Terminų aiškinimas mokslo populiarinamuosiuose tekstuose

Ona PETRĖNIENĖ Uniwersytet Pedagogiczny w Wilnie WYJAŚNIANIE TERMINÓW W TEKSTACH POPULARNONAUKOWYCH W tekstach popularnonaukowych, przeznaczonych dla szerokiego grona odbiorców, zazwyczaj w prosty i zrozumiały sposób przedstawia się najbardziej aktualne i interesujące materiały naukowe: najnowsze idee, odkrycia itp. Najważniejszą funkcją tych tekstów jest „przedstawienie informacji merytorycznej, a aby była ona atrakcyjna — przyodziewa się ją w szatę obrazu i emocji, tzn. dąży się również do oddziaływania i sugestywności” (Župerka 1997: 83) — obok funkcji informacyjnej realizowana jest także funkcja ekspresywna i apelatywna. Starając się wpłynąć na odbiorcę, zainteresować go poruszanymi problemami, środki językowe skłania się stosować niestandardowo, twórczo, odwołując się do codziennych sytuacji. Precyzja merytoryczna, logiczność i wiarygodność faktów w tekstach popularnonaukowych są nierozerwalnie związane z obrazowością, emocjonalnością i subiektywną oceną. W odróżnieniu od tekstu naukowego, którego nadawca orientuje się na równie wykwalifikowanego jak on specjalistę, zdolnego „myśleć w kategoriach abstrakcyjnych, syntetyzować złożoną informację naukową i twórczo ją zapamiętywać” (Bitinienė 1997: 27), odbiorca tekstów popularnonaukowych jest przygotowywany do właściwego rozumienia przedstawianej in- ' Popularyzacja nauki na Litwie zaczęła intensywniej kształtować się pod koniec XIX w. — w pierwszych dziesięcioleciach XX w. W tym okresie artykuły popularnonaukowe, w których „w sposób popularny wyjaśniano podstawy różnych nauk, zapoznawano z terminami najbardziej potrzebnymi dla wykształcenia ogólnego” (Palionis 1995: 268), opublikowali J. Adomaitis (Šernas), P. Avižonis, J. Basanavičius, K. Būga, J. Jablonskis, A. Janulaitis, J. Šliūpas, P. Vileišis i wielu innych ówczesnych naukowców. Nie mniej uwagi poświęca się popularyzacji nauki także dziś — starając się zaspokoić intelektualne potrzeby społeczeństwa, popularyzacja nauki staje się coraz ważniejsza. W zależności od możliwego wieku odbiorcy, jego wykształcenia itp. teksty popularnonaukowe mogą być interpretowane różnie. W niniejszym artykule, aby dokonać przeglądu częstszych sposobów objaśniania terminów, oparto się na tekstach przeznaczonych dla szerokiego grona odbiorców. Większość analizowanych tekstów stanowiła seria „Wiadomości naukowe dla wszystkich”. 42 formację. Podejmuje się próbę przewidzenia wszystkich komponentów wykładu naukowego, których adresat może nie zrozumieć, oraz poszukuje się sposobów ich wyjaśnienia. W wymienionych tekstach unika się abstrakcyjności — dąży się do uzasadnienia każdego twierdzenia znanymi faktami i zilustrowania go konkretnymi przykładami. Szczególną uwagę poświęca się terminom, ponieważ ich mnogość lub niewłaściwe użycie sprawiają, że tekst staje się trudny do zrozumienia i ograniczają możliwości adresata interesowania się nowościami naukowymi. Terminy — najważniejsza, najbardziej informatywna część leksyki języka naukowego — są używane we wszystkich odmianach stylu naukowego- ”* (realizowana cecha stylistyczna — precyzja rzeczowa), jednak w każdej z nich funkcjonują odmiennie“. Z uwagi na nieokreślonego adresata w tekstach popularnonaukowych stara się podawać tylko te terminy, bez