Dėl vieno sociolingvistikos termino: „giminė“ ar „lytis“

O JEDNYM TERMINIE SOCJOLINGWISTYCZNYM: RODZAJ CZY PŁEĆ! Wraz z pojawieniem się różnych studiów interdyscyplinarnych przybyło takich dziedzin nauki, których wcześniej na Litwie nie było. Zrozumiałe jest, że wraz z badaniami nowych kierunków potrzebne są również terminy nazywające pojęcia tych dziedzin. Wraz ze studiami antropologicznymi wzrosło zainteresowanie różnymi społecznymi przekrojami społeczeństwa — bada się zarówno typowe zjawiska, charakterystyczne dla większości społeczeństwa, jak i to, co można zaobserwować jedynie na określonych marginesach. Jednym z takich kierunków studiów jest analiza kultury mężczyzn i kobiet, a także analiza ludzi, którzy swoją tożsamość (lub których tożsamość inni) rozumieją inaczej. Ma to również związek z pojawieniem się teorii feminizmu, ponieważ z tych studiów, które początkowo koncentrowały uwagę na roli kobiety w społeczeństwie, wyłoniły się szersze badania, interesujące się także kulturowymi typażami mężczyzn, a także ludzi nieuznających się za przedstawicieli którejkolwiek z biologicznie określonych płci. Oprócz innych cech kultury ważna staje się również analiza języka, na który patrzy się zarówno jako na system, jak i jako na realizację tego systemu. Dlatego niemało prac poświęca się analizie wyrażania i struktury aktów mowy. W języku angielskim, w którym opublikowano najwięcej studiów feministycznych i antropologicznych, do tego celu używa się terminu gender. On, podobnie jak same studia tego nurtu, nie jest stary; zaczęto go używać dopiero w drugiej połowie XX wieku. Niektóre języki nie szukały odpowiednika, lecz po prostu przyjęły angielski termin. Terminu gender używają Łotysze, Polacy, Czesi, Słowacy, Słoweńcy, Rosjanie i Estończycy. Nawet w języku niemieckim, w którym zazwyczaj unika się wyrazów obcych, wprowadzono termin Gender, 0 z którym tworzy się złożenia lub połączenia wyrazowe: Genderforschung, Gender Akademie it. d. W słownikach angielsko-- litewskich znaczenie słowa gender „płeć” albo nie jest oznaczane, albo podawane jest wyłącznie jako element języka potocznego. W językoznawstwie litewskim ang. gender ani żadne jego przeróbki nie były używane ani w socjolingwistyce, ani w socjologii czy innych dziedzinach studiów. J. Džežulskienė była bodaj pierwszą, która, opierając się na socjologii, zaproponowała słowo giminė do oznaczenia jednego z obiektów badań socjolingwistycznych, definiujące cały kompleks cech społecznych, kulturowych i psychologicznych związanych z płcią (Džežulskienė 1994: 55). Jak się zdaje, do tej pory nie dyskutowano o stosowności tego terminu, ponieważ na Litwie nie ma zbyt wielu studiów socjolingwistycznych, a w istniejących zazwyczaj obywa się bez określeń język mężczyzn i język kobiet. Proponowany termin giminė nie przyjął się szerzej. ' Artykuł przygotowano przy wsparciu Litewskiego Funduszu Nauki i Studiów. Projekt — Słownik studiów nad płcią. 148 Słowo to jako termin socjolingwistyczny nie jest zbyt wygodne. Z jednej strony giminė jest już terminem językoznawczym, a wieloznaczności terminów w obrębie tej samej gałęzi nauki należy unikać. Jak stwierdza S. Keinys w „Alfabecie terminologii”, „jednoznaczność terminu — to nie to samo co jednoznaczność zwykłego słowa językowego. Żądanie, aby termin był jednoznaczny w całym słowniku języka, byłoby całkowicie bezsensowne. Oznaczałoby to przeciążenie języka różnymi neologizmami lub zapożyczeniami. Jednoznaczności terminu wymaga się, a przynajmniej oczekuje, w terminologii tej dziedziny, do której on należy*. W tym samym znaczeniu należy go używać także w dziedzinach sąsiednich, pokrewnych oraz innych, do których trafia...