Kalbos ir teksto atmainas įvardijančių terminų problemos

TERMINOLOGIA I WSPÓŁCZESNOŚĆ Rūta MARCINKEVIČIENĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego ODMIANY JĘZYKA I TEKSTU PROBLEMY TERMINÓW NAZYWAJĄCYCH 1. Wprowadzenie W ostatnim czasie, w związku z pojawieniem się nowych terminów i zmianą treści niektórych wcześniej używanych terminów, powstaje potrzeba ponownego przeanalizowania tych terminów językoznawczych, które są bezpośrednio związane z różnymi typami, jednostkami i odmianami języka. Najlepiej zrobić to systematycznie, omawiając je nie w izolacji, lecz grupami i parami, aby uwidoczniły się podobieństwa i różnice znaczeń terminologicznych. Opozycję tworzą także podstawowe kategorie omawianych terminów językoznawczych. Jedna obejmuje język jako system, choć może być również ukierunkowana na użycie języka, druga zaś wiąże się z podstawową jednostką komunikacyjną języka — tekstem. Celem niniejszego artykułu jest omówienie obu kategorii terminów nazywających odmiany języka, ze wskazaniem problemów ich definiowania, oraz dokładniejsze scharakteryzowanie terminów omawianych w mniejszym stopniu. Cel ten zostanie osiągnięty na podstawie trzech źródeł: dostępnych publikacji informacyjnych — słowników i leksykonów, prac lingwistycznych oraz użycia niektórych terminów w Korpusie współczesnego języka litewskiego Uniwersytetu Witolda Wielkiego, obejmującym prasę z lat 1994–2004. 2. Nazwy odmian systemu językowego Do pierwszej kategorii należałyby dawno nazwane, opisane i bezproblemowo używane (ponieważ użycie języka pokrywa się z definicjami) typy języka: język ogólny, czyli literacki, oraz dialekt, czyli gwara. Dialekty z kolei dzielą się na dwie grupy: terytorialne, czyli geograficzne, oraz społeczne i zawodowe. Do tych ostatnich należą żargony zawodowe lub społeczne, argot, slang (Palionis 1985: 16— 7 20). Spośród dwóch wspomnianych typów języka język literacki w korpusie jest używany niemal czterokrotnie częściej niż język ogólny (2615 i 736 razy). Nawiasem mówiąc, KTŽ 1990 definiuje typ języka typologicznie —„całość uogólnionych cech języka, na podstawie których w klasyfikacji typologicznej dzieli się języki". Zatem pojmowanie typu języka w podręczniku Jonasa Palionisa i w KTZ 1990 różni się. Inne, nie całkiem problematyczne rozróżnienie określane jest terminami język mówiony i pisany (książkowy), rozumiane jako komunikowanie się ustne i pisemne. Czasami myli się je z terminami język pisany i mówiony (KTŽ 1990). Używa się także terminów język żywy i język piśmiennictwa, a w związku z dychotomią saussurowską, tj. systemem i użyciem, — język i mowa albo język i mówienie. Jak ogólnie nazwać tę grupę terminów? DLKŽ 2000 język — 3. „pewna odmiana systemu wyrażania myśli: Język ogólny (literacki- ). Język pisany, mówiony. Język prasowy. Język poetycki. Język wierszowany. Język Maironisa, Žemaitė. Język żywy, naturalny, jasny, opracowany.“ (podkreślenie moje —R. M.). Zatem leksykografowie proponują termin odmiana, zresztą podobnie jak w odniesieniu do języka ogólnego (literackiego), nazywanego przez J. Palionisa typem. Z przedstawionych połączeń wyrazowych wynika, że odmiana jest pojmowana w DLKŽ bardzo szeroko. Terminologowie językoznawstwa powinni dokładniej zdefiniować typ języka, odmianę, rodzaj oraz niektóre inne terminy uogólniające. Chociaż sam wyraz język nieuchronnie ma kilka znaczeń terminologicznych — system słownego wyrażania myśli (język ojczysty), wspomniana już odmiana tego systemu (język poetycki), synonim rozmowy, tj. określonego gatunku języka mówionego (wdawać się w rozmowy), oraz określenie publicznego przemówienia (wygłosił przemówienie). Według dziedzin (sfer) użycia języka wyróżnia się język artystyczny i nieartystyczny. Ten ostatni według tego samego kryterium można jeszcze podzielić na język potoczny i urzędowy, a ten z kolei — na naukowy i administracyjny. Rodzaje języka wyróżnione według dziedzin użycia, po dodaniu języka sfery publicystyki, nazywa się stylami funkcjonalnymi (Župerka 1997: 78). Osobno należałoby omówić opozycję między językiem potocznym a językiem oficjalnym. Obejmuje ona rodzaje języka przeznaczone według dwóch grup kryteriów: prywatności i publiczności, tj. komunikacji osobistej i oficjalnej, a ponadto cech ogólności i specjalizacji. Język potoczny, nazywany także językiem 6 mówionym, ma za przeciwieństwo język publiczny. Język publiczny i potoczny, czyli mówiony, razem wzięte, tworzą wspomniany już wcześniej język mówiony (Koženiauskienė 1999: 42). A zatem termin język mówiony może być rozumiany zarówno jako synonim języka potocznego, jak i jako słowo o szerszym znaczeniu, obejmujące zarówno publiczną, jak i prywatną komunikację mówioną. Różnica polega tylko na tym, że język potoczny może być również zapisany, natomiast język mówiony jest tylko wypowiedziany, wymówiony. Nawet zapisany język potoczny nie staje się językiem pisanym, ponieważ zachowuje swoistą strukturę i leksykę (o logicznych i lingwistycznych różnicach między mówionym a pisanym wyrażaniem zob. Nauckūnaitė 2003). Innym członem opozycji języka potocznego i fachowego jest język fachowy. Po ten termin sięga się coraz częściej. Obejmuje on język poszczególnych konkretnych dziedzin nauki i życia społecznego — prawny, administracyjny i inny. Ponadto bardzo dobrze nadaje się on do tłumaczenia na język litewski rozpowszechnionego angielskiego terminu, obecnie oznaczanego już tylko akronimem LSP — Language for Specific Purpose (w tłumaczeniu dosłownym byłby to język przeznaczony do szczególnego celu). W języku angielskim istnieje również przeciwieństwo tego terminu, także oznaczane akronimem LGP — Language for General Purpose (język przeznaczony do ogólnego, czyli zwykłego, celu). W lingwistyce komputerowej i innych dziedzinach przyjął się i rozpowszechnił także synonim LSP — sublanguage (w tłumaczeniu morfem po morfemie byłby to podjęzyk). Określa się nim każdy język o ograniczonej tematyce, na przykład język prognoz pogody, nawigatorów czy telegramów, który należałoby odróżniać od języka fachowego o szerszym zakresie i być może nazywać językiem specjalistycznym, nie myląc go z językiem specjalności, rozumianym jako język litewski wykładany studentom i związany z ich konkretną specjalnością. Niedawno w litewskim językoznawstwie zaczęto również stosować termin domena, oznaczający obszar użycia języka. Termin ten jest powszechny w badaniach nad zapożyczeniami z różnych języków, zwłaszcza gdy mowa o utracie domen, zaniku obszarów użycia języka (szerzej zob. Vaicekauskienė 2004: 10). Istnieje więc nawet kilka terminów służących do nazwania języka wyróżniającego się czymś szczególnym, specyficznym. Niestety, w języku litewskim nie ma terminu obejmującego cały język niespecjalistyczny czy też niedziedzinowy. Nie pasują tu ani terminy język potoczny, ani tym bardziej język ogólny; potrzebny byłby nowy termin, choćby o charakterze ogólnym: język ogólny lub prosty. Znaleziony w publikacjach Litewskiej Komisji Językowej odpowiednik Language for General Purpose — bendrosios aplinkos kalba — niezbyt pasuje do języka specjalistycznego. Niezależnie od nazwy opozycję języka potocznego i dziedzinowego, utworzoną na 9 podstawie dwóch różnych cech, lepiej byłoby rozdzielić na dwie: według cechy publiczności — na język potoczny lub prywatny i publiczny, a według cechy specyficzności — na język o charakterze ogólnym, ogólny, prosty oraz dziedzinowy lub specjalistyczny. Szczególnie dobrze pasowałaby para terminów język prosty i język dziedzinowy. Mogłoby się wydawać, że przy stosowaniu od dawna zakorzenionych nazw stylów funkcjonalnych (naukowy, administracyjny, publicystyczny, potoczny, artystyczny) nie byłyby już potrzebne podobne terminy: język administracyjny czy potoczny. Jednak język nie jest równoznaczny ze stylem, świadczą o tym również takie wyrażenia jak styl języka lekcji (Zuperka 1997: 83). Język rozumiany jest tu jako pewna odmiana języka, styl — jako swoistość tego języka, określone cechy. Nawiasem mówiąc, styl jako termin w filologii oznacza dwie różne rzeczy: styl indywidualny, czyli autorski, oraz styl funkcjonalny, rozumiany jako „zbiorowy nawyk posługiwania się językiem w różnych dziedzinach komunikacji” (Zuperka 1983: 11), a więc pewną odmianę języka, której nie należy mylić ze stylem konkretnego tekstu. W języku angielskim w tym przypadku stosuje się dwa terminy: style i functional style (styl i styl funkcjonalny) albo częściej style i register (styl i rejestr). Rejestr, podobnie jak styl funkcjonalny, oznacza rodzaje użycia języka według treści, charakteru lub funkcji języka, które w taki czy inny sposób determinują również samą formę języka (Halliday i in. 1964: 77; Leckie-Tarry 1993: 28). Używając terminu rejestr w języku angielskim, ma się na myśli różne rzeczy — szerokie dziedziny działalności, na przykład prawo, naukę, religię. W tym przypadku termin rejestr jest synonimem dyskursu. W innym przypadku rejestrami nazywa się mówione i pisane odmiany języka, jednak najczęściej rejestrem określa się skalę publiczności-prywatności i usytuowane na niej rodzaje języka, por. szeroko znane rejestry wyróżnione przez M. Joosa: frozen, formal, informal, collogual, intimate (Joos 1961), tj. rytualny, formalny, nieformalny, potoczny. Termin rejestru pojawił się już także w przetłumaczonych na język litewski pracach z teorii literatury, oczywiście w znaczeniu terminu używanego w języku angielskim (Hawthorn 1998; PMLS 2000). Omawiają go również językoznawcy, porównując go ze stylem funkcjonalnym (Vladarskienė 2000). Dlatego warto zastanowić się, czy nie należałoby zdefiniować rejestru i włączyć go do systemu rodzimych terminów językoznawczych w celu nazwania podziałów skali języka potocznego lub prywatnego i publicznego. Innymi słowy, rejestr mógłby zostać uznany za termin określający odmiany języka pod względem ich prywatności-publiczności lub oficjalności-intymności. 10 3. Nazwy komunikacyjnych jednostek języka Termin styl jest używany w obu kategoriach terminów określających różnorodność typów, rodzajów i odmian języka. Może być rozumiany zarówno jako styl całego języka, jak i konkretnego tekstu. Ta druga kategoria, tj. terminy komunikacyjnych jednostek języka, wiąże się z tekstem. Tworzy je podstawowy termin tekst, najlepiej definiowany poprzez przeciwstawienie go dyskursowi i językowi rozumianemu jako publiczny język mówiony, czyli jako przemowa (Koženiauskienė 1999: 42). Inną parę terminów stanowią typ tekstu i gatunek. Pary terminów tekst i dyskurs, typ tekstu i gatunek należy scharakteryzować bardziej szczegółowo, ponieważ te szeroko stosowane terminy nie zostały przez językoznawców omówione, chociaż są używane w pracach z zakresu lingwistyki tekstu i lingwistyki korpusowej, lingwistycznej analizy tekstu i gatunku, retoryki, stylistyki oraz innych dziedzin językoznawstwa. Języki publiczne zostały przeanalizowane w książkach poświęconych retoryce (Koženiauskienė 1999; Nauckūnaitė 2000), dlatego termin ten nie będzie tutaj omawiany. Istnieje kilka wzajemnie uzupełniających się sposobów definiowania terminów. Jeden z nich polega na odwołaniu się do koncepcji różnych autorów, którzy ich używali, drugi, uzupełniający, także do ich rzeczywistego użycia w języku, zwłaszcza w języku fachowym. Do wspomnianych par terminów zostaną zastosowane oba sposoby, po uprzednim sprawdzeniu, jak terminy te są definiowane w słownikach i encyklopediach, ponieważ słowa te są nie tylko terminami językoznawczymi, lecz także wyrazami codziennego obiegu leksykalnego. 