Terminas prie termino. II

UWAGI, ROZWAŻANIA, PROPOZYCJE, DROBIAZGI TERMIN PRZY TERMINIE. II Waliza, czemodan, lagaminas Gdyby komuś przyszło do głowy pytanie, dlaczego w poprawkach Jonasa Jablonskisa nie ma rosyjskiego czemodana, należałoby się zorientować, jakie kontakty językowe i przepływy zapożyczeń istniały na Litwie i poza nią ponad sto lat temu. Niestety, nasza leksykografia jest tu skąpa. LKŽ II, 1947 czemodanas podaje z Suwalszczyzny — Geistarów i Keturwalakiai, czemadanas — z Poniewieża, natomiast LKZ II, 1969 niczego nie dodaje. W pierwszej książeczce porad dotyczących leksyki litewskiego języka pisanego — w wydanym w 1907 r. Słowniczku obcych i niezrozumiałych słów Jurgisa Šlapelisa jako niezrozumiałe podano lagaminas i wyjaśniono... obcymi, zrozumiałymi — valizas (l.), čemodanas (r.) SNŽŽ 1907. Można by sądzić, że jeszcze wcześniej, w polskojęzycznej Mariampol, Jablonskis musiał nauczyć się polskich form waliza, walizka, walizeczka, tym bardziej że to międzynarodowe słowo pochodzenia francuskiego (valise < wł. valigia) nie było wówczas obce również językowi rosyjskiemu, którego Jablonskis uczył się w gimnazjum. W wydanej drukiem w 1897 r. opowieści Vincasa Pietarisa Keidošių Onutė używana jest forma valiza V. Piet RR 1973 175, 177 (4x), 178 (3x). W autobiografii Jonasa Basanavičiusa Kronika mojego życia i historia choroby nerwowej. W 1851—1922 r. około 1906 r. pisze się: Spaliy 26 d. teko man pakelti sunkią valizą —tuojau pasirodė tachycardia <--> J. Basan MGK 1997 188. Valyza odnotowana u Antanasa Lelisa (Lalisa) LeLieŽ 1919. Jeszcze w 1923 r. w satyrze Maironis pisał do niektórych: O pijawki, łajdacy, zgrajo włóczęgów! /Tragarze dyplomatycznych waliz! Mair R 1 1987 169) —tutaj valiza nie jest 1. „walizką podróżną- ”, lecz 2. „w pewien sposób opieczętowaną przez kuriera dyplomatycznego, nietykalną w urzędach celnych walizką” TŽŽ 1936. TŽŽ 1936 zawiera zarówno lagaminas —„zamykana skrzynka podróżna do składania rzeczy“, jak i čemodanas (tot.) —„niewielka skrzynka ze skóry lub tkaniny, podróżna walizka“, a zatem normowania tutaj prawie nie ma, choć čemodanas —oznaczony wyraz obcy —fot. (tj. tatarski). A normowanie rozpoczęto już wcześniej: čemodanas (ros. čemodan) —lagaminas; valizka (pol. walizka) —lagaminas KL 1933. Wydaje się, że później normującym więcej troski sprawiał čemodanas: „Czym zastąpić čemodanas? —Tę słowiańszczyznę najlepiej możemy zastąpić rodzimym lagaminas. Jest to szeroko używany w gwarze żmudzkiej wyraz i oznacza nie tylko bagaż podróżny, niem. Reisegepčick, ros. tiuk, lecz także čemodanas“ P. S. —GK 1936 7 113. KP 1939, opracow137 any przez L. Dambrauskasa, zredagowany przez A. Salysa i P. Skardžiusa, obaj poprawiają: valizka (pol.) —lagaminas; čemodanas (ros. čemodan) —lagaminas. Te wyniki normalizacji zachowano w LKRŽ 1948 —čemodano tutaj nie ma, chociaż oprócz lagamino jest także valiza. Valiza występuje także w DZ 1954 —1. „opieczętowany worek pocztowy kuriera dyplomatycznego, który jest nietykalny””; choć po co 2. „lagaminas, čemodanas”? Lagaminas w DŽ 1954 najpierw podawany