С. Д. Шелов. Термин. Терминологичность. Терминологические определения

C. JĮ, Wenos. TEPMUH. TEPMHHOJIOTHAHOCTb. TERMINOLOGICZNE DEFINICJE A! Gunonornueckuit paxynsrer Caukr-IleTepOyprekoro rocy1apcTBEHHOTO YHUBCPCUTETA Cankr-IletepOypr, 2003, 280 c. Członek Komitetu Badań Terminologii Naukowej Rosji Siergiej Szełow — od dawna i doskonale znany specjalistom w dziedzinie terminologii. Odnowiona siłami terminologia rosyjska czerpie doświadczenie naukowe także z zagranicy, nie depcząc przy tym zasad twórców własnych podstaw terminologii. Takie idee widoczne są również w najnowszej monografii S. Szełowa Termin. Termini̇czność. Definicje terminów. Jak wskazano we Wstępie do książki, to badanie filologiczne jest nową, zasadniczo przeredagowaną i uzupełnioną o dwa rozdziały wersją monografii wydanej w 1998 r. W pracy tej autor przedstawia nowe podejście do terminu i terminologiczności. Na nowo udziela się odpowiedzi na ważne pytania: czym jest termin, czym jest definicja terminu, jakie są typy i wymagania dotyczące definicji terminów, jaka jest pojęciowa struktura terminów utrwalona w definicjach. Wszyscy terminolodzy zgodziliby się z opinią S. Szełowa, że terminy są najciekawszą i dość obszerną częścią leksyki współczesnych języków. Lingwistyczna problematyka terminu i jego historia zostały przedstawione w pracach takich badaczy, jak A. Chajutin, W. Danilenko, W. Lejczikas, W. Nikiforow, A. Superanskaja i in. Kwestie teoretyczne nieuchronnie wiążą się z porządkowaniem i standaryzacją terminologii (D. Lotte, I. Wołkowa). Istnieją prace, w których termin jako jednostka teorii naukowej jest badany w aspekcie naukoznawczym lub filozoficznym (E. Mamczuras, E. Mulczenko, W. Nalimow). W nurcie logicznym podążają P. Achinstein i W. Karpowicz. W literaturze językoznawczej definicja samego pojęcia ferminu jest niezwykle zróżnicowana. Jednakże podstawowe wymagania wobec terminów, jako szczególnych słów i połączeń wyrazowych, są ugruntowane w terminologii wielu krajów i określa się je następująco: precyzja semantyki pojęciowej terminu, jednoznaczność terminu, neutralność stylistyczna i unikanie ekspresji, nominatywność (rzeczownikowość), systemowość terminu. Do najważniejszych wymagań wobec terminów w litewskiej teorii terminologii należą poprawność (Gaivenis 2002: 36) i jednoznaczność (Keinys 1980: 28). W literaturze lingwistycznej szeroko omawia się systemowość terminu. Duża część badaczy uznaje ją za cechę terminu ' Sergiejus Šelovas. Termin. Terminiowość. Definicje terminów, Sankt Petersburg: Wydział Filologiczny Petersburskiego Uniwersytetu Państwowego, 2003, 280 s. 160 (A. Chajutinas, B. Gorodecki i W. Raskin i in.). Jednakże, zdaniem S. Szełowa, konkretne przejawy systemowości trudno uznać za wiarygodnie ustalone. Wyciąga się dość kategoryczny wniosek dotyczący pierwszych czterech właściwości terminu (jednoznaczność, precyzja, brak uczuciowości i ekspresywności, nominatywność) — podobno nie mogą one być uznawane za takie, na podstawie których terminy charakteryzuje się jako wyrazy specjalne i wyodrębnia z leksyki języka ogólnego (s. 22). Systemowość podkreśla-| na jest już jako najważniejsza cecha terminu, formująca wyraz lub połączenie wyrazowe właśnie jako termin. Bardziej kategoryczne poglądy wyrażają B. Gorodecki i W. Raskin: termin, rozpatrywany odrębnie, jest fikcją. Istnieje on tylko w systemie terminów. Inni autorzy podkreślają systemowość słowotwórczą (R. Budagow), zdaniem jeszcze innych jest to całokształt terminów, w którym terminy są wzajemnie powiązane na poziomie pojęciowym, leksykalno-semantycznym, słowotwórczym i gramatycznym, mający związki z określoną dziedziną nauki, problemem, tematem, szkołą itp. (F. Bieriezin, B. Gołowin). S. Szełow przede wszystkim podkreśla związek terminu z pojęciem oraz precyzję jego semantyki pojęciowej. Podstawową cechą terminu, zdaniem S. Szełowa, jest możliwość wyrażania pojęcia. Kwestia zasadnicza — jak odgraniczyć