których nie można się obejść. Pierwszeństwo przyznaje się terminom określonych dziedzin nauki już ugruntowanym w języku, unika się nowych, wątpliwych, nie dąży się do tworzenia neologizmów”. Wszystkie terminy stosowane w tekstach popularnonaukowych można podzielić na terminy niewymagające dodatkowego wyjaśnienia oraz terminy, których adresat bez dodatkowego wyjaśnienia może nie zrozumieć lub zrozumieć błędnie. W tekstach popularnonaukowych nie wyjaśnia się ogólnych pojęć kategorialnych jednakowo istotnych dla wszystkich nauk (np. * A. Bitinienė, uwzględniając „nielingwistyczne czynniki stylu naukowego, zwłaszcza nieustannie zmieniające się cele aktu komunikacji, rozumianej w szerokim znaczeniu, swoistość relacji między uczestnikami oraz funkcjonowanie rzeczywistych tekstów w sferze działalności naukowej” (Bitinienė 1997: 27). wyróżnia trzy główne — teoretyczny (specjalistyczny), dydaktyczny i metodyczny — podstyle stylu naukowego oraz podstyl popularnonaukowy, który, zdaniem badaczki, należy do peryferii stylu naukowego. * Uwzględniając funkcjonowanie terminów w tekście, V. Leičikas (Jleitunk 1990: 82) przedstawia następującą klasyfikację tekstów: teksty tworzące terminy (teksty, w których opisuje się nowe teorie, koncepcje, nowe wynalazki i odkrycia itd.), teksty stosujące terminy (wtórne dokumenty informacyjne, teksty popularnonaukowe, publicystyczne itd.) oraz teksty utrwalające terminy (słowniki terminologiczne, encyklopedie itd.). „Zdaniem Terminology (zob. Gaivenis 2002: 27) każdy, kto ma wątpliwości co do tego czy innego terminu, ma prawo stworzyć własny neologizm, jednak prawdopodobne jest, że nowe lub mało znane terminy mogą oddalić teksty popularnonaukowe od bardziej złożonych tekstów naukowych, których podstawę stanowią terminy standaryzowane lub zatwierdzone przez odpowiednie instytucje. 43 prawo, hipoteza, metoda, rozwój, związek, system itd.) lub terminy konkretnych dziedzin nauki, które adresat powinien znać z wykształcenia ogólnego. Są to podstawowe pojęcia z różnych dziedzin, uwzględnione w programach kształcenia ogólnego. Na przykład w tekstach popularnonaukowych z zakresu językoznawstwa dodatkowego wyjaśnienia nie wymagają terminy oznaczające nazwy głosek (np. samogłoska VanagMVP 82, spółgłoska VanagMVP 82), części mowy (np. rzeczownik KeinTA 69) czy części wyrazu (np. końcówka KeinTA 19, przyrostek VanagMVP 65, rdzeń VanagMVP 67); w tekstach popularnonaukowych z zakresu botaniki nie wyjaśnia się nazw dobrze znanych roślin (np. jasnota JankevRGA 11, konwalia JankevRGA 24), substancji (np. chlorofil JankevRGA 9) czy procesów (np. fotosynteza JankevRGA 9) itd. Bardziej szczegółowo nie wyjaśnia się również tych terminów, które cechują się precyzją semantyczną i jasnością motywacji — dość łatwo można zrozumieć niektóre terminy złożone lub zrosty (dūriniai), których znaczenie ujawnia wewnętrzna forma samego terminu, np.: pożywka RimkSBP 7 czy mapa gwiazd SviderskŽ 11, długowieczność SkliutKI 5 itd. Oczywiście zawsze pozostaje prawdopodobieństwo, że adresat wymienionych terminów może nie zrozumieć. Jednak znacznie gorzej jest, gdy w tekstach popularnonaukowych nie wyjaśnia się mało rozpowszechnionych terminów, używanych wyłącznie w literaturze specjalistycznej, które bez dodatkowego wyjaśnienia pozostają dla adresata