jest jako wyraz języka ogólnego, ale jakby niezrozumiały bez čemodano —1. „podróżna skrzynia do przechowywania rzeczy; walizka“: hasło čemodanas podaje także inne znaczenie —z kwalifikatorem pot. (w istocie równoważnym dial.) —„różne rzeczy do przeprowadzki (ubrania, łachmany, rzeczy); tobołek z tych rzeczy“: Wyjechał ze swoją walizką. Całą walizkę załadował na jeden wóz. Natomiast čemodanas w DZ 1954 nie ma żadnych ograniczeń normatywnych (ani Zr, ani ntk.) —„skrzynia z uchwytem do noszenia rzeczy w podróży; walizka“. Tego tylko było trzeba —nie normujecie, więc nam łatwiej, nie trzeba się starać! Fatalnie nie postarał się poeta (lituanista!) Justinas Marcinkevičius —w 1956 r. w jego poemacie Dvidešimtas pavasaris liczni studenci z upodobaniem czytali: Przy drzwiach akademika /Cemodanas i Kairys. /Ojej, ile tych czemodanów: /33. Szczególnie miłe są dni, /Gdy choć jeden znajomy /Wraca po kilku dniach /Z ciężkim czemodanem 128. Były to lata orientowania —ideologicznego, kulturowego i językowego —na Wschód, więc i rymowały się orientalizmy —karawana (zamiast ginącej żywej mowy, wprowadzonej do języka ogólnego przez Jablonskisa!) i czemodan (< ros. yemodan XVIII w. < tur. < pers. jamddan): Sunie karawana. /Z przodu idzie czemodan Just. Marc DP. PKJ 1976 129. Ogólnie były to lata puryzmu —nazywanego burżuazyjnym! —potępienia, i potępiał nie tylko wykładowca R. Mironas, lecz także członek korespondent Litewskiej Akademii Nauk Antanas Venclova. A zatem w tym poemacie jest nie tylko czemodan, lecz także piklowane bułeczki 8, piklowana mąka 129, kerzawi buty 64, bale 46, nieprasowane spodnie 76... I w przekładzie słynnego poematu Aleksandra Twardowskiego Vacys Reimeris używa słowa czemodan: Czytelniku, nie raz sam / Sprawdzałeś mnie w drodze, / Znajdując dla moich strof kąt / W wiele widzącym czemodanie A. Tvard TT 1963 173. W archiwum Bernardasa Brazdžionisa znaleziono: Ziemska ludzka podróż —/Wyjazdy, powroty, /Pełne ręce w walizach, /Pełne przygód wozy...L ir M 2004 5 8. Dalej jednak sprawy się poprawiały, przynajmniej w zakresie normowania. DŽ 1972 czemodan zob. lagaminas, DŽ 1993 czemodan ntk. = lagaminas, a valiza 2. psn. „lagaminas”, KPP 1976 i 1985 czemodan n. obce. —lagaminas, RLKŽ IV 1985 vewodan —1. lagaminas, valiza (2. pot. psn. (pocisk artyleryjski), yemodannoe KacmpoeHue 138 —żart. nastrój przed podróżą. | Walizka nie została jeszcze uwzględniona w wykazie największych błędów językowych. Według danych LKŽ VII 1966 lagaminas jest w gwarze żmudzkiej najczęściej używany w nieco innym znaczeniu —2. sing. „wszystkie ubrania, bielizna, rzeczy (zwykle gdzieś złożone)”: To[je] skrynelėl[je] visas josios lagaminas (sudėjimas daiktų) (słownik A. Juški), tj. nie skrzyneczka, lecz zawartość skrzyneczki. Nie byłoby dziwne, gdyby właśnie dla Żmudzinów lagaminas w znaczeniu skrzyneczki było nieco nietypowe, choć wśród Żmudzinów jest ono gdzieniegdzie znane: Didelis ano (t. y. jo) lagamins, o gera aname (t. y. jame) niekas nėlra) Szyłale. W tym znaczeniu lagaminas podano w LKŽ VII 1966 również z gwar wyżynnych, ale tylko