pojęcie specjalistyczne od niespecjalistycznego. Słowa ziemia, sufit, ojciec również wyrażają pojęcie, a czym będą się różnić od terminów? Według autora różnicę tę ukazuje definicja, która odpowiada wymogom logiki i lingwistyki. S. Szełow omawia je w osobnym (IV) rozdziale. Opierając się na różnych poglądach, S. Szełow przedstawia dwojakie podejście do znaczenia słowa — leksykologiczne i terminologiczne. W drugim przypadku znaczenie terminu stanowi właśnie jego pojęcie. Autor, zgodnie z językowymi wymogami dotyczącymi terminów, wyróżnia dwie blisko ze sobą związane charakterystyki. Są to jednoznaczność terminu oraz jego semantyczna, pojęciowa ścisłość lub dokładność. Przeciwstawia się kategorie precyzji i nieprecyzyjności. Kwestia precyzji wykracza poza granice problematyki terminologicznej. W matematyce precyzja jest obowiązkowa, ponieważ nie może tu być „prawie trójkąta” ani podobnych określeń. D. Lotte często omawia nieprecyzyjność terminów — sytuację, gdy termin błędnie ukierunkowuje na ten czy inny przedmiot lub zjawisko. Autor monografii podaje trafne przykłady precyzji i nieprecyzyjności semantycznej treści terminów: dziecko, nastolatek, młodzieniec, człowiek w średnim wieku, człowiek w podeszłym wieku, starzec; niski wzrost, niewielki wzrost, średni wzrost, wysoki wzrost. Nie ma powszechnej zgody co do możliwości lub niemożliwości występowania w terminie elementu uczuciowego. S. Szełow przytacza pogląd A. Reformatskiego, że należy wyodrębniać terminy pola nieterminologicznego (np. w tekstach o stylu artystycznym), tj. terminy, które doświadczyły przeniesienia znaczenia lub konotacji stylistycznej. 161 Zdania są podzielone również w kwestii rzeczownikowości terminu. G. Vinokuras i A. Reformacki uznają wyłącznie terminy rzeczownikowe, natomiast V. Danilenko skłonna jest dopuszczać do terminologii nie tylko przymiotniki, lecz także przysłówki, a również czasowniki. S. Szelow zgadza się, że termin niekoniecznie musi być rzeczownikiem. Nie zagłębiając się bardziej w ten temat, autor do analizowanego materiału wybiera wyłącznie terminy rzeczownikowe lub terminy, których głównym członem jest rzeczownik. Rozdział I — Definicje terminów: rodzaje i istota. S. Szelow nie bez powodu cytuje słowa R. Descartes'a: „Zdefiniujcie znaczenia słów, a uwolnicie świat od połowy błędów”. Istnienie definicji jest dla niektórych badaczy niezbędnym znakiem rozpoznawczym terminu. J. Kruopas w artykule z 1972 r. Więcej uwagi terminologii poświęcał pisał: „Obecnie stoimy przed zadaniem przejścia od inwentaryzacji terminów do tworzenia systemów terminów, do definicji terminów, przy opracowywaniu obszernych, systemowych, objaśniających słowników terminów” (Kruopas 1998: 528). Badanie treści terminu, utrwalonej w definicji, staje się najważniejsze przy analizie wszystkich podstawowych zagadnień teorii terminologii — semantyki terminu, struktury pojęć terminów, systemu terminów, motywacji terminów itd. (s. 32). Definicja nie jest jedynym sposobem utrwalania znaczenia specjalnej jednostki leksykalnej. Wyjaśnienie znaczenia jest możliwe także w sposób opisowy, za pomocą charakterystyki, porównania itp. sposobem. Jednak zaletą definicji jest spełnienie wymogów logiki i lingwistyki. S. Szełow całkowicie zgadza się z poglądem, że w objaśniającym słowniku terminów wystarczy utrwalony zespół cech przedmiotu, aby można było wyodrębnić go spośród innych przedmiotów, natomiast pozostałe cechy stanowią już wiedzę encyklopedyczną o tym przedmiocie. Zadaniem definicji nie jest potwierdzenie ani opisanie, lecz jedynie ustalenie i zdefiniowanie obiektu oraz odróżnienie go od innych (s. 33). Następnie autor podejmuje typologię definicji terminów. Zapoznaje się z funkcją definicji, jej strukturą oraz klasyfikacją definicji. Oprócz problematyki logicznej definicje mają również charakterystyki lingwistyczne (morfologiczne, syntaktyczne, słowotwórcze, semantyczne), a także wymagają odpowiedniej techniki leksykograficznej. W książce S. Szełowa skupiono się na tej nomenklaturze definicji, która występuje w logice. 