niezrozumiałe. Termin „już samą swoją budową ma prawidłowo ukierunkowywać użytkowników” (Keinys 1980: 32), jednak czasami wewnętrzna forma terminu może wprowadzać adresata w błąd. W takich przypadkach adresant nie tylko próbuje uwypuklić cechy, które mogą pozostać niezauważone, lecz także stara się przewidzieć błędy i nieścisłości w rozumieniu terminu. Np. : W sosnowych lasach Pirčiupiai–- Valkininkai latem nietrudno znaleźć gatunek z rodziny goździkowatych, kwitnący różowymi kwiatami — lepnicy litewskiej. Niewiele jest gatunków, które botanikom na świecie (przecież łacina jest międzynarodowym językiem nauki i każdy gatunek rośliny ma łacińską nazwę) przypominają Litwę. I niekoniecznie gatunki te muszą być rozpowszechnione wyłącznie na Litwie. Wystarczyło, że po raz pierwszy opisali je botanicy pracujący na Litwie i nadali im tę nazwę. Lepnica litewska rośnie tylko na południu Litwy, Białorusi, w Polsce i na Ukrainie JankevRGA 29-30. Sokół wędrowny. Sokół wędrowny wcale nie wędruje; jest ptakiem osiadłym. Część ptaków pozostaje nawet na zimę tam, gdzie odbyła lęgi, a te, które odleciały, zazwyczaj wracają do starego gniazda BalaSevIRK 52. Obawiając się, że adresat może na swój 44 sposób zinterpretować przedstawione terminy, wyjaśnia się ich prawdziwą motywację, starając się jak najdokładniej ujawnić ich prawdziwe znaczenie. Najwięcej uwagi w tekstach popularnonaukowych poświęca się specyficznym terminom konkretnych dziedzin nauki. Aby przedstawione informacje były dostępne dla każdego, kto chce się z nimi zapoznać, poszukuje się sposobów, jak prościej i zrozumialej wyjaśnić te terminy”. Jednym ze sposobów wyjaśniania terminów, najczęściej stosowanych w tekstach popularnonaukowych różnych kierunków, jest definicja przedmiotu, zjawiska lub procesu, które dany termin oznacza. Dąży się do definicji częściowej: nie usiłuje się wymienić wszystkich cech obiektu określanego terminem, lecz uwagę skupia się na cesze, która w danym kontekście jest najważniejsza”. Np. : Grodziska — to twierdze przeznaczone do obrony mieszkańców okolicy GimbutBPL 116. Cholesterol jest substancją niezbędną do podtrzymania prawidłowej aktywności życiowej SkliutKI 28. Samo wyrażenie definicyjne może mieć również inną postać: wyrażenie łączące" może być wyrażane słowami znaczy lub nazywa się, odchodzi się od ścisłej struktury definicji (wyjaśnienie bardziej przypomina opowiadanie). Np. : Często wraz z grzybami rozwijają się bakterie i odwrotnie. Taka wzajemna interakcja nazywana jest synergizmem Lu- “ Sposoby objaśniania terminów dość szczegółowo omówili językoznawcy z innych krajów —L. BataSiova (Barauniėsa 1985), I. Kvitko (Ksurrko 1976), E. Lazarevič (Jlazapesuy 1978), E. Nikitinas (Huknrun 1970) i wielu innych. Na Litwie dziedzina ta jest jeszcze mało zbadana. * Porównajmy: W Słowniku wyrazów międzynarodowych termin elektrolit definiuje się jako „substancję, której cząsteczki, rozpuszczone lub stopione, rozpadają się na jony (roztwory soli, kwasów i zasad, stopione sole itd.)“ (TŽŽ 1969: 205). W popularnonaukowym tekście fizycznym znajdujemy następujące wyjaśnienie tego terminu: „elektrolity — to roztwory kwasów, zasad lub soli, w których znajdują się ruchliwe jony — nośniki prądu elektrycznego” (DavidavGJP 20). W tym tekście mowa jest o reakcjach elektrochemicznych oraz o jonach mających ładunek dodatni i ujemny, dlatego zdaniem adresanta zupełnie nie ma znaczenia, w jaki sposób dana substancja rozpada się na jony — podczas rozpuszczania czy topnienia itp. W definicji pozostawia się tylko to, co pomaga zrozumieć omawianą sytuację. 