3.1. Przegląd publikacji informacyjnych W ogólnych słownikach objaśniających znajdują się tylko niektóre interesujące nas słowa. DLKŽ 2000 definiuje tekst za pomocą znaczeń: 1. „spójny twór językowy”, 2. „część słowna, w odróżnieniu od rysunków, wykresów itp.”, 3. „słowa utworu muzycznego”, gatunek ~ „jednostka podziału dzieł sztuki według cech ich budowy”. Dwa słowniki wyrazów międzynarodowych charakteryzują tekst podobnie, dodając kilka dodatkowych znaczeń specyficznych [podane w nich znaczenia tekstu: drukarskie i komputerowe (TZZ 2001a; TZZ 2001b), nie są tu istotne]. Słowniki te definiują gatunek tak jak DLKŽ 2000, natomiast dyskurs jest charakteryzowany bardzo abstrakcyjnie i tylko jako termin dwóch dziedzin nauki 11 —[franc. discours —mowa, typ mowy, tekst] 1. językozn. „stworzony według określonego systemu, zazw. rozszerzone wyrażenie myśli o jakiejś rzeczy“, 2. „w semiotyce — proces językowy lub niejęzykowy, mający taki czy inny sens“. Jak można się spodziewać, w słownikach ogólnych podawane są nie terminologiczne, lecz tylko ogólne oraz jedynie niektóre terminologiczne znaczenia słów tekst, gatunek, dyskurs, nieodzwierciedlające znacznie zmienionego podejścia do rzeczy określanych tymi słowami. Od specjalistycznych publikacji filologicznych należałoby oczekiwać więcej, jednak trzeba się rozczarować, ponieważ i tutaj podawane są niepełne informacje. W KTŽ 1990 scharakteryzowany jest tylko jeden z czterech terminów — tekst. Jest to „dzieło mowy lub jego odcinek, stanowiące sekwencję dźwięków mowy lub znaków pisma i przekazujące określoną, zdefiniowaną treść. Pod względem objętości tekst jest nieograniczony“. W LKE 1999 nie ma artykułów dotyczących gatunku, dyskursu ani typu tekstu, a tekst charakteryzuje się tylko pod dwoma względami: postaci pisemnej i spójności, tj. jako a) „zapisany odcinek języka” oraz b) „całość zdań powiązanych ze sobą znaczeniowo”. W tym samym miejscu wskazuje się trzy typy tekstów: narrację, opis, rozumowanie. W LL E 2001 oraz w tłumaczonych leksykonach teorii literatury, przeciwnie, definiuje się gatunek i dyskurs, ale nie tekst ani typ tekstu. Być może wynika to z tego, że tradycyjnie te ostatnie terminy wiąże się bardziej z literaturoznawstwem niż językoznawstwem. Gatunek definiuje się tu tradycyjnie i bardzo wąsko, jedynie jako „drobniejszy podział głównych rodzajów literackich (wyróżnienie moje —R.M.) — liryki, epiki, dramatu — łączący strukturalnie podobne grupy utworów” . W przewodniku Jeremy’ego Hawthorna Moderniosios literatūros teorijos žinynas (Hawthron 1998) gatunek, choć również ograniczany tradycyjnym znaczeniem gatunku jako typu literackiego lub podkategorii, ma poszerzone granice pojęciowe — „gatunek jest zarówno kategorią społeczną, jak i literacką czy językową- ”. Przedstawiono tu akceptowane przez autora stanowisko badaczki gatunków feministycznych Anne Cranny-Francis: „choć podana przez nią definicja gatunku opiera się na elementach tekstualnych (konwencjach, formułach, objętości- ), to jednak badania poruszają również kwestie społeczne, historyczne i ideologiczne” (tamże). Takie rozumienie gatunku, jak zostanie wyjaśnione później, zbliża się do interdyscyplinarnej definicji gatunku. Dyskurs, w odróżnieniu od gatunku, jest definiowany w 12 encyklopediach literatury znacznie bardziej różnorodnie. LLE 2001 podaje aż trzy znaczenia dyskursu: 1. „rozmowa lub dyskusja na temat filozoficzny, polityczny, religijny, literacki lub podobny; dzieło naukowe, traktat”, 2. „W lingwistyce dyskurs oznacza dowolny odcinek języka większy niż zdanie. W tym względzie pojęcia dyskursu i tekstu są często używane jako synonimy. Za dyskurs uważa się wszelką działalność językową — wiersz, komentarz do Biblii, artykuł wstępny w gazecie czy toast“, 3.,,We współczesnych teoriach kultury dyskursem nazywa się również inne, niewerbalne formy wyrazu (film, reklama, utwór muzyczny, rytuał). W jeszcze szerszym znaczeniu dyskursem nazywa się zbiór wypowiedzi i twierdzeń (zarówno werbalnych, jak i wyrażonych w inny sposób, np. za pomocą języka wizualnego lub gestów) właściwych wszelkiej działalności społecznej (dyskurs medyczny, prawniczy, polityczny itd.)