1. Definicje klasyfikacyjne (ponoBHIOBbIE HJIH KJIaCHOKIOKHpYPONIHE OTIpeenenus, s. 37). W definicji wyróżnia się pojęcie rodzajowe oraz jego cechę gatunkową, która pozwala odgraniczyć odpowiednie pojęcie rising i ogłosić je znaczeniem definiowanego terminu. Definicje tego typu, których historia zaczyna się od Platona i Arystotelesa, występują we wszystkich objaśniających słownikach terminów. Definicje klasyfikacyjne dzielą się na partytywne (nie wskazuje się poziomu klasyfikacji pojęcia rodzajowego) i totatywne (tworzą pojęcie z przedstawicieli gatunkowych lub partytywnych według tej czy innej cechy). 162 2. Definicje wyliczające (niepeduciauTenbHbIe Oripezejienua, s. 45). Sama nazwa mówi, że w tym przypadku treść pojęciowa terminu jest ustalana poprzez wyliczenie reprezentujących ją elementów. Na przykład główne części zdania —„podmiot i orzeczenie“. 3, Całkowicie odmiennego rodzaju są definicje kontekstowe (kxoHTeKCTyanbLHBIe oripejejeHHa, s. 51). Właśnie one są określane jako dokładne wyliczenie wszystkich kontekstów wskazujących znaczenie definiowanego terminu, np. : Stylistyka bada te formy językowe, które opisuje gramatyka i leksykografia. Granice tekstu takiej definicji —początek i koniec —są bardzo wyraźnie określone: im dłuższy kontekst jest potrzebny do identyczności treści pojęcia odpowiedniej definiowanej jednostki, tym większą terminologiczność tej jednostki należy ujawnić. Dlatego tak ważne są dokładne granice i długość definicji kontekstowej. Nieaksjomatyczne definicje kontekstowe znajdują się, zdaniem S. Szelowa, w słownikach typu cytatowego, m. in. Przedstawiciela szkoły praskiej J. Vacheka Jluneeucmuueckuū cnosapv Ilpanacckot wmxonot (Słownik językoznawstwa szkoły praskiej, 1964), E. Hampo Crnosape amepuranckoti iuneeucmuueckoti mepmunonozuu (Słownik terminów językoznawstwa amerykańskiego, 1964) i in. 4. Definicje operacyjne (onepanvoHanbHbie onpeaencHus, s. 62). Definicje tego typu różnią się od wspomnianych tym, że za ich pomocą realizowane są również pewne procedury niejęzykowe. Definicje operacyjne zawsze wiążą się z pewnym imperatywem skierowanym do człowieka, który odbiera tekst definicji po to, aby móc stworzyć, skonstruować obiekt —zrób tak, obserwuj tak! Odzwierciedla ona działalność operacyjną, dlatego takie definicje są charakterystyczne dla nauk fizycznych i matematycznych, np. wskaźnik kwasowo-zasadowy —„związek organiczny, który zmienia barwę w określonym przedziale pH” (ChŽ 1997), 5. Definicje monomorficzne i polimorficzne (MoKoMopObunbie H nojimMopObHbIe onpejejienus, s. 67). Jest to podrozdział podsumowujący, w którym definicje wszystkich typów dzieli się na dwie grupy. Cechą definicji monomorficznych jest ściśle określona treść definiowanego terminu, bez przejść pośrednich, bez stopniowania cech charakterystycznych, jakości i relacji. Definicje tego typu nie uznają obiektów określających „prawie, mniej więcej”, np.: zdanie jednoczłonowe —„zdanie proste mające tylko jedną główną część zdania” (KTŽ 1990). Definicje polimorficzne, przeciwnie, pozwalają na swobodniejszą interpretację semantyki pojęcia, np.: asocjacja —„związki procesów świadomości, gdy pojawienie się jednych wyobrażeń, pojęć, idei lub emocji wywołuje inne podobne, sąsiednie i kontrastowe wyobrażenia, pojęcia itd.” (PT 1993). Regularny sposób polimorfizmu wyraża się słowami „i tak dalej”, „i podobnie” —takie definicje można łatwo interpretować. Są one niewystarczająco precyzyjne, dlatego, podobnie jak synonimiczność i wieloznaczność, nie są zalecane w normatywnej terminografii. Jednak rola zjawiska polimorfizmu nie zawsze jest negatywna (s. 85), takich terminów nie można wykluczyć ze składu terminologii. Rozdział II —Definicje terminów i pojęciowa struktura terminologii: analiza hierarchii klasyfikacyjnych pojęć. Wprowadza się nowe klasy