Terminas prie termino. II

UWAGI, ROZWAŻANIA, PROPOZYCJE, DROBIAZGI TERMIN PRZY TERMINIE. II Waliza, czemodanas, lagaminas Jeśli komuś przyszłoby do głowy pytanie, dlaczego w poprawkach Jonasa Jablonskisa nie ma rosyjskiego čemodano, należałoby się zastanowić, jakie kontakty językowe i strumienie zapożyczeń występowały na Litwie i poza nią ponad sto lat temu. Niestety, nasza leksykografia jest tu skąpa. LKŽ II₁, 1947 podaje čemodanas z Suwalszczyzny – Geistarów i Keturvalakiai, čemadanas – z Poniewieża, a LKŽ II₂, 1969 niczego nie dodaje. W pierwszej książeczce z poradami dotyczącymi leksyki litewskiego języka pisanego – w wydanym w 1907 r. Słowniczku słów obcych i niezrozumiałych Jurgisa Šlapelisa – jako niezrozumiałe podano lagaminas, objaśniane… zrozumiałymi słowami obcymi: valizas (pol.), čemodanas (ros.) SNŽŽ 1907. Można by sądzić, że jeszcze wcześniej, w polskojęzycznych Mariampolu, Jablonskis musiał nauczyć się polskiego waliza, walizka, walizeczka, zwłaszcza że to słowo pochodzenia francuskiego (valise < wł. valigia) było wówczas znane także w języku rosyjskim, którego Jablonskis uczył się w gimnazjum. W opowiadaniu Vinco Pietarisa Keidošių Onutė, wydrukowanym w 1897 r., użyto słowa valiza V. Piet RR 1973 175, 177 (4x), 178 (3x). W autobiografii Jonasa Basanavičiusa Kronika mojego życia i historia choroby nerwowej. 1851–1922 m. apie 1906 r. napisano: 26 października musiałem podnieść ciężką walizę – zaraz pojawiła się tachycardia <…> J. Basan MGK 1997 188. Valyza została odnotowana u Antanasa Lelisa (Lalio) w LeLieŽ 1919. Jeszcze w 1923 r. w satyrze Kai kam Maironis pisał: O, głupki, łajdaki, zgrajo włóczęgów! / Tragarze dyplomatycznych waliz! Mair R I 1987 169) – tu valiza to nie 1. „walizka podróżna”, lecz 2. „walizka kuriera dyplomatycznego, opieczętowana w określony sposób i nietykalna dla urzędu celnego” TŽŽ 1936. TŽŽ 1936 zawiera też lagaminas – „zamykana skrzynka podróżna do przechowywania rzeczy”; oraz čemodanas (tot.) – „niewielka skrzynka ze skóry lub tkaniny, walizka podróżna”, a więc normowania tu prawie nie ma, choć čemodanas – oznaczony jako obcy – tot. (czyli tatarski). Normowanie rozpoczęto jednak wcześniej: čemodanas (ros. čemodan) – lagaminas; valizka (pol. walizka) – lagaminas KL 1933. Wydaje się, że później normującym więcej kłopotów sprawiał čemodanas: „Czym zastąpić čemodaną? – Ten slawizm najlepiej zastąpić naszym lagaminu. Jest to słowo szeroko używane w gwarze żmudzkiej i oznacza nie tylko bagaż podróżny, 137 niem. Reisegepäck, ros. tiuk, lecz także čemodan” P. S. – GK 1936 7 113. KP 1939, opracowany przez L. Dambrauskasa, zredagowany przez A. Šalysa i P. Skardžiusa, poprawia oba: valizka (pol.) – lagaminas; čemodanas (ros. čemodan) – lagaminas. Te wyniki normowania zachowano w LKRŽ 1948 – nie ma tu čemodano, choć oprócz lagamino występuje też valiza. Valiza jest także w DŽ 1954 – 1. „zapieczętowany worek pocztowy kuriera dyplomatycznego, którego nie wolno otwierać”; ale skąd 2. „walizka, čemodanas”? Lagaminas w DŽ 1954 podawany jest najpierw jako słowo języka ogólnego, ale jak gdyby niezrozumiałe bez čemodano – 1. „skrzynia podróżna do przechowywania rzeczy; čemodanas”; lagaminas ma również inne znaczenie – oznaczone jako pot. (w istocie równoważne gw.) – „różne manatki (ubrania, szmaty, rzeczy); tobołek z tymi rzeczami”: Wyjechał ze swoim lagaminas. Cały