7 Wyróżnia się trzy części składające się na definicję: „wyrażenie definiowane (definiendum), wyrażenie definiujące (definiens) i wyrażenie łączące (wyrażane słowami jest, czyli, oznacza). Definicja jest równością części definiowanej i definiującej” (VLE 2001: 645). 45 gauskB 6. W umowie może być przewidziane, że państwa, które jej nie podpisały, mogą przystąpić do niej później. Takie przystąpienie nazywa się akcesją lub adherencją LydekPPKS 138. Definicja, jako sposób wyjaśniania znaczenia terminu, jest stosowana we wszystkich podstylach stylu naukowego (bardzo często jest to —środek wprowadzania nowych terminów), jednak w tekstach popularnonaukowych może być uzupełniana elementami oceny, nietypowymi dla języka specjalistycznego. Np. : Nikiel —to biały metal o żółtawym odcieniu. Jest twardy, dobrze się poleruje. Wyroby pokryte błyszczącym lub matowym polerowanym niklem wyglądają bardzo nų pięknie DavidavGJP 34. Spośród takich chorób dziedzicznych można wymienić fenyloketonurię. Jest to choroba powodująca upośledzenie umysłowe, która obecnie jest skutecznie leczona odpowiednią dietą SinkGLŽ 5. Bardziej szczegółowe scharakteryzowanie opisywanego obiektu sprawia, że znika standaryz- — acja i naukowa ścisłość, a oficjalna į sytuacja komunikacyjna przechodzi w bardziej intymną rozmowę. Dość często terminy wyjaśnia się, ujawniając ich pochodzenie. Wskazanie pochodzenia pomaga zrozumieć użycie terminu, pozwala į jo spojrzeć na jego naturę. W zależności į od obiektu określanego terminem możliwe są du następujące sposoby wyjaśniania pochodzenia: 1) przedstawia się historię powstania terminu, np.: na początku XX w. Bałtów zaczęto nazywać imieniem Aestiów. Imię to zaczerpnięto od rzymskiego historyka Tacyta, w którego dziele „Germania” (98 r.) wspomina się Aesti, gentes Aestiorum — ludzi mieszkających na wschodnim krańcu Morza Bałtyckiego (według Tacyta „na prawym brzegu Morza Swebów”). Ludzi mówiących językami bałtyckimi zapewne trafniej byłoby nazywać Aestami niż sztuczną nazwą Bałtów, nie jest jednak jasne, czy Tacyt nazywał tak wszystkich Bałtów, czy Prusów, czy tylko tych, którzy mieszkali wokół Zalewu Wiślanego GimbutBPL 12. Z prehistorycznych metali — cyny i ołowiu — ir — 1839 m. po raz pierwszy na świecie wytopiono stop antycierny babbit (nazwany imieniem jego odkrywcy, inżyniera Babita). Stop ten stosuje się do produkcji łożysk ślizgowych JanulMM 11; 2) wskazuje się, z jakiego języka pochodzi termin i jaka jest motywacja tego terminu“. Np. : Obecnie mamy już syntetyczne inhibitory, nazywane * W literaturze lingwistycznej taki sposób wyjaśniania terminów często nazywa się etymologią terminów no (zob. Kynukosa, Canmuna 2002: 149). 