“. We wspomnianym już Leksykonie teorii literatury współczesnej J. Hawthorna (Hawthorn 1998) dyskurs przedstawiany jest poprzez poglądy deklarowane przez poszczególnych autorów oraz użycie terminu dyskurs wyłaniające się z ich prac, które zresztą nie zawsze pokrywa się z definicjami podawanymi przez tych samych autorów; innymi słowy, autorzy nie zawsze konsekwentnie posługują się terminami zdefiniowanymi przez siebie. Ten ostatni sposób pojmowania znaczenia terminów, w którym zwraca się uwagę nie tyle na definicje, ile na rzeczywiste użycie, jest bliski stosowanej poniżej metodzie lingwistyki korpusowej. W Leksykonie J. Hawthorna podkreśla się zawiłe i wieloznaczne użycie słowa dyskurs. W lingwistyce, zwłaszcza w pragmatyce, dyskursem nazywa się używany język, a nie język jako abstrakcyjny system. Według Michaela Stubbsa, w porównaniu z tekstem dyskurs implikuje szerszy zakres pojęcia, a ponadto może implikować interakcję, choć niekoniecznie. Przytacza się koncepcję Michaela Foucaulta, zgodnie z którą dyskursy są „dużymi grupami komunikatów”, dziedzinami języka rządzonymi przez reguły, którym właściwe są określone „możliwości strategiczne”. Reguły, konwencje i systemy te kontrolują, jak, kiedy, gdzie i kto mówi w jednym lub drugim dyskursie, na przykład w dyskursie medycznym. Według M. Foucaulta każde społeczeństwo w określony sposób kontroluje, selekcjonuje, organizuje i rozdziela produkcję dyskursów, a celem tych procesów kontrolujących dyskursy jest ochrona przed „siłami i zagrożeniami”. W niniejszej publikacji przedstawiono również znaczenia przypisywane dyskursowi przez E. Benveniste'a, R. Fowlera i M. Bachtina. Stanowiska dwóch ostatnich autorów, obok innych aspektów, charakteryzuje rozumienie dyskursu jako ideologii, zgodnie z którym dyskurs utrwala przekonania, wartości i kategorie (Stubbs 2001: 165). 13 Podsumowując cytowane publikacje, można powiedzieć, że tekst jest w nich charakteryzowany wyłącznie według trzech cech: spójności, nieograniczonej objętości i werbalności. DLKŽ 2000 i KTŽ 1990 szerzej określają werbalność — jako słowo mówione i pisane, natomiast LKE 1999 — węziej, wyłącznie jako słowo pisane. Gatunek określa się dość zwięźle, jedynie jako dział sztuki lub wyłącznie dziedziny sztuki — literatury, dodając nieco szerszy, tj. społeczny, a nie tylko językowy lub literacki, aspekt jego analizy. Najszersza definicja dyskursu występuje zresztą bardzo podobnie w LLE 2001 oraz w tłumaczonych leksykonach. Podkreślając wielorakie zastosowanie dyskursu, wskazuje się następujące rzeczy określane tym terminem: a) dyskusja, dzieło implikujące interakcję lub dialogowość, b) dowolny tekst werbalny, innymi słowy, język używany w konkretnym kontekście, a także dzieła niewerbalne, c) ogół wypowiedzi charakterystycznych dla działalności społecznej, określone ideologicznie zaangażowane dziedziny języka. 3.2. Przegląd prac językoznawczych Innym sposobem zdefiniowania terminów określających odmiany użycia języka byłby przegląd prac najwybitniejszych teoretyków, w których terminy te oraz pojęcia nimi określane są szczegółowo scharakteryzowane. Od razu należy powiedzieć, że poglądy publikacji informacyjnych i różnych autorów niekoniecznie muszą się pokrywać. Ponadto zakresy definicji znacznie się różnią — wahają się od słownikowych, występujących w publikacjach informacyjnych, po monograficzne, za pomocą których próbuje się szczegółowo i wszechstronnie scharakteryzować pojęcia. 3.2.1. Teoretyczne ujęcie tekstu Tekst jest rozumiany i definiowany na różne sposoby, wskazując na jego rozmaite cechy lub warunki jego powstania. Najszerszą definicję tekstu podaje bodaj M. Halliday — jako każde funkcjonalne użycie języka, każdy rzeczywisty przykład języka, który pełni określoną rolę w kontekście sytuacji pozajęzykowej. Tekst tworzą nie tyle widoczne na powierzchni słowa i zdania, ile znaczenia, które są kodowane za pomocą słów, a następnie dekodowane, dlatego tekst jest jednostką semantyczną. Od innych semantycznych jednostek języka (morfemu, słowa, połączenia wyrazowego lub zdania) tekst w istocie odróżnia nie tyle 14 jego objętość, ile odmienna struktura, interakcja z kontekstem oraz osobliwości jego tworzenia i rozumienia. Pod tym względem tekst jest unikalnym i jedynym w swoim rodzaju tworem językowym (Halliday, Hasan 1991: 10). Na pytanie, co czyni tekst tekstem, odpowiada się różnie. Przede wszystkim zdania gramatyczne, lecz same one nie wystarczą. Między zdaniami musi istnieć związek. Czytelnik musi go odczuwać i potrafić interpretować. W tworzeniu i ustalaniu wzajemnych relacji między zdaniami pomagają środki spójności tekstu (fextforming devices), tj. słowa i frazy, które napotykamy w zdaniach. Ale i to jeszcze nie wszystko — oprócz tych elementów językowych tekst spójnym czynią także elementy pozajęzykowe, tj. kompetencja pozajęzykowa związana z treścią przedmiotową i treścią tekstu. Zatem zgodnie z tym ujęciem tekst można scharakteryzować jako spójną wypowiedź składającą się z kilku zdań (Nunan 1993: 4-5). Teun van Dijk (1998: 39) twierdzi, że tylko te ciągi zdań, które mają określoną makrostrukturę, można uznać za tekst. Makrostruktura jest tu rozumiana jako obejmujący tekst tematyczny i propozycjonalny szkielet, łączący elementy językowe w całość tekstu. M. Halliday wskazuje na zasadniczą nieokreśloność pojęcia tekstu. Dla niego tekstem jest wszystko, co ma znaczenie w określonej sytuacji; za tekst uważa on ciągły wybór semantyczny (1978: 136-137). Zatem kontekst, sytuacja jest jednym z gwarantów tworzenia i rozumienia tekstu. Tekst, patrząc nań społecznie, jest nierozdzielny od kontekstu, etymologicznie rozumianego jako teksty zmierzające wspólnie, choć w rzeczywistości istotne są nie tylko one, lecz cały kontekst sytuacji językowej i pozajęzykowej. Właśnie kontekst zmusza do dwojakiego spojrzenia na tekst: jako na produkt i jako na proces, tj. jako na zamknięty, autonomiczny twór albo twór determinowany przez kontekst. Tekst jako proces jest rozumiany dzięki interaktywności tekstu; jego