z jednej miejscowości Datigiliai. Z etymologicznego punktu widzenia pierwotne znaczenie słowa lagaminas powinno być właśnie „skrzyneczka” — wiązane (E. Fraenkel 1955—1965) z lit. pal‘ gti „położyć, odłożyć”: Te bus jautis iškeptas, ant balto stalelio pal‘ gtas ir peilis medkotis įsmeigtas A. Juška, Svotbinė rėda, 1880, p. 18 —LKŽ VII 1966, st. bułg. /ežati „leżeć” i ložiti „kłaść, układać” (odpowiadają ros. reocamo i aoxcuma), niem. liegen „leżeć”, legen „kłaść”, sich legen „kłaść się”, łac. lectus „łóżko; legowisko; łoże”, gr. lektron „legowisko”. Należy wiedzieć, że istnieje zapożyczony homonim 2xlagaminas (1. legumina; z łac. legumen — „owoc strączkowy, roślina strączkowa- ”) „potrawa (deser)”: Sukraun kartoms tokį lagaminą iš naliesninkų (t. y. sklindžių): vieną kartą prided uogų, kitą —obuolių ir cukru apibarsto ir kiaušiu aptepa, kad anie suliptų; sūdyne (t. y. inde) sukloj ant kits kito, —sutaiso tokį lagaminą. Skanus tas lagamins Šakyna (LKŽ VII 1966). Interesująca nas litewska forma lagaminas, zalecana w języku ogólnym już w 1907 r. (J. Šlapelisa), do dziś potrzebuje pomocy jego użytkowników. Prawdą jest, że teraz nastał czas toreb i plecaków, a może tylko zdrobnienie lagaminėlis jest częstsze. Daktyle — jadalne paluszki. Połknąć język, oblizywać palce — to wtedy, gdy jest już bardzo smacznie. Istnieją teraz także różne jadalne paluszki — cielęce i inne. Bywały też dawniej — może nawet zapomniane, niedawno przypomniane: Odmiany rodzynek. <-->. 4. Duże, mięsiste, podłużne rodzynki (długość do 2,50 cm). Rodzynki te są bardzo słodkie, aromatyczne, jednak zawierają 2—3 niemałe pestki. Sususzane z winogron, ludowo nazywanych „palcówkami © Sav su TV 2004 29 14. Ten lud to najprawdopodobniej Rosjanie (i to z miasta!), ale może sami to wymyślili. ne 139 Jeszcze wspanialej smakują daktyle: Ormianie w Erywaniu częstowali nas dobrym ormiańskim winem, znakomitymi pomarańczami przywiezionymi z Gruzji oraz daktylami z Turcji A. Žmuidz P ir G 1961 351. Może ktoś pamięta z wersyfikacji — trochej, jamb, daktyl, amfibrach, anapest, ale z pewnością nie każdy wie, że daktyl — „trójsylabowa stopa, której akcentowana lub długa jest pierwsza sylaba” — dosłownie (po grecku) oznacza „palec” (por. daktyloskopia „badanie układu linii dłoni i palców” DŽ 2000). Te daktyle z Turcji — to właśnie daktyle. To jadalne owoce wiecznie zielonej palmy daktylowej (Phoenix dactylifera), rosnącej w Afryce Północnej i Wschodniej oraz w Azji Południowo-Zachodniej, której nazwa pochodzi od kraju Fenicjan (łac. Phoenices- ), pożywne, słodkie, dla Arabów jak chleb. ]}સ уҳәайғур公众号天天中彩票o.annotations_added code? No. Wait preserve exact? Last source has Owocom — jagodom jednonasiennym — nazwę nadała rzymska wybredność smakowa. Nawiasem mówiąc, Pliniusz Starszy greckiego pochodzenia nazwą daktylos nadawał nie tylko jednej roślinie, lecz — zawsze z powodu tego samego podobieństwa do palca — także palmie daktylowej, gatunkowi prosa (Panicum) (P. dactylon), a dactylis, -idis — tak zwanemu daktylidowi — winogronom o jagodach podobnych do palca. Carl von