46 retardantami (ang. „retard” — spowalniać, utrudniać). Są to fizjologicznie aktywne substancje, również regulujące wzrost roślin. Spowalniają wzrost łodyg, wpływają na fotosyntezę, przemianę materii, kwitnienie roślin i inne procesy wzrostu ŠimkKPAA 15. W 1941 roku grupa amerykańskich naukowców po raz pierwszy wyodrębniła z liści szpinaku witaminę B,, zwaną również kwasem foliowym (łac. „folium” —liść). Jest on wytwarzany wyłącznie w liściach roślin ŠimkKPAA 19. Motywacja, ujawniając pierwotne znaczenie, nie tylko pokazuje przejrzystość znaczenia terminu, lecz także pomaga zapamiętać bardziej złożony termin. Jednocześnie podejmuje się próbę opowiedzenia o zjawisku, które dało terminowi życie. Niemniej jednak taki sposób wyjaśniania terminów nie jest szczególnie skuteczny —historia powstania terminu nie zawsze wyjaśnia sam termin, ponadto bez znajomości wskazanego języka może być trudno zapamiętać dostrzeganą motywację. Być może z tego powodu pochodzenie terminu często stanowi jedynie dodatkową informację podawaną w nawiasach obok znacznie szerszego wyjaśnienia pojęcia. W tekstach popularnonaukowych oba sposoby wyjaśniania pochodzenia terminu mogą być stosowane obok siebie —w jednym zdaniu. Nierzadko takie użycie wynika z dążenia adresanta do wyjaśnienia synonimicznych terminów. Jak już wspomniano, wyjaśnienie pochodzenia terminu zależy od samego oznaczanego obiektu. Np. : Inną analogiczną postacią niedokrwistości, na którą w rejonach malarycznych cierpią dziesiątki milionów ludzi, jest niedokrwistość Cooleya (nazwana od nazwiska lekarza) albo talasemia (od greckich słów „thalassa” — morze, wskazującego, że choroba występuje na wybrzeżach, oraz „haima” — krew) SinkGLZ 40. Orientacja na pochodzenie terminu jest charakterystyczna także dla specjalistycznych tekstów naukowych i dydaktycznych, jednak w tekstach popularnonaukowych, po podaniu informacji o źródle pochodzenia, nie dąży się do zachowania rzeczowego tonu wypowiedzi — wyjaśnienie może być kontynuowane przykładami z życia codziennego. Np. : W szerszym znaczeniu wszelkie różnorodne zmiany wszystkich metali, wywołane przez środowisko zewnętrzne, nazywa się korozją metali. Sam termin „korozja” ma pochodzenie łacińskie i oznacza rozpad oraz rdzewienie stopu metalu i metalowego wyrobu. Korodują nawet przedmioty miedziane i mosiężne. Nie pokrywają się 47 brunatną rdzą, lecz zielonkawym nalotem. Podobnymi nalotami pokrywają się srebrne monety i srebrne przedmioty, ponieważ srebro zazwyczaj stapia się z miedzią. Wyroby z aluminium, cynku i ołowiu również korodują. Wystarczy zakisić ogórki w aluminiowym garnku lub przez kilka dni przechowywać kwaśną kapustę, a solidne naczynie stopniowo przecieka. Zatem metal ma poważną wadę -—koroduje DavidavGJP 5-6. Praktyczne doświadczenie nadawcy lub adresata (np. wspomniane kiszenie ogórków lub kapusty w aluminiowym garnku) może być wykorzystane jako dodatkowy, bardzo przekonujący materiał. W tekstach popularnonaukowych codzienne sytuacje są dość często wykorzystywane do wyjaśniania terminów. Np.: Na początku XX wieku młody amerykański naukowiec T. Morgan wybrał muszkę owocową —drosophilę — do badań genetycznych. Tę muchę każdy z nas widział: w spiżarniach i piwnicach nad zerwanymi owocami, winem i fermentującymi dżemami unoszą się roje maleńkich muszek. To właśnie słynna drosophila, której badaniom tysiące naukowców poświęciły (= przeznaczyły) całe życie SinkGLZ 11. Łączenie komponentów stylu naukowego i potocznego ujawnia specyfikę tekstów popularnonaukowych. W tekstach popularnonaukowych możliwe jest wyjaśnianie terminów za pomocą synonimów*, stosowanych w tekstach