oferowana możliwość ustalania znaczeń najwyraźniej ujawnia się w dialogu. Tekst może być rozumiany zarówno jako pewien obiekt, jak i jako przebieg uwarunkowany przez konkretną sytuację i otoczenie. Zarówno tekst, jak i kontekst są zjawiskami semiotycznymi, określonymi sposobami przekazywania znaczeń, dlatego tekst można definiować według tego, jak wiąże się on z kontekstem sytuacji, jak ludzie przewidują znaczenia tekstu na podstawie kontekstu sytuacji. Uważa się, że tekst i język w ogóle są kształtowane przez ich funkcje i cele (Halliday, Hasan 1991: 11-12). Podobnie Tony Bex postrzega tekst wyłącznie poprzez kontekst. Według niego teksty nie mogą być autonomiczne i niezależne od kontekstu, zawsze są [częścią] sytuacji komunikacyjnych, w których się pojawiają. Zarówno gatunek, jak i dyskurs mają specyficzne, społecznie uwarunkowane znaczenie, dlatego teksty są dwojako determinowane: przez typ dyskursu i ograniczenia konkretnego gatunku. Zarówno dyskursy, jak i gatunki wyrastają z konkretnej struktury społeczeństwa oraz z różnych zachodzących w nim procesów; gatunki są konwencjonalnymi towarzyszami okazji społecznych, poprzez które dokonuje 15 się życie społeczne. Dyskurs decyduje o tym, co jest mówione, gatunek — o tym, jak jest to realizowane, zgodnie z formami uwarunkowanymi przez kontekst. Chociaż oba — dyskurs i gatunek — determinują językową realizację tekstu, są jednak różnymi rzeczami; na przykład dyskurs religijny może obejmować różne gatunki, w zależności od sytuacji i odbiorców, por. kazanie księdza i podręcznik religii dla piątoklasistów. Te dwa źródła znaczenia i formy tekstów mają wiele cech wspólnych. Po pierwsze, oba mają charakter społeczny i kulturowy, po drugie, poszczególne instytucje społeczne generujące określony dyskurs mają mniej lub bardziej stałe zestawy gatunków. Niektóre dyskursy są niezgodne z określonymi gatunkami (por. Kress 1989: 20-29). W każdym przypadku gatunek jest terminem o węższym zakresie semantycznym niż tekst czy dyskurs, ponieważ są one charakteryzowane przez właściwe im gatunki, a nie odwrotnie. Tak więc pojęcie gatunku, podobnie jak tekstu i dyskursu, rozszerzyło się i obejmuje więcej zjawisk kontekstu społecznego niż wcześniej. Rozumienie gatunku pod tym względem zmieniło się najbardziej, ponieważ gatunek zaczął oznaczać nie tylko konwencje rodzajowe dzieł sztuki, lecz także wszystkie rodzaje komunikacji, uwarunkowane celami komunikacyjnymi właściwymi każdemu rodzajowi. Szeroko rozumiany gatunek określa typowe działania społeczne oraz kulturowe zjawiska ideologiczne. 3.2.5. Gatunek i typ tekstu Wielu badaczy bardzo podobnie charakteryzuje relację między typem tekstu a gatunkiem. Twierdzą oni, że różnice między tekstami są rozumiane jako cechy różnych typów tekstów lub dyskursów. Wewnętrzne różnice samych tekstów (według ich struktury i treści) nazywane są typami tekstów lub dyskursów, natomiast gatunki lub rejestry są rozumiane jako zewnętrznie charakteryzowane klasy tekstów (Ostman, Virtanen 1995: 246-247). Tak więc rozróżnienie typów tekstów i gatunków pokrywa się z wewnętrznymi i zewnętrznymi cechami tekstów. Cechy wewnętrzne są językowe (formalne lub semantyczne), natomiast zewnętrzne —komunikacyjny 22 cel i temat. Jednak trudno przestrzegać takiego konsekwentnego rozróżnienia typów cech i często cechy wewnętrzne i zewnętrzne występują razem (Pilergaard, Frandsen 1996: 2-3). Ze względu na cele pisania lub funkcje tekstów tradycyjnie wyróżnia się retoryczne typy tekstów. Jų ilość ir Różnorodność zależy od ogólności celów. Najczęściej wyróżnia się 3-5 czystych retorycznych typów tekstów: opis (description), narrację (naration), wyjaśnianie (exposition) i przekonywanie (argument). Inni autorzy dodają do nich jeszcze zachętę (hortatory type) i instrukcję (instruction). W pracach autorów litewskich przyjęła się trójczłonowa klasyfikacja typów tekstów: opis, narracja, rozumowanie lub argumentowanie (Koženiauskienė 1999: 155-178; Sirtautas, Grenda 1988: 185). Typy tekstów różnią się ponadto od gatunków tym, że nie ma jeszcze powszechnie uznanej klasyfikacji typów tekstów, dlatego różne typy tekstów wskazywane przez poszczególnych autorów należy uważać za pośrednie, a nie ostateczne. Gatunki natomiast są uznanymi klasyfikacjami tekstów w określonej wspólnocie językowej. Kolejna różnica między typem tekstu a gatunkiem polega na tym, że w przypadku typów tekstów często wystarczają poszczególne części tekstu, jego fragmenty, podczas gdy gatunek jest już cechą całego tekstu (Pilergaard, Frandsen 1996: 3). Gatunki i typy tekstów wzajemnie na siebie oddziałują na różne sposoby, tj. gatunki nie odpowiadają typom tekstów — teksty jednego gatunku mogą składać się z różnych typów, tekst jednego typu może być wykorzystany w różnych gatunkach, na przykład narracja — w baśniach, wiadomościach, dziennikach, opisach eksperymentiš ów naukowych. I ir odwrotnie, dziennik obejmuje nie tylko narrację, lecz także inne typy tekstu (Ostman, Virtanen 1995: 246-247; Lee 2001: 41; Vestergaard 2000: 151-175). 3.3. Użycie tekstu, gatunku i dyskursu w korpusie tekstów Po dokonaniu przeglądu definicji tekstu i dyskursu przedstawionych przez różnych autorów można przyjrzeć się temu, jak te słowa są używane w języku, i sprawdzić, jak i w jakim stopniu postulaty teoretyczne odzwierciedlają się w rzeczywistym użyciu. Innymi słowy, ar konieczne jest sprawdzenie, czy o terminy nie są definiowane w jeden sposób, a w rzeczywistości używane w inny. Sposób użycia tych słów najlepiej sprawdzić w korpusie tekstowym. Jednak w tym przypadku napotyka się pewne problemy metodologiczne. Jeden z nich wynika z różnic między językami. 