lagaminas załadowali na jeden wóz. Natomiast čemodanas w DŽ 1954 nie ma żadnych ograniczeń normatywnych (ani odsyłacza „zob.”, ani oznaczenia „nie zal.”) – „skrzynia z uchwytem do noszenia rzeczy w podróży; lagaminas”. Tego tylko było trzeba – skoro nie normują, to nam łatwiej, nie trzeba się starać! Fatalnie nie miał szczęścia poeta (litwinista!) Justinas Marcinkevičius – w 1956 r. w jego poemacie Dvidešimtas pavasaris wielu studentów z upodobaniem czytało: Przy drzwiach akademika / Čemodanas i Kairys. / Och, ileż tych čemodanów: / 33. Szczególnie miłe są dni, / Gdy choć jeden znajomy / Wraca po kilku dniach / Z ciężkim čemodanem 128. Były to lata orientowania się – ideologicznego, kulturowego i językowego – na Wschód, więc rymowały się też orientalizmy – karavanas (w miejsce zanikającego słowa żywej mowy vilkstinė, wprowadzonego do języka ogólnego przez Jablonskisa!) oraz čemodanas (< ros. чемодан XVIII w. < tur. < pers. jamādān): Karawana się kołysze. / Na przedzie idzie čemodanas Just. Marc DP.PKJ 1976 129. Ogólnie były to lata potępiania puryzmu – zwanego burżuazyjnym! – a potępiał go nie tylko wykładowca R. Mironas, lecz także członek-korespondent Litewskiej Akademii Nauk Antanas Venclova. Toteż w poemacie tym jest nie tylko čemodanas, lecz także bułeczki z piklem 8, mąka z piklem 129, buty kirzowe 64, bale 46, niewyprasowane spodnie 76… W przekładzie słynnego poematu Aleksandra Twardowskiego Vacys Reimeris również używa słowa čemodanas: Czytelniku, sam nie raz / Sprawdzałeś drogę ze mną, / Znajdując dla mych strof kąt / W čemodanie, co wiele widział A. Tvard TT 1963 173. A w archiwum Bernardasa Brazdžionisa znaleziono: Ziemska podróż człowieka – / Wyjazdy, powroty, / Pełne ręce waliz, / Wozy pełne przygód…Le ir M 2004 5 8. Później sytuacja jednak się poprawiała, przynajmniej w zakresie normowania. DŽ 1972 čemodanas zob. lagaminas, DŽ 1993 čemodanas nkt. = lagaminas, natomiast valiza 2. przest. „walizka”, KPP 1976 i 1985 čemodanas n. obce – lagaminas, RLKŽ IV 1985 чемодан – 1. lagaminas, valiza (2. pot. przest. (artyleryjski) pocisk), чемоданное настроение 138 – żart. nastrój przed podróżą. Do wykazu najczęstszych błędów językowych čemodanas nie został jeszcze włączony. Według danych LKŽ VII 1966 na Żmudzi najczęściej używa się słowa lagaminas w nieco innym znaczeniu – 2. znaczeniu: „wszystkie ubrania, bielizna, rzeczy (zwykle spakowane gdzieś)”: W tej skrzyneczce cały jej bagaż (złożone rzeczy) (słownik A. Juški), to znaczy nie skrzyneczka, lecz jej zawartość. Nie byłoby nic dziwnego, gdyby właśnie dla Żmudzinów lagaminas w znaczeniu „skrzynka” było nieco nietypowe, choć w niektórych miejscach na Żmudzi jest ono znane: Duży jest jego lagamins, a w nim nic dobrego Šilalė. W tym znaczeniu słowo lagaminas LKŽ VII 1966 podaje także z gwar wyżynnych, ale tylko z jednej miejscowości, Daugailiai. Z etymologicznego punktu widzenia pierwotne znaczenie słowa lagaminas powinno być właśnie „skrzynka” – wiąże się je (E. Fraenkel 1955–1965) z litewskim pal‘gti „położyć, odłożyć”: Oto upieczony wół, położony na białym stoliku, a nóż z drewnianą rękojeścią wbity A. Juška, Svotbinė rėda, 1880, s. 18 – LKŽ VII 1966, starobułg. ležati „leżeć” i ložiti „kłaść, układać” (odpowiada rosyjskim лежать, ложить), niem. liegen „leżeć”, legen „kłaść”, sich legen „kłaść się”, łac. lectus „łóżko; posłanie; legowisko”, gr. lektron „legowisko”. Warto wiedzieć, że istnieje zapożyczony homonim 2xlagaminas (łac. legumina; od łac. legumen „owoc strączkowy, roślina strączkowa”) „potrawa (deser)”: Układają warstwami taki lagaminas z naliesninków (tj. blinów): raz dodają jagód, innym razem jabłek, posypują cukrem i smarują jajkiem, żeby się skleiły; w naczyniu układają jedne na drugich – robią taki lagaminas. Smaczny jest ten lagamins Šakyna (LKŽ VII 1966). Interesujące nas litewskie słowo lagaminas, zalecane w języku ogólnym już w 1907 r. (przez J. Šlapelisa), do dziś potrzebuje wsparcia jego użytkowników. Co prawda dziś nastał czas toreb i plecaków, a częściej spotyka się chyba tylko lagaminėlis. Daktyle – jadalne paluszki Palce lizać – tak mówimy, gdy coś jest bardzo smaczne. Dziś są też różne jadalne paluszki – cielęce i inne. Bywały już i dawniej – może zostały nawet zapomniane, a niedawno przypomniane: Odmiany rodzynek. <...>. 4. Duże, mięsiste, podłużne rodzynki (długość do 2,50 cm). Te rodzynki są bardzo słodkie, aromatyczne, ale mają 2–3 spore pestki. Suszone z winogron zwanych w mowie ludowej „paluszkami dam” Sav su TV 2004 29 14. Ów lud to najpewniej Rosjanie (i mieszkańcy miast!), ale być może sami też tego nie wymyślili. 139 Może jeszcze bardziej zaskakujące są jadalne daktyle: Ormianie w Erywaniu częstowali nas dobrym winem ormiańskim, znakomitymi pomarańczami przywiezionymi z Gruzji oraz daktylami z Turcji A. Žmuidz P i G 1961 351. Niektórzy mogą pamiętać z wersyfikacji: trochej, jamb, daktyl, amfibrach, anapest, ale z pewnością nie każdy wie, że daktyl – „stopa trójzgłoskowa, w której akcentowana jest pierwsza sylaba, albo pierwsza sylaba jest długa” – dosłownie (po grecku) znaczy „palec” (por. daktyloskopia „badanie wzorów dłoni i palców” DŽ 2000). Te daktyle z Turcji to datulės. Są to pożywne, słodkie owoce zimozielonej palmy daktylowej (Phoenix dactylifera), rosnącej w północnej i wschodniej Afryce oraz południowo-zachodniej Azji, której nazwa wywodzi się od krainy Fenicjan (łac. Phoenices); dla Arabów są jak chleb. Nazwę owocom – jednonasiennym jagodom – nadali Rzymianie, znani z wyszukanego smaku. Nawiasem mówiąc, Pliniusz Starszy używał greckiego z pochodzenia określenia (dáktylos) daktylus nie tylko w odniesieniu do jednej rośliny, lecz – ze względu na to samo podobieństwo do palca – do palmy daktylowej, gatunku prosa (Panicum) (P. dactylon), a także dactylis, -idis – do tak zwanego daktilidas, czyli winogron o jagodach przypominających palce. Carl von Linnaeus nazwał Dactylis kupkówkę pospolitą (w gwarach także „chwastem”), a J. (A.) Pabrėža określił Digitaria (por. łac. digitus – „palec”) nowym wyrazem pirštuotė. Od Rzymian wyraz trafił najpierw do języków romańskich – wł. dattero, fr. dattier, owoc – datte. W przedstawionej przez Chrétiena de Troyes (XII w.) uczcie na zamku Króla Rybaka, gdzie odbywa się procesja Świętego Graala, wśród licznych przysmaków wymieniono daktyle. Na wieczerzę podano im jeszcze owoce. I czegoż tam nie było! Daktyle, figi i muszkaty, orzechy, granaty, goździki, aleksandryjski imbir i wiele innych smakołyków Troyes Pers 2003 59. Dalej – ang. date, niem. Dattel (termin wersyfikacyjny – Daktylus). Wszystkie formy uległy zmianom, a polska brzmi daktyl. Stąd także TŽŽ 1936 daktilis 2. „owoc palmy daktylowej”. Jeszcze dwie dekady później używał tego wyrazu