innego typu. Synonimy są najczęściej używane w celu wyjaśnienia terminów międzynarodowych — obok nich podaje się warianty szerzej rozpowszechnione w języku. Np. : Ta wada metabolizmu nie przejawiała się niczym szczególnym, dopóki w 1903 roku nie zaczęto stosować barbituranów jako leków nasennych: barbitalu, fenobarbitalu (czytelnikom być może lepiej znane są nazwy weronalu i luminalu) itd. SinkGLZ 42. Jedyną substancją chemiczną, która może dostarczać energii, jest w tym systemie wodór. Jego elektro- * W przykładowo uporządkowanej terminologii synonimia jest maksymalnie ograniczana — dąży się do tego, aby każde pojęcie było oznaczane tylko jednym terminem. Jednak terminów synonimicznych jest wiele. Przyczyny ich powstawania najdokładniej omówił St. Keinys (Keinys 1980). Według niego synonimy powstają z powodu nieujednoliconej terminologii, własne terminy tworzy się z powodu nieznajomości terminów używanych przez innych autorów. ich nieodpowiedniości lub niepewności — wszystko to prowadzi zarówno do powstawania międzynarodowych, jak i wyłącznie litewskich terminów synonimicznych. Ponadto „nieco terminów synonimicznych powstaje, gdy obok poddanych terminologizacji słów języka ludowego lub literackiego tworzy się jeszcze neologizmy lub kalki” albo „obok dwui wielowyrazowych terminów złożonych w poszczególnych przypadkach tworzy się krótsze, nierzadko jednowyrazowe terminy”; „zdarza się również, że terminy synonimiczne powstają w poszukiwaniu poprawniejszego wyrażenia” (Keinys 1980: 100, 101). 48 biologiczne katalizatory, czyli enzymy, przenoszą do cząsteczki tlenu JasaitGE 9; także —i litewskie odpowiedniki, np. W obozowiskach z tego okresu znajduje się harpunów, ości ryb, łupin orzechów, łupin agarów (orzechów wodnych), korzeni paproci, kości ptaków itp. GimbutBPL 28. Są to symbole energii życia i jej odnowy, istotne w kobiecym chtonicznym (ziemskim) i lunarnym (związanym z cyklem księżycowym) systemie symboli GimbutBPL 33. W ten sposób terminy są objaśniane bez szczególnego ich podkreślania. Inny synonimiczny sposób objaśniania terminów, gdy obok litewskiego podaje się termin międzynarodowy, jest bardziej ukierunkowany na specjalistę z omawianej dziedziny nauki — wykwalifikowanego adresata: najczęściej litewskie słowo jako termin jest nowe, dlatego podaje się również używany w literaturze specjalistycznej, lecz szerzej nierozpowszechniony międzynarodowy odpowiednik. Można przypuszczać, że dla niespecjalisty takie objaśnienie ma charakter dydaktyczny — prawdopodobne jest, że po zapoznaniu się z terminem adresat łatwiej zrozumie go także w innym tekście naukowym. Np. : Aby lepiej zrozumieć, dlaczego tak interesują nas czynniki wywołujące mutacje, trzeba wspomnieć o przyczynach naturalnej (spontanicznej) zmienności mutacyjnej organizmów i na krótko przenieść się w odległą przeszłość LekevEG 14. Proces korozji nasila się, jeśli na powierzchni rozwijają się nie jeden, lecz kilka rodzajów mikroorganizmów, na przykład bakterie i mikroskopijne grzyby (mikromycety) LugauskB 6. Zauważono, że synonimy zwykle podaje się, przypominając znany już, wcześniej wyjaśniony w tekście termin, lub gdy termin jest używany epizodycznie. Terminy są objaśniane obrazowo i sugestywnie za pomocą metafor i porównań. Metafory również mogą być używane jako