“ (Keinys 1980: 29). Zatem z tego punktu widzenia termin giminė nie nadawałby się do socjolingwistyki. Z drugiej strony fakt, że słowo to ma we współczesnym języku litewskim aż 5 znaczeń, wskazuje przede wszystkim na związek między różnymi pokoleniami oraz wspólnotę pokrewieństwa. Jedno z jego głównych semów określa wspólnotę, pewne połączenie — za jego pomocą definiuje się twory związane z więzią pokoleniową i krwi. Często używa się go również jako rzeczownika zbiorowego, określającego pewną grupę ludzi, por.: : Jego liczna rodzina; Widzisz, do jakiej rodziny ona należy [tj. wpływa). Sem „rodzaj” tego słowa jest jedynie wtórna, związana z terminem gramatycznym. To prawda, literaturoznawcy i kulturoznawcy przez pewien czas używali tego terminu albo zamiennie z terminem „rodzaj” (Giminė 1995; Feminizmas 1996), albo próbowali się bez niego obyć (Kavolis 1992). Później w ich pracach upowszechnił się termin „rodzaj”. Ze wszystkich wymienionych powodów termin „giminė” nie jest akceptowalny ani w badaniach antropologicznych czy filozoficznych, ani w socjolingwistyce. Zatem obecnie do określenia tego samego zjawiska, tej samej koncepcji, w różnych badaniach interdyscyplinarnych używa się dwóch słów: „giminė” i „lytis”. Nie jest to konieczne. Używanie kilku słów wprowadza zamieszanie do badań (zwłaszcza gdy studenci muszą zapoznawać się z zagadnieniami interdyscyplinarnymi), stwarza trudności w komunikacji między specjalistami z różnych dziedzin. Jako termin pod tym względem lepsze byłoby słowo /ytis. Status terminu ma ono od dawna w naukach medycznych i biologicznych. Dogodne jest również to, że nie jest to słowo wieloznaczne. We współczesnym języku litewskim ma ono tylko 2 znaczenia, z których pierwsze wiąże się z charakterystyką istot płci męskiej i żeńskiej. Zatem jej sema pierwotna jest bezpośrednio związana z różnymi prapoczątkami biologicznymi. Oczywiście, w społeczności ludzkiej uzupełniają je cechy społeczne, kulturowe i psychologiczne, ale nie eliminuje to biologicznego rozumienia płci. W socjolingwistyce słowo płeć jako termin dotychczas nie było używane, jednak w innych dyscyplinach jest już stosowane. Najprawdopodobniej przede wszystkim ? Rozrzedzenie moje —G. C. 149 zaczęto go używać w tłumaczonej literaturze feministycznej (Gruodis 1995), Nieco później termin płeć utrwalił się w innych naukach społecznych (antropologii, filozofii itd.), jest używany w programach studiów wszystkich litewskich uniwersytetów. Wnioski 1. Analiza semantyczna słów „giminė” i „lytis” wykazuje, że pierwszemu właściwa jest sema łączności, a drugiemu — odrębności. W socjolingwistyce w tym aspekcie mówi się nie o łączności, lecz o odrębności, dlatego lepszy jest termin /yries. 2. Używany w językoznawstwie termin „giminė” oznacza przynależność gramatyczną, lecz nie społeczną. W terminologii tej samej dziedziny nauki należy unikać wieloznaczności tego samego słowa jako terminu. 3. W pracach z różnych nauk społecznych i humanistycznych (filozofii, antropologii, socjologii, prawa itd.) już od dekady do nazwania tego zjawiska używa się terminu /yrties. 4. Słowo „lytis” lepiej niż słowo „giminė” pasowałoby do terminologii socjolingwistycznej, pomogłoby się porozumieć i uniknąć nieporozumień LITERATURA Džežulskienė J. 1994: Kalba ir giminė. —Sociolingvistika ir kalbos kultūra: straipsnių rinkinys, Vilnius, 55-61. Feminizmas 1996: Feminizmas ir literatūra, Vilnius. Giminė 1995: Giminė ir literatūra: Gender and Literature, Wilno. Gruodis K. 1995: Feminizmo ekskursai: Kobieta od starożytności do postmodernizmu. Antologia. Opracował K. Gruodis, Wilno. Kavolis V. 1992: Kobiety i mężczyźni w kulturze litewskiej, Wilno. Keinys S. 1980: Alfabet terminologii, Wilno. Dydaktyczny słownik języka angielskiego —English Dictionary for Speakers of Lithuanian, Wilno, 2000. Piesarskas B. 1998: Komputerowy słownik języka angielskiego i litewskiego Alkonas, Wilno. Giedrė ČEPAITIENĖ Otrzymano 2005-03-05 Uniwersytet Szawelski ul. P. Višinskio 38, LT-76352 Szawle E. poczta [email protected] 150