Linnaeus nazwą Dactylis określił kupkówkę pospolitą (w gwarach kupkówka oznacza także po prostu „chwast”- ), a J. (A.) Pabrėža Digitaria (: łac. digitus — palec) nazwał neologizmem palczatka. Od Rzymian najpierw przejęły je języki romańskie: wł. dattero, fr. dattier, owoc — datte. Na przedstawionej przez Chrétiena de Troyes (XII w.) wieczerzy w zamku króla Grzesznika, gdzie odbywa się św. procesja Graala, wśród licznych przysmaków wymieniane są daktyle: Na wieczerzę podano im jeszcze owoce. I czegoż tam nie było! Daktyle, figi i muskaty, orzechy, granaty, goździki, aleksandryjski imbir i wiele innych smakołyków Troyes Pers 2003 59. Dalej —angl. dare, niem. Datrel (termin wersyfikacyjny —daktyl). Wszystkie formy się zmieniły, a polska —dakzyl. Stąd też TZZ 1936 daktilis 2. „owoc palmy daktylowej”“. Jeszcze po dwóch dziesięcioleciach używał go A. Žmuidzinavičius, choć już w LKRŽ 1948 i DZ 1954 była to darułė (może tylko w spec. sklepach- ). Beje, to już drugie wejście daruli do języka litewskiego — po niezrealizowaniu SD 1620 (Daktylowe drzewo /palma i Daktylowy owoc /Dactylus —bez litewskich odpowiedników) już w 1747 r. w niemiecko-litewskim leksykonie słownikografa z Małej Litwy P. Ruigysa znajduje się Datteln —Dattulé R 1747. A więc -ulė zamiast niem. -el już bardzo dawno. Późniejsze, podawane gdzieniegdzie, niemieckie akcentowanie darulé to już przeszłość. Chociaż TŽŽ 1936 zawiera daktilis 2. „datulė”, to znajduje się tam również finikas —„owoc palmy daktylowej”. Phoenix —ghenukc, gunux, narema (Gdunukosasa, P. dactylifera —punk Qunuronocuwiii BVZ 1998. W przekładowych (z języka rosyjskiego) TZZ 1951 i 1969 datulės oczywiście nie jest podawane, chociaż w objaśnieniu finiko występuje —„owoc palmy daktylowej, finika” TŽŽ 1951, „jadalny owoc drzewa daktylowego (palmy finikowej)”. 140 TŽŽ 1936 niczego nie normalizowano, tylko wyjaśniano, TŽŽ 1951 i 1969 normalizowano według języka rosyjskiego. Nie uporządkowano tego również w późniejszych TŽŽ — w 1985 owocem jest już nie tylko finik, lecz także daktyl (terminologicznie — wada synonimii), w 2001 zarówno finik, jak i daktyl — zarówno drzewo, jak i owoc. Kwestia ta wymaga uporządkowania również w normatywnych słownikach języka ogólnego. W DŽ 1954 nie ma finika, a daktyl bot. „palma z jadalnymi owocami; owoc tego drzewa”. Tak samo jest w późniejszych wydaniach. W rzeczywistości nazwy rośliny i owocu różnią się: roślina — finik daktylowy, owoc — daktyl. Nawiasem mówiąc, daktyl występuje również w zoologii: mięczak Lithophaga lithophaga — daktyl morski (ros. mopcroti punux). Puder i puder cukrowy Już w słowniku P. Ruigysa (1747 r.) jest germanizmem piideris. Z Metów K. Donelaitisa, z samego początku Zimowych trosk, przypominamy sobie: brodate bory sosnowe /Ze swoimi kędzierzawymi czubami wszędzie się ukazują /I niczym wypudrowani panicze stoją wsparci. Wraz ze słownikiem F. Kuršaitisa te germanizmy niemal się kończą, natomiast w słowniku A. Juški, obok tego znaczenia, pojawiają się już swobodne derywacje —piiderétis „stroić się, ozdabiać się” i „krochmalić się”, w