A. Žmuidzinavičius, choć już w LKRŽ 1948 i DŽ 1954 występowała forma datulė (może tylko w specjalistycznych sklepach). Nawiasem mówiąc, to już drugie wejście słowa datulės do języka litewskiego – po nieudanej próbie w SD 1620 (Dá ktylowe drzewo / palma ir Dá ktylowy owoc / Dactylus – bez litewskich odpowiedników) już w 1747 r. w niemiecko-litewskim leksykonie P. Ruigysa, leksykografa z Litwy Mniejszej, znajdujemy Datteln – Dattulė R 1747. A zatem końcówka -ulė zamiast niemieckiego -el pojawiła się już bardzo dawno. Później zalecana niekiedy niemiecka akcentuacja dátulė należy już do przeszłości. Chociaż TŽŽ 1936 zawiera hasło daktilis 2. „daktyl”, jest tam również finikas – „owoc palmy daktylowej”. Phoenix – феникс, финик, пальма финиковая, P. dactylifera – финик финиконосный BVŽ 1998. W przekładowych (z rosyjskiego) wydaniach TŽŽ z 1951 i 1969 r. oczywiście nie podano słowa datulės, choć występuje ono w objaśnieniu hasła finikas: „daktyle, owoc palmy daktylowej” TŽŽ 1951, „jadalny owoc drzewa daktylowego (palmy daktylowej)”. 140 W TŽŽ 1936 niczego nie normowano, jedynie objaśniano; w TŽŽ 1951 i 1969 normowano według języka rosyjskiego. Porządku nie zaprowadzono także w późniejszych TŽŽ – w 1985 owoc to już nie tylko finikas, lecz także datulė (terminologicznie – wada synonimii), a w 2001 zarówno finikas, jak i datulė oznacza zarówno drzewo, jak i owoc. Kwestia ta wymaga uporządkowania również w normatywnych słownikach języka ogólnego. W DŽ 1954 nie ma hasła finiko, natomiast datulė ma definicję bot. „palma o jadalnych owocach; owoc tego drzewa”. Tak samo jest w późniejszych wydaniach. W rzeczywistości nazwy rośliny i owocu są różne: roślina – datulinis finikas, owoc – datulė. Nawiasem mówiąc, datulė występuje także w zoologii: mięczak Lithophaga lithophaga – jūrinė datulė (ros. морской фундук). Puder i puder cukrowy Już w słowniku P. Ruigysa (1747 r.) występuje germanizm puder. Z początku Metų pačios Žiemos rūpesčių K. Donelaitisa przypominamy sobie: brodate sosnowe bory / Ze swymi kędzierzawymi czubami wszędzie się pojawiają / I niczym wypudrowani panicze stoją rozkraczeni. Wraz ze słownikiem F. Kuršaitisa te germanizmy niemal zanikają, a w słowniku A. Juški, obok tego znaczenia, pojawiają się już swobodne rozwinięcia — pudrować się „stroić się, ozdabiać się” i „krochmalić się”; w Jurbarkas puder — „ktoś z napuszonymi włosami” LKŽ X 1976. Łotysze nadal mają germanizm puder. Litwini zmienili źródło zapożyczenia i jego formę. Niemal 100 lat temu – w 1907 r. – w „Słowniczku wyrazów obcych i niezrozumiałych” J. Šlapelisa Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlyje występuje już wyraz międzynarodowy pochodzenia francuskiego, który dotarł przez język rosyjski – pudra „drobny proszek skrobiowy do posypywania skóry, aby była miększa”. Wyraz z innego języka (w tym także międzynarodowy) zapożycza się najczęściej nie we wszystkich znaczeniach, lecz tylko w jednym potrzebnym (albo w kilku potrzebnych). Franc. poudre to po prostu różnego rodzaju proszki: do zębów i do prania (nawet kurzu – por. lit. dulkės 1. „sypki nawóz mineralny, superfosfat” Tauragnai, 2. „proszek do prania” Suginciai – LKŽ II₂ 1969, a także proch strzelniczy, czyli parakas (ros. порох – także „proszek”, por. порошок – proszek). Podobnie ang. powder – proszek, kurz (także dust), proch strzelniczy i puder. Można dodać, że międzynarodowy charakter pudru jest rzeczywisty, ale nie powszechny; na przykład po włosku mówi się cipria (łac. Cypria – Kipryjka, czyli Wenus z Cypru). Zapożyczony w tym jednym znaczeniu wyraz międzynarodowy pudra ma cały system derywatów – pudruoti, pudravimas, pudrinti, pudrinė, pudrinukas (dial. pudrininkė „kobieta, która lubi się pudrować”, Grūžiai). 