23 Chociaż tekst i dyskurs są wyrazami międzynarodowymi, cechy ich użycia w różnych językach mogą się różnić, por. analizę użycia wyrazu międzynarodowego apatia w języku angielskim i litewskim (Marcinkevičienė 2002: 81-93). Definicje tych terminów zostały omówione w pracach autorów anglojęzycznych, a do analizy użycia wykorzystuje się korpus języka litewskiego. Kolejny problem — do badania użycia terminów potrzebny byłby specjalny korpus dzieł z zakresu lingwistyki tekstu i analizy dyskursu, w którym badane słowa byłyby używane jako terminy. Korpus języka litewskiego ma charakter ogólny, dlatego akceptowane przez poszczególnych autorów i typowe dla nich użycie terminów oraz rozumienie oznaczanych przez nie pojęć mogą nie zawsze pokrywać się z użyciem rozpowszechnionym. Nie ma jednak możliwości stworzenia specjalnego korpusu językoznawczego w języku litewskim, ponieważ wymienione dziedziny językoznawstwa są na Litwie zupełnie nowe. Nawet w obliczu tych problemów warto przyjrzeć się użyciu omawianych słów, mając nadzieję, że a) zależne od języka różnice w ich użyciu nie są zbyt wyraźne, a b) nawet na podstawie ogólnego korpusu mogą uwidocznić się pewne właściwości użycia terminów. Po zbadaniu korpusu przede wszystkim rzuca się w oczy niejednakowa częstotliwość ich użycia. Tekstas jest używany znacznie częściej i w bardziej zróżnicowanych kontekstach: liczba pojedyncza —14412, a mnoga —10902 razy, dyskurs —1467 i 238 razy. Ponadto użycie słowa dyskurs ogranicza się do specjalistycznych tekstów filozoficznych, literaturoznawczych i kulturoznawczych, z których wyłania się litewskie rozumienie dyskursu. W szerokim znaczeniu dyskurs rozumiany jest jako język lub mówienie o pewnych właściwościach albo sposób mówienia (np.: dyskurs łączący instytucje społeczne, współczesne dyskursy przepełnione argumentami, instytucje i dyskursy, przejawiać się w różnych dyskursach, w ramach narzuconego marksistowskiego dyskursu filozoficznego), obejmujący teksty poszczególnych autorów oraz ich całość (np.: dyskursy Hegla o religii, determinuje retorykę dyskursu Nyki, autor splecioną przekonujący dyskurs retoryczny, możemy dostrzec dwa źródła dyskursu de Beauvoir). W wąskim znaczeniu używany dyskurs oznacza dziedziny poszczególnych rodzajów działalności społecznej lub nauki (dyskurs społeczny, naukowy, polityczny, filozoficzny, współczesny dyskurs społeczny, dyskurs specjalistów od sztuki, język dyskursów kancelaryjnych, rozwój krytyki dyskursu neoromantycznego) albo komunikację werbalną mającą określone właściwości (dyskurs dekonstruktywny, intelektualny, krytyczny, moralny, erotyczny, oficjalny, totalitarny, interdyscyplinarny, ideologiczny, współczesny naukowy, między dyskursem spekulatywnym a poetyckim, reguły 24 dyskursu postmodernistycznego nie pozwalają Y. Z niektórych kontekstów wyłania się publiczny, dyskusyjny charakter dyskursu (por.: przez osiem lat nie było poważnego dyskursu o nowej muzyce, wyraźnym przykładem tego dyskursu jest dyskusja, okazał się bezsilny w kontrolowaniu wszystkich wydarzeń dyskursu, litewski „publiczny dyskurs intelektualny”, w dyskursie publicznym spotykamy jedynie cyniczny (a czasem naiwny) przejaw męskiej arogancji), a także synonimiczne możliwości użycia słów dyskurs i tekst, tj. takie konteksty, w których dyskurs bez większej zmiany znaczenia może zostać zastąpiony tekstem (ten dyskurs mówi o rzeczywistości, od frazy —do dyskursu: do poematu, eseju filozoficznego, a więc spróbuję zdyscyplinować swój dyskurs, metaforyzacja przenika każdy dyskurs: codzienny, naukowy, poezji, filozofii itd.). Innymi słowy, użycie słowa dyskurs w korpusie tekstów o charakterze ogólnym potwierdza wskazane jego znaczenia: a) używanego języka, dowolnego tekstu ustnego, b) określonej dziedziny języka, c) interaktywnej, dyskusyjnej komunikacji. Nieco inaczej przedstawia się sytuacja w przypadku tekstu. Jego użycie, jeśli wnioskować na podstawie najczęstszych stałych połączeń wyrazowych, jest bardziej jednorodne. Najczęstsze epitety wskazują na ustną, a zwłaszcza pisaną postać tekstu (tekst ustny, napisany, czytany), język, w którym został on napisany (tekst litewski, tekst oryginalny, tekst w języku angielskim, rosyjskim), gatunek, charakter lub konkretne dzieło (tekst piosenki, książki, uchwały, oświadczenia, przysięgi, ogłoszenia, własnej wypowiedzi; teksty liturgiczne, dawne, fachowe, religijne, literackie, artystyczne, biblijne). Inne częste frazy to: analiza i interpretacja tekstu, struktura tekstu, w tekście wskazuje się, i dalej jak w tekście, w tekście w miejscu słów. A zatem nieterminologiczne użycie słowa tekst nie poświadcza niektórych elementów pojęcia tekstu, które przypisują mu teoretycy, na przykład tego, że tekst może być ustny, a nawet niewerbalny. W rzeczywistym użyciu litewskim dominuje tradycyjne pojęcie tekstu zapisanego. Podobnie i gatunek, choć definiowany dość szeroko, jednak w korpusie najczęściej używany jest w zwyczajowym znaczeniu, tj. do określania pewnych klas dzieł sztuki. Najczęstsze stałe połączenia wyrazowe: /iteratitros, operetės, romano, poezijos, prozos žanras; gatunek i styl, tekst i gatunek, dzieło gatunkowe, rodzaju lub gatunku, tematu i gatunku, różnego 