synonimy —„wyodrębnia się sem, przybliżającą metaforę do powszechnie używanych synonimów * W języku niektórych nauk (np. botaniki, medycyny itp.) dość często występują także wyrazy lub połączenia wyrazowe łacińskie. Np. : Na polietylenie rosną i rozwijają się mikroskopijne grzyby, szczególnie gatunki z rodzajów Penicillium i Aspergillus LugauskB 14. Na przykład paciorkowiec hemolityczny (Streptococcus haemolyticus) nie ma wici, których niektóre bakterie mogą czasowo utracić RimkSBP 12. Łaciński odpowiednik w tekstach popularnonaukowych jest zwykle podawany w celu zapewnienia precyzji. Uznanie takiego użycia za sposób objaśniania terminów w tekstach popularnonaukowych przeznaczonych dla szerokiej publiczności nie jest trafne. 49 wersu” (batawesa 1985: 142). Np. : Przy dłuższej obserwacji nieba zobaczycie „spadające gwiazdy” — meteory, przemykające tu i ówdzie na tle gwiazd sztuczne satelity Ziemi, a może także imponującą zorzę polarną falującą w zielonkawo-różowych odcieniach SviderskZ 19. Jak widać, metaforyczne połączenie „spadająca gwiazda”, używane jako synonim terminu meteor, zawierające zrealizowany sem „rozbłysnąć” i doprecyzowane określeniem „spadająca”, jest całkowicie możliwym objaśnieniem znaczenia terminu". Albo: W ostatnim czasie wyodrębniono ponad 40 giberelin (grupa hormonów stymulujących wzrost; spośród nich najlepiej zbadany i najbardziej aktywny jest kwas giberelinowy) — „kontrolerów” wzrostu łodygi rośliny ŠimkKPAA 14. Głębia Słońca jest ogromnym kotłem reakcji jądrowych, który zużywa wodór i wytwarza hel JuškMŽS 12. W tekstach popularnonaukowych metafora, jako dodatkowy element wyjaśniający, może pełnić również inną funkcję — pomagać ujawnić znaczenie zjawiska lub procesu określonego terminem. Wyraźna orientacja na metaforyzację stylu potocznego — „odczuwamy bliskość wobec omawianej rzeczy, bezpośredni kontakt mówiącego z nią” (Župerka 1997: 62). Np. : Już na początku tego stulecia naukowcy znali jeszcze jedną „ulubioną” przez rośliny substancję, dzięki której poprawia się ich „apetyt podczas jedzenia” azotu. Podstawy wyjaśnienia tej substancji — witaminy B, (pirydoksyny) — stworzył Amerykanin A. Maisteris ŠimkKPAA 18-19. Takie użycie pomaga stworzyć wrażenie, że tekst nie jest skomplikowany, że dość łatwo go zrozumieć, ponieważ informacje są przedstawiane bezpośrednio i prosto. Zasada dostępności może być realizowana również za pomocą porównań, które w tekstach popularnonaukowych najczęściej opierają się na dobrze znanych obiektach i zjawiskach. Np. : Mutageneza radiacyjna może- * W tekstach popularnonaukowych metafory lub połączenia metaforyczne często wyróżnia się cudzysłowem. Niektórzy autorzy używają cudzysłowu, aby uniknąć odpowiedzialności za nieprecyzyjną i stylistycznie niemotywowaną metaforyzację (Iaxyrur 1988: 23; por. Abaravičius 2002: 210-211), jednak najczęściej w tekstach popularnonaukowych wyróżnia się nim „metafory autorskie — nowe, nieoczekiwane zestawienia pojęć” (Marcinkevičienė 1991: 19). Nie ma wątpliwości, że takie przesadne używanie cudzysłowu jest niewłaściwe — „cudzysłów zastosowany przy metaforze autorskiej zatarłby część jej uroku, świeżości skojarzeń” (Marcinkevičienė 1991: 20). W większości przypadków w tekstach popularnonaukowych cudzysłowu należy używać oszczędniej i rozważniej. 50