141 Są też kwestie graniczne, niejasne. W DŽ 1972 pojawiło się również cukraus pudra „bardzo drobny cukier” – podane jako… frazeologizm. Sposób podania byłby racjonalny, ponieważ cukru pudra nėra pudruojama, ale samo normowanie jest nieracjonalne, bo skoro czegoś się nie pudruojama, to nie jest to też pudra. LKŽ X 1976 – podobnie, a ponadto są tam jeszcze pudrinis cukrus, pudrinis sniegas, pudrinės plunksnos. Aliuminio pudra nie przeniknęła od razu do terminologii: PolŽ 1984 nydpa met. – milteliai: aliuminio milteliai, perlito milteliai, StatŽ 2002 – także aliuminio milteliai (a także dolomito, kalkių, titnагžemio milteliai, mineraliniai milteliai, plastikatiniai milteliai, šlifavimo milteliai), oraz aliuminio pudra (także cemento pudra). Uzasadniałem, że racjonalnym lingwistycznie rozwiązaniem przy porządkowaniu terminologii jest rezygnacja z tak niesystemowego znaczenia międzynarodowego wyrazu pudra: jeśli czegoś się nie pudruojama, to nie jest to pudra, lecz milteliai. A zatem miltelinis cukrus, aliuminio milteliai, cemento milteliai. MeteorŽ 1975 снежная пудра – снегдулькес, dulkiškasis sniegas. Dopracowanie szczegółów? DŽ 1954 podaje tylko išbaigti sriubą valgyti. DŽ 1972, w którym czasowniki przedrostkowe podano osobno, jest obszerniejszy i dokładniejszy – podaje też išbaigė girį kirsti, jau išsibaigė miltai, objaśnione jako „całkowicie skończyć coś robić (od wewnątrz)”. Ale ten składnik znaczenia „od wewnątrz” nie wydaje się konieczny, a w przypadku išbaigimo kirsti jest wręcz niemożliwy. W DŽ 1993 nie ma już przykładu išbaigė girį kirsti – przykłady lepiej dopasowano do objaśnienia, ale czy odpowiadają językowi? LKŽ1 1941 išbaigti ilustruje nie tylko przykładami „wewnętrznymi”: Išbaigtas darbas – słownik A. Juški. Tuokart paukštis išbaigė nešt ant kranto ir paleido sveikus – bajki J. Murki. Dabar jau tie papročiai išbaigia eit iš mados – Grūžiai. Išsibagaiau austi drobę – J. Šlapelis; išbaigimas: Taip būt gražus animas, tik išbaigimas nekoks – Geistarai. Przypisywanie czasownikowi išbaigti znaczenia „wewnętrznego” jest przesadą – įbaigti w ogóle nie ma znaczenia „do wewnątrz”: Da[r] nebaigom rugių sėti – Dusetos (LKŽ1, 1941). Bulbos nebaigtos vagot – Kupiškis (LKŽ2, 1968). Ogólnie baigti z niemal wszystkimi przedrostkami oznacza jedynie zwykły aspekt dokonany: Apibaigiau lauką akėti, dabar eisiu pusryčio – č riškiai. Jau ir jie atbaigė sėti – Skirsnemunė. Nubaigiau rauni linus – Panevėžys. Vakar parsibaigiau vežti paskutinius rugius – Panevėžys. Pastumk nuodegulius, tegu persibaigs kūrentis – Surviliškis. Kad jau tol išgręžei, tai prabaik gręžt kiaurai – Kupiškis. Jis savo pinigus (turtą) pribaigęs – słownik F. Kuršaitisa. Jau subaigė temti – Krinčinas. Parašyk laišką, kaip tavo reikalai užsibaigė – Keturvalakiai. 142 Ved inys išbaiga – „išbaigimas, galas“ DŽ 1954, „pabaiga, galas“ DŽ 1972 ir 1993 yra labai retas, LKŽ IV 1957 paliudytas tik iš A. Baranausko Biblijos vertimo: Sergėjimas gi zokonų yra išbaiga nesugedimo Išm 6, 19 (1998 ŠR