B. 1977: Įrašytas į Raudonąją knygą, Vilnius. DavidavGJP – Davidavičius E. 1979: Galvanotechnika ir jos panaudojimas, Vilnius. GimbutBPL – Gimbutienė M. 1985: Baltai priešistoriniais laikais; Vilnius. JankevRGA – Jankevičienė R. 1978: Retieji globotiniai augalai, Vilnius. JanulMM – Janulis V. 1986: Metalai ir mes, Vilnius. JasaitGE – Jasaitis A. 1978: Gyvybės energetika, Vilnius. JuškMŽS – Juška A. 1966: Mūsų žvaigždė – Saulė, Vilnius. 52 KeinTA – Keinys St. 1980: Terminologijos abėcėlė, Vilnius. LeckevEG – Leckevičius R. 1980: Ekologinė genetika, Vilnius. LydekPPKS – Lydecka A. 2002: Protokolo pagrindai kiekvienam..., Vilnius. LugauskB – Lugauskas A. 1983: Biokorozija, Vilnius. RimkSBP – Rimkūnas A. 1983: Slėpiningas bakterijų pasaulis, Vilnius. SinkGLŽ – Sinkus A. 1979: Genai, ligos, žmogus, Vilnius. SkliutKI – Skliutauskas J. 1979: Kaukazo ilgamečiai, Vilnius. SviderskŽ – Sviderskienė Z. 1983: Žvaigždynai, Vilnius. ŠimkKPAA – Šimkūnas R. 1980: Kaip padidinti augalų apetitą, Vilnius. VanagMVP – Vanagas A. 1982: Mūsų vardai ir pavardės, Vilnius. LITERATŪRA Abaravičius J. 2002: Skyrybos stilistika, Vilnius. Баташёва Л. А. 1985: Некоторые принципы подачи терминов в научно-популярной литературе (на материале лингвистических работ). – Вопросы стилистики: Стилистика художественной речи, Саратов, 134–148. Bitinėnė A. 1997: Funkciniai stiliai: sakinio ligis ir struktūra, Vilnius. Gaivenis K. 1997: Terminizacija ir determinizacija. – Terminologija 4, 4–7. Gaivenis K. 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius. Keinys St. 1980: Terminologijos abėcėlė, Vilnius. Куликова И., Салмина Д. 2002: Введение в металингвистику (лингвистическая терминология в коммуникативно-прагматическом аспекте), Санкт-Петербург. Квитко И. С. 1976: Термин в научном документе, Киев. Лазаревич Э. А. 1978: Искусство популяризации науки, Москва. Лейчик В. М. 1990: Особенности функционирования терминов в тексте. – Филологические науки 3, 80–87. Marcinkevičienė R. 1991: Kabutės: būtinybė ar balastas. – Gimtoji kalba 8, 18–20. Никитин Е. П. 1970: Объяснение – функция науки, Москва. Пахутин П. И. 1988: Слова в кавычках в научном тексте. – Сложные синтаксические конструкции и их текстообразующая функция, Алма-Ата, 20–24. Palionis J. 1995: Lietuvių rašomosios kalbos istorija, Vilnius. Полишук Г. Г. 1977: Приёмы научно-популярного изложения, Москва. TŽŽ 1969: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius. VLE 2001: Visuotinė lietuvių enciklopedija 1, Vilnius. Župerka K. 1997: Stilistika, Šiauliai. 53 EXPLANATION OF TERMS IN POPULAR SCIENCE TEXTS Summary Terms used in popular science texts addressed to the mass reader could fall into two groups: those that need no additional explanation and those that might be misunderstood or not understood by the addressee without additional explanation. Common categorial concepts (e.g. hypothesis, method, law) equally important in all sciences and terms of separate sciences (e.g. names of sounds or parts of speech, etc.) that should be understood within one’s general knowledge need no additional explanation. Terms of precise semantics and clear motivation are also not explained exhaustively as the meaning of some compound or complex terms is revealed by the inner form of a term itself. In popular science texts the main focus is on specific terms of separate sciences, i.e. it is looked for the ways to make the explanation of terms as simple and understandable as possible. In popular science texts, terms can be explained by defining them (1), by revealing their etymology (2), by presenting synonyms (3), expressive means of language such as metaphors and similes (4), or non-verbal means of expression (e.g. diagrams, schemes, pictures, etc.) (5). Terms are frequently explained not by one but rather by several different ways. Ways of explaining terms in popular science texts are often analogous to those used in science texts, however, they may differ in means of linguistic expression. Selection of language means in popular science texts may depend on such non-linguistic factors as age of the addressee or composition of the material presented. Ona PETRĖNIENĖ Gauta 2003-10-20 Vilniaus pedagoginis universitetas Lietuvių kalbos katedra T. Ševčenkos g. 31, LT-2009 Vilnius 54