Jurbarkasie piideris —„ten, kto ma napuszone włosy” LKŽ X 1976. Łotysze nadal mają germanizm pūderis. Litwini zmienili źródło zapożyczenia i formę zapożyczenia. Prawie 100 lat temu —w 1907 r. w Słowniczku słów obcych i niezrozumiałych J. Šlapelisa znajduje się już słowo międzynarodowe pochodzenia francuskiego, które przyszło za pośrednictwem języka rosyjskiego, —pudra „drobny proszek krochmalowy do posypywania skóry, aby była bardziej miękka“. Słowo z innego języka (w tym także międzynarodowe) najczęściej zapożycza się nie we wszystkich znaczeniach, lecz tylko w jednym potrzebnym (lub w kilku potrzebnych). Franc. poudre —po prostu wszelkiego rodzaju proszki: do zębów, do prania (nawet kurz —por. lit. kurz 1. „sypkie nawozy mineralne, superfosfat“ Tauragnai, 2. „proszek do prania“ Suginčiai —LKŽ II, 1969, a także proch strzelniczy, tj. proch (ros. nopox —irgt „proszek“, por. nopowwox —proszek- ). Podobnie ang. powder —proszek, kurz (a także dust), proch strzelniczy i puder. Można dodać, że międzynarodowość słowa puder jest rzeczywista, ale nie powszechna, na przykład po włosku —cipria (łac. Cypria —Cypryda, tj. Wenus Cypryda). To zapożyczone w jednym znaczeniu międzynarodowe słowo puder ma cały system —pudrować, pudrowanie, pudrować, puderniczka, pudreniuszek (dial. pudrininkė „kobieta, która lubi się pudrować“ Grūžiai). 141 Istnieją także rzeczy pograniczne i niejasne. W DZ 1972 pojawił się również cukraus pudra „bardzo drobny cukier“ —podany jako... frazeologizm. Sposób podania byłby racjonalny, ponieważ cukier puder nie jest pudrowany, ale sama decyzja normalizacyjna jest nieracjonalna, ponieważ to, czym się nie pudruje, nie jest też pudrem. LKŽ X 1976 — także, tutaj jeszcze cukier pudrowy, śnieg pudrowy, pióra pudrowe. Puder aluminiowy nie przeniknął od razu do terminologii: PolZ 1984 nyopa met. —proszki: proszek aluminiowy, proszek perlitu, StatZ 2002 — i proszek aluminiowy (także proszek dolomitu, wapna, krzemionki, proszki mineralne, proszki plastyfikatorowe, proszki ścierne), i puder aluminiowy (także puder cementowy). Uzasadniłem, że przy porządkowaniu terminologii racjonalne z lingwistycznego punktu widzenia jest zrezygnowanie z takiego niesystemowego znaczenia międzynarodowego słowa puder: jeśli nie służy do pudrowania, to nie jest pudrem, lecz proszkiem. A zatem cukier proszkowy, proszek aluminiowy, proszek cementowy. MeteorZ 1975 cnecnaa nydpa — płatki śniegu, śnieg pylisty. Wykończenie detali? DŽ 1954: tylko dokończyć jeść zupę. DŽ 1972, gdzie czasowniki z przedrostkami podawane są osobno, jest obszerniej i dokładniej — i wykończył wyrąb lasu, mąka już się skończyła; wyjaśniono „całkowicie zakończyć robienie czegoś (od wewnątrz)”. Jednak ten składnik znaczeniowy „od wewnątrz” nie wydaje się konieczny, a w przypadku wykończenia wyrębu jest wręcz niemożliwy. W DZ 1993 nie pozostał przykład wykończył wyrąb lasu — przykłady są bardziej dostosowane do objaśnienia, ale czy są zgodne z językiem? praca Słownik A. Juški. Wówczas ptak dokończył nieść na brzeg i wypuścił zdrowe J. Murki opowieści. Teraz już te zwyczaje wychodzą z mody Grūžiai. Dokończyłem tkać płótno J. Šlapelis; dokończenie: Tak, orka mogłaby być piękna, tylko dokończenie jest nie najlepsze Geistarai. Nadawanie czasownikowi išbaigti znaczenia „wewnętrznego” jest przesadą — įbaigti w ogóle nie ma znaczenia „wewnętrznego”: Daf[r] nie zakończyliśmy siewu żyta Dusetos (LKŽ 1,1941). Ziemniaki nie są zakończone kopaniem Kūpiškis (LKŽ 1, 1968). Ogólnie rzecz biorąc, baigti z niemal wszystkimi przedrostkami oznacza tylko zwykły aspekt dokonany: Zakończyłem bronowanie pola, teraz pójdę na śniadanie ¢ riškiai. Już i oni zakończyli siew Skirsnemunė. Zakończyłem wyrywanie lnu Panevėžys. Wczoraj zakończyłem wożenie ostatniego żyta Panevėžys. Odsuń głownie, niech palenie samo się zakończy Surviliškis. Skoro już tak głęboko wywierciłeś, to przewierć na wylot, Kupiškis. On roztrwonił swoje pieniądze (majątek) F. Kuršaitis, słownik. Już przestało zmierzchać, Krinčinas. Napisz list, jak zakończyły się twoje sprawy, Ketūrvalakiai. 142 Derywat išbaiga —„ukończenie, koniec” DŽ 1954, „koniec, kres” DŽ 1972 i 1993 jest bardzo rzadki; w LKŽ IV 1957 poświadczony tylko z przekładu Biblii A. Baranauskasa: Sergėjimas gi zokonų yra išbaiga nesugedimo Išm 6, 19 (1998 ŠR Išm 6, 18 —przestrzeganie praw —podstawa nieśmiertelności). DZ wybaiga „resztki” pochodzi z RLŽ 1932 (d6cmano —resztki, wybaiga). W czasach dwujęzyczności kontroler detali w produkcji nazywał się po prostu po rosyjsku —dovočikas (ros. dosoduux). A naukowo d0600Ka PolŽ 1984 —obróbka wykańczająca. Ten dwuwyrazowy termin występuje również w TechEnc I 2000. Jednakże w języku potocznym rozpowszechniło się wykończenie. Ani KPP 1976 i 1985, ani TT 1992 w żaden sposób nie korygują wykończenia. Oczywiście w gwarach wykończyć oznacza po prostu „zakończyć”, a tutaj — „zakończyć ostatecznie”. Termin jednowyrazowy wykończenie jest zdecydowanie wygodniejszy i bardziej systemowy — obok niego istnieje również wykończeniowiec, natomiast przy obróbce wykańczającej raczej nie byłby odpowiedni wykańczający obróbkowiec. W KPP 1985 występuje tylko wykończony — w niektórych miejscach lepsze byłyby: ukończony, doskonały, ostateczny: W portfolio studia filmowego jest jeszcze mało wykończonych (— ukończonych, ostatecznie napisanych, przygotowanych) scenariuszy). Taki sposób użycia był rzeczywiście uciążliwy, szablonowy — należało go powstrzymać. Jednakże wykończony, wykończenie (w LKZ IV 1957 odnotowane jeszcze z okresu przedwojennego) są litewskie, a można również wyświechtać doskonały (doskonałe wakacje itp.). Masta, skala, masztab niem. Mafsstab (dosłownie byłby to „wskaźnik wielkości“) i jego ros. uacwma6 —to zarówno „stosunek długości linii mapy lub rysunku do rzeczywistej długości miejsca lub narysowanego przedmiotu“ (skala DŽ 1954), jak i „względna miara dowolnej wielkości“, „rozmach, zakres“ (masta 2., 3. DZ 1954). Językoznawca Jonas Jablonskis i matematyk Zigmas Žemaitis również tak postępowali —„skalę“ nazwali słowem masta: Žemėlapį mastu daro J. Jablonskis (LKŽ VII 1966); masta —maciuma6 i Maciuma6 —masta Gir TTR 1920. Ale DZ 1954 masta 1. zr. mastelis (również DZ. 1972), chociaż mastelis występował już w LKRZ 1948 i jeszcze wcześniej (zaraz to zobaczymy- ). Podstawa zmiany jest bardziej niż wątpliwa: mastelis —to tylko mała masta... I w żadnym innym języku nie ma takiego sprytnego „mastelis“. To jeszcze nie wszystko — w TŽŽ 1936 pojawia się również zapożyczenie mastabas (niem.) —1. „skala, niewielka miara, umownie przyjmowana zamiast innej dużej miary, <--->*, 2. „względna miara dowolnej wielkości“. Choć całkiem niedawno — KL 1933 — poprawiono: maštabas (ros. masštab < niem. Maszstab) — mastas: plačiu maštabu — plačiu mastu. KP 1939 poprawia: maštabas (...) — mastas: <--->; (mapy) skala. Maštabas występuje również w dwóch późniejszych tłumaczonych wydaniach TŽŽ 1951 i 1969, a także... w DŽ 1954 —1. 143 „skala“, 2. „względna wielkość czegoś, skala“ (także DZ 1972). Być może dlatego tylko nieśmiało próbowano podtrzymywać KPP 1976 i 1985: maštabas jest obce. —lepiej mastas, zaumojis, dydis: Veiklos platūs maštabai (—mastai, zaumojai). Kompozycje na dużą skalę (—o dużym rozmachu, duże). RLKZ II 1983 waciuma6 —tylko 1. mastelis, 2. przen. mastas, ale sacuma6nbiū — choć I. mastelinis, ale 2. przen. o szerokim [dużym] rozmachu, mastabiskas, macumabno —na szeroką [dużą] skalę [z rozmachem], na dużą skalę, maštabiškai, macuumabrnocms —szeroka skala, (duży) rozmach, maštabiškumas: rozmach [maštabiškumas] zamysłów. Można bezbłędnie powiedzieć, że maštabiškas, maštabiškai, maštabiškumas wtedy wręcz spływały z ust i piór niektórych krytyków literatury i sztuki oraz pracowników ideologicznych, ale trzeba dodać —choć było to użycie żargonowe, strasznie było mocniej je poruszyć. Teraz nie zostało z nich ani śladu. DZ 1993 maštabas ntk. = 1. skala, 2. miara 1 (tj. „rozmach, zakres, rozmiar*“). Już od 10 lat raz po raz, a teraz już po raz dziesiąty czytam: Królestwo Boże nie jest pojęciem politycznym, dlatego nie jest też polityczną miarą, według której można by bezpośrednio tworzyć praktykę polityczną lub krytykować struktury polityczne J. Ratz Esch 1996 60. Czas czyśćca niewątpliwie może być długi według ludzkiej miary J. Le Goff VV 2003 120. Trzeba pamiętać tę historię, aby pojąć prawdziwą cenę państwowości i niepodległości, prawdziwą skalę <---> MokslL 2004 18 13. Wydarzenia w Kijowie różnią się od litewskiej śpiewającej rewolucji skalą, nagromadzoną energią i wiszącym w powietrzu zagrożeniem Vd 2004 49 33. <---> —to fantastyczna utopia z elementami kryminału, a stawiane jej wymagania oryginalności i intrygi są innej miary niż te stosowane wobec utworów realistycznych Vd 2005 5 55. Nie ma wątpliwości, że rok 2004, nawet mierzony wielką, a może nawet największą, —historyczną skalą, wejdzie do tabel syntezy i chronologii przyszłej historii Litwy Vd 2005 10 4. <---> i mierząc w skali historii, polityka partii tradycyjnie tak nazywanych pozbawiona była wewnętrznego wyczucia historycznego i nie miała wymiaru przemyślanej strategii narodowej, uwzględniającej pozycje narodu politycznego jako całości Vd 2005 25 62. Lecz w ich rozumieniu jedyną miarą, którą należy