definicji, nazywane definicjami ogólnymi (s. 128), które nie mają cechy gatunkowej, a cały | tekst definicji stanowi fragment rodzajowy, oraz definicjami niespecyficznymi, które nie odnotowują różnicy gatunkowej najbliższej definiowanemu pojęciu (s. 131). I dopiero potem przedstawiana jest ostateczna klasyfikacja definicji terminów (6 typów). Rozdział III —Definicja i motywacja terminów. Już w latach trzydziestych XX w. D. Lotte pisał, że znaczenie terminu, utrwalone w jego definicji, musi być uzgodnione z językową strukturą terminu. V. Danilenko podkreśla znaczenie analizowania językowej struktury terminu i jego definicji jako całości, zwracając uwagę na ich zgodność gramatyczną, słowotwórczą i innego rodzaju. W niniejszej pracy synchronicznie starano się uzasadnić 163 związek między strukturą terminu a wyrażeniem go definiującym, a także wyjaśnić, w jakich warunkach taki związek jest jedynie fakultatywny, a w jakich —konieczny. Rozdział IV —Logiczność i lingwistyczność definiowania terminów. Stopień terminologiczności. W niniejszym rozdziale autor analizuje możliwość spełnienia wymagań logicznych i lingwistycznych w terminografii. Największą uwagę poświęca się tym słownikom, w których wymagania te powinny być realizowane przede wszystkim — normatywnym słownikom terminologicznym. Wymienia się siedem logicznych wymagań dotyczących definicji terminu: 1) konieczność proporcjonalności definicji (copa3MepHOCTL) — równość zakresu definiowanego i definiującego; 2) konieczność użycia w definicji najbliższego rodzaju i różnicy gatunkowej (per genus proximum et differentiam specificam); 3) konieczna specyficzność różnicy gatunkowej; 4) w systemie definicji niedopuszczalne jest błędne koło (circulus vitiosus); 5) niedopuszczalność logicznie sprzecznych definicji; 6) konieczna jasność i precyzja definicji; 7) niedopuszczalne są definicje negatywne. Spośród wszystkich reguł najbardziej ogólnym jest szósty wymóg — jasność i precyzja całego systemu. Następnie przypomina się dawne prawdy terminologii: 1) wymóg jednoznaczności wszystkich jednostek leksykalnych używanych w definicji; 2) systemowość językowa, tj. części znaczeniowe muszą być wyrażane za pomocą jednorodnych konstrukcji językowych. W słowie końcowym spojrzenie S. Szelowa kieruje się także ku przyszłości: oczekuje się, że w przyszłości rozszerzą się związki terminologii nie tylko z tradycyjnymi kierunkami badań, lecz także z najnowszymi kierunkami studiów nad językiem — z hermeneutyką, lingwistyką kognitywną, lingwistyką komputerową itd. 164 Aneks do książki — charakterystyka definicji terminów i analiza hierarchii pojęć klasyfikacyjnych. Obejmuje on wykaz terminów, termin i sformułowanie jego definicji, sformułowanie fragmentu rodzajowego, typ definicji, a także ważną część — uwagi związane z procedurą analizy i nieścisłościami systemu definicji. S. Szelow — przedstawiciel semazjologicznego kierunku terminologii. Jak wynika z wykazu literatury (osiemnaście pozycji w tym wykazie zajmują głównie artykuły profesora), sam S. Szelow wiele pisał o definicjach terminów z punktu widzenia logicznego i językowego. Do tej pory opieraliśmy się na pracach wybitnych rosyjskich uczonych, takich jak T. Kandelaki, D. Lotte, A. Superanskaja i in.; teraz będziemy mogli uczyć się także z podręcznika terminologii profesora S. Selowa. Aktualność definiowania terminów w terminologii litewskiej jest kwestią od dawna znaną, lecz w niewielkim stopniu realizowaną. LITERATURA ChZ 1997: Słownik objaśniający terminów chemicznych, Wilno. Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno. Keinys St. 1980: Alfabet terminologii, Wilno. Kruopas J. 1998: Pisma wybrane, Wilno. KTŽ 1990: Gaivenis K., Keinys St. Słownik terminów językoznawczych, Kowno. PT 1993: Terminy pedagogiczne, Kowno. Solvita LABANAUSKIENĖ Otrzymano 2005-11-02 Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vilešio 5, LT-10308 Wilno E. mail solvital @one.lt 165