25 gatunku i objętości, różnych, odmiennych gatunków. Inne przykłady użycia pokazują, że gatunek jest używany do nazywania a) dzieł sztuki, najczęściej tekstów oraz b) gatunków medialnych lub po prostu wydarzeń: a) proponowane współczynniki według gatunków książek: książki dla dzieci i młodzieży; korzystać z przykładów tekstów o różnym stylu, typie i gatunku; to pierwsza publikacja kalwinistyczna w gatunku kazań w języku litewskim; będzie to zupełnie nowy gatunek na Litwie — opera absurdu; nie lubię lekkiego gatunku, popu; okolicznościowe przemówienia świątecznego charakteru, należące do określonego gatunku; sięga po gatunek realizmu magicznego; b) sam gatunek programu tego wymaga; najmniej popularnym gatunkiem jest publicystyka i eseistyka; decyduje o tym gatunek i charakter tych wydarzeń; nie stroni od gatunku publicystycznego, pisze eseje; wypróbować także nowe gatunki telewizyjne. Jak widać na przykładach, termin gatunek jest często używany nieokreślenie i synonimicznie wobec stylu (gatunek publicystyczny), nurtu literackiego (gatunek realizmu- ), a ponadto na oznaczenie utworów mowy ustnej. Częste użycie terminu gatunek wraz z innymi rzeczownikami oznaczającymi rodzaj (typy, rodzaje, style), bez wskazywania bardziej szczegółowych podziałów każdego rodzaju, również oznacza szersze niż tylko gatunek dzieła sztuki znaczenie. Tak więc rzeczywiste użycie tego rzeczownika jest ze wszystkich czterech analizowanych terminów najbardziej oddalone od tradycyjnego znaczenia podawanego w słownikach i leksykonach, a zarazem zbliżone do szerokiej definicji gatunku przedstawianej przez teoretyków. Nawiasem mówiąc, termin gatunek jest w korpusie używany znacznie rzadziej niż tekst, ale częściej niż dyskurs: liczba pojedyncza wystąpiła 2041 razy, natomiast liczba mnoga o połowę mniej — 1027 razy. Terminu typ tekstu w korpusie nie odnotowano. 4. Wnioski 1. W pracy omówiono niektóre pary terminów nazywających system językowy oraz terminy je uogólniające: a) typy języka: język ogólny, czyli literacki, oraz gwary, czyli dialekty (geograficzne i społeczne lub zawodowe- ); b)bodmiany języka: język i mowa, czyli mówienie, język mówiony i pisany, czyli książkowy, język mówiony i pisany, język żywy i język piśmiennictwa; c) rodzaje języka według dziedzin jego użycia: język artystyczny i nieartystyczny, który obejmuje język bytowy i iv język rzeczowy, a ten ostatni — język naukowy i administracyjny; specjalistyczny (język specjalistyczny, rzeczowy, domena językowa, czyli dziedzina) oraz ogólny, język o charakterze ogólnym; język publiczny i prywatny; d) style funkcjonalne: naukowy, administracyjny, publicystyczny, bytowy, artystyczny. 2. Porównanie definicji tych terminów językoznawczych w różnych źródłach ujawniło pewne problemy. Niejasne, jakim słowem uogólniającym — odmianą, typem czy rodzajem — nazywać słowa oznaczające całą funkcjonalną i strukturalną różnorodność języka. Ponadto należałoby dokładniej, opierając się na tendencjach użycia tego terminu, zdefiniować typ języka, nazwać językiem specjalnym, językiem zawodowym, językiem dziedzinowym lub domeną językową, albo dziedziną, przeciwstawianą językowi ogólnemu, językowi powszechnemu lub prostemu; być może usankcjonować zapożyczenie rejestr, określające różne poziomy języka publicznego i prywatnego. 3. Szczegółowiej omówiono pary terminów związane z najważniejszą jednostką komunikacyjną języka — tekstem: e) tekst i dyskurs; typ tekstu gatunek. Analizowano je na podstawie trzech f) źródeł: definicji ir tych terminów w ogólnych i specjalistycznych filologicznych publikacjach informacyjnych — słownikach, leksykonach. w encyklopediach, charakterystykami pojęć określanych tymi terminami w pracach z lingwistyki tekstu, analizy dyskursu i teorii komunikacji, a także użyciem tych słów w korpusie tekstów o charakterze ogólnym. 4. Wyjaśniło się, że gatunek ir tekstu należy definiować szerzej, aby definicje tych terminów odpowiadały nie tylko teoretycznemu rozumieniu określanych nimi kwestii, lecz także zmienionemu rzeczywistemu użyciu w języku. Dyskurs i typ tekstu należałoby definiować na podstawie najnowszych dzieł z zakresu lingwistyki tekstu i analizy dyskursu oraz włączyć je do terminologii językoznawczej. 5. Niniejszy artykuł miał na celu systematyczne omówienie problemów niektórych terminów językoznawczych, w nadziei na dyskusję i propozycje dotyczące rozważanych kwestii. 27 LITERATURA Beaugrande de R. 1981: Introduction to text linguistics. New York-Amsterdam. Bex T. 1996: Różnorodność pisanego języka angielskiego: teksty w społeczeństwie: społeczeństwa w tekście, Londyn i New York. DLKZ 2000: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Wilno. Fairclough N. 1992: Dyskurs i zmiana społeczna, Cambridge. Freedman A. 19944: Umiejscowienie badań nad gatunkami: poprzednicy i perspektywy. —Gatunek i nowa retoryka. Red. A. Freedman i P. Medway. Londyn, 3-20. Freedman A. 1994b: Kto chętny na tenisa? —Gatunek i nowa retoryka. Pod red. A. Freedmana i P. Medwaya, Londyn, 43-66. Garret P., Bell A. 1998: Dyskurs medialny: krytyczny przegląd. —Podejścia do dyskursu medialnego. Pod red. A. Bella i P. Garreta, Malden, USA i Oxford, Wielka Brytania, Halliday M. A. K. 1978: Język jako semiotyka społeczna, Londyn. Halliday M.A. K.. 2-20. Hasan R. 1991: Język, kontekst i tekst. Aspekty języka in a Perspektywa społeczno-semiotyczna, Oxford. Halliday M. A. K. i in. 1964: Halliday