mierzyć Kościół, jest celowość, <--> NŽA 2005 6 265. Życie tutaj toczy się jakby w innej skali Vd 2005 27 80. <--> nie stosują do języka, zamykając oczy, miary języka ogólnego L ir M 2005 26 4. To samo państwo dobrobytu, <->, tylko oczywiście w nieporównanie skromniejszej skali Vd 2005 374. Oceniając skutki tego działania miarą klasycznej teorii politycznej <--> Vd 2005 46 62. Swoją 144 pracę należy oceniać w szerszym kontekście, w skali tendencji kraju, Europy, a może i świata MokslL 2005 18 5. To relkinys, którego zasięg terytorialny zadziwia niewiarygodnymi rozmiarami —75 X 45 km <-->—, zostanie oddany do eksploatacji za trzy lata Vd 2005 51 23. Ludzka skala czasu, skala historii czy wydarzeń, skala wymagań czy celowości, pojmować skalę —zawsze była tu miara! I dlaczego tworzyć według skali, nawet politycznej, skalą marować wymiary, mierzyć, oceniać i porównywać według skali (a nie miary?!), nawet na dużą skalę, odbywa się według skali —czy już zupełnie nie czuje się, co się pisze? Wnioski 1. Ponad 100 lat temu w języku litewskim pojawiło się już za pośrednictwem języka polskiego międzynarodowe słowo pochodzenia francuskiego valiza. Niedługo później zaczęła je wypierać tatarska ruszczyzna čemodanas. Ale w tym czasie (1907) zaczęto już używać także litewskiego słowa lagaminas. Valiza zanikła stopniowo, ale bez trudu, čemodanas w czasach sowieckich miał duże wsparcie w rosyjskiej dwujęzyczności, mimo to już skodyfikowany i nieźle ugruntowany lagaminas (zwłaszcza lagaminélis). 2. Już w starym słowniku K. Sirvydasa (~ 1620) było łac. Dactylus (drzewo i owoc), ale jeszcze bez litewskiego odpowiednika. W słowniku P. Ruigysa (1747) —forma pochodzenia niemieckiego Dattulė, a w Słowniku wyrazów międzynarodowych z 1936 r. —daktilis 2.,,owoc palmy daktylowej“ (tj. „daktyl“) —tego samego pochodzenia co daktyl w wersyfikacji (gr. daktylos —„palec“). Pewne winogrona bywają nazywane paluszkami dam. 3. Już w słowniku P. Ruigysa (1747) znajduje się germanizm piideris, a w Słowniczku wyrazów obcych i niezrozumiałych J. Šlapelisa (1907) —pudra. Franc. poudre —wszelkiego rodzaju proszek (także do prania), nawet kurz (angl. powder —także proch < ros. nopox). Pudra ma cały system wyrazów —pudruoti, pudravimas, pudrinti, pudrinė, pudrinukas. Nie pasują do niej pudra cukrowa ani aluminiowa, cementowa (nie pudruje się nią!), pudrinis cukrus, dlatego tutaj podaje się milteliai, miltelinis. 4. Wykończenie detali mogłoby być nazywane także inaczej — obróbką końcową, ale niemożliwy jest wykańczacz końcowy. Jednak po uważnym przyjrzeniu się semantyce czasownika išbaigti widać, że nie ma żadnych przeszkód dla terminu išbaigimas, a także išbaigėjas. Ważna jest również krótkość terminu. 5, Językoznawca Jonas Jablonskis i matematyk Zigmas Žemaitis „skalę” nazwali słowem mastas. Jednak w Słowniku wyrazów międzynarodowych z 1936 r. znajduje się również maštabas (niem.)—1. „skala, <-->" 2. „względna miara dowolnej wielkości”. Mastabas, poprawiony już w 1939 r. przez doradcę językowego, występował jednak jeszcze w 1954 r., a nawet w 1972 r. 145