M. A. K., Macintosh A. Strcvens D. D. Nauki lingwistyczne i nauczanie języka, Londyn. Hawthorn J. 1998: Słownik teorii literatury nowoczesnej, Wilno. Joos M. 1961: Pięć zegarów, Bloomington. Koženiauskienė R. 1999: Retoryka: stylistyka wymowy, Wilno. Kress G. 1989: Procesy lingwistyczne w praktyce społeczno-kulturowej, Oxford. KTZ 1990: Gaivenis K., Keinys St. Słownik terminów językoznawczych, Kowno. Leckie-Tarry H. 1993: Specyfikacja tekstu: rejestr, gatunek i nauczanie języka. —Analiza rejestru: teoria i praktyka. Pod redakcją M. Ghadessy’ego, Londyn i Nowy Jork. 26-42. Lee D. YW 2001: Gatunki, rejestry, typy tekstów, domeny i style: wyjaśnienie pojęć i wytyczenie drogi przez dżunglę BNC. —Language Learning and Technology 5/3, 37-72. LKE 1999: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno. LLE 2001: Encyklopedia literatury litewskiej „Wilno. Marcinkevičienė R. 2002: Teksty porównawcze — źródło do badania użycia wyrazów międzynarodowych. —Językoznawstwo 51 (3), 81-93. Marcinkevičienė R. 2004: Typologia gatunków prasowych (Doświadczenia zachodnie). —Prace i dni 38, 191-234. Miller C. R.1994a: Gatunek jako działanie społeczne. —Gatunek i nowa retoryka. Red. A. Freedman i P. Medway, Londyn, 23-42. Miller C. R.1994b: Wspólnota retoryczna: kulturowa podstawa gatunku. —Gatunek i nowa retoryka. Red. A. Freedman i P. Medway, Londyn, 67-78. Naucktunaite Z. 2000: Nauczanie wymowy, Kowno. Nauckinaite Z. 2003: Logiczne i lingwistyczne różnice między językiem mówionym a pisanym. —Žmogus ir žodis 1/5, 78–83. Nunan D. 1993: Wprowadzenie do analizy dyskursu, Londyn. 28 Ostman J.-O., Virtanen T. 1995: Analiza dyskursu. —Handbook of Pragmatics (Podręcznik). Pod redakcją J. Vershucerena, J.-O. Ostmana, J. Blommaerta, Ch. Bulcaen, Amsterdam /Filadelfia. 239-253. Palronis J, 1985: Podstawy nauki o języku, Wilno. Pilergaard M., Frandsen E 1996: Typ tekstu. —Handbook of Pragmatics (Podręcznik). Pod redakcją J. Vershueren, J.-O. Ostman, J. Blommacrt, Ch. Bulcaen, Amsterdam /Filadelfia, 1-13. PMLS 2000: Podstawowe pojęcia współczesnego literaturoznawstwa, Wilno. Sirtautas V., Grenda Č. 1988: Składnia języka litewskiego, Wilno. Stitlar G. 1998: Analiza tekstów codziennych. Dyskurs, retoryka i perspektywy społeczne, Londyn, Stubbs M. 1993: Brytyjskie tradycje w analizie. Od Firtha do Sinclaira. —Tekst i technologia. In Honour of John Sinclair, red. M. Baker, G. Francis i E. Tognini-Bonelli, Amsterdam/- Filadelfia, 1–33. Stubbs M. 2001: Słowa i frazy. Studia korpusowe nad semantyką leksykalną, Malden, USA i Oksford, Wielka Brytania. Titscher S. i in. 2000: Titscher S, Mever M. Wodak R,, Vetter E. Metody analizy tekstu i dyskursu, Londyn. Tolson A. 1996: Mediacje. Tekst i dyskurs w badaniach nad mediami, Londyn. TŽŽ 2001a: Vaitkevičiūtė V. Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno. TŽŽ 2001b: Słownik wyrazów międzynarodowych. Red. odpowiedzialny. A. Kinderys, Wilno. Vaicekauskienė L. 2004: Teoria i praktyka normalizacji nowych zapożyczeń w języku litewskim. Rozprawa doktorska, Wilno. van Dijk T. A. 1998: Opinie i ideologie w prasie. —Podejścia do dyskursu medialnego. Red. A. Bell i P. Garret, Malden, USA i Oksford, Wielka Brytania, 23–63. van Dijk T. A. 2001: Dyskurs, ideologia i kontekst. —Folia Linguistica 35 /1-2, Berlin, 11-40. Vestergaard T. 2000: Od gatunku do zdania: artykuł wstępny i jego realizacja językowa. —Teksty medialne w języku angielskim — przeszłość i teraźniejszość. Język i struktura tekstu. Pod red. F. Ungerera, Amsterdam /Filadelfia, 151-175. Widdowson H. 1995: Analiza dyskursu. Krytyczne spojrzenie. —Język i literatura 4.3. Vladarskienc R. 2000: O stylach funkcjonalnych i rejestrach. —Acta Linguistica Lithuanica 42, 132-140. Zuperka K. 1983: Stylistyka języka litewskiego, Wilno. Zupcrka K. 1997: Stylistyka, Szawle. NIEKTÓRE PROBLEMY TERMINÓW ZWIĄZANYCH Z JĘZYKIEM I TEKSTEM Streszczenie Artykuł dotyczy dwóch grup litewskich terminów lingwistycznych. Jedna grupa obejmuje terminy odnoszące się do różnych typów i odmian języka jako systemu, np. 29 języka literackiego, standardowego, języka i mowy, języka pisanego i mówionego, języka publicznego i prywatnego, stylów funkcjonalnych itd. Druga grupa obejmuje nazwy jednostek komunikacyjnych języka, tj. cechy, dyskursu, typu tekstu i gatunku. Pierwsza grupa jest jedynie pokrótce omówiona, z podkreśleniem potrzeby stosowania bardziej spójnych nazw rodzajowych oraz pewnych odpowiedników szeroko rozpowszechnionych terminów lingwistycznych w języku angielskim. takich jak language for general purpose w opozycji do language for specific purpose oraz registre. Druga grupa terminów jest analizowana z wykorzystaniem trzech różnych źródeł: słowników i encyklopedii, prac teoretycznych oraz Korpusu Współczesnego Języka Litewskiego. Analiza różnych źródeł ujawniła rozbieżność między podejściami teoretycznymi do wspomnianych wyżej pojęć, definicjami terminów w słownikach ogólnych i specjalistycznych oraz ich użyciem w korpusie ogólnym. Zaproponowano poszerzenie definicji terminów tekst i gatunek, aby uczynić je zgodnymi zarówno z najnowszymi podejściami teoretycznymi, jak i z użyciem codziennym. Zaproponowano włączenie dwóch pozostałych terminów — dyskurs i typ tekstu — do wykazu terminów językoznawczych oraz ich zdefiniowanie. Rūta MARCINKEVICIENE Otrzymano 2004-09-09 Uniwersytet Witolda Wielkiego ul. Donelaičio 58, LT-44248 Kowno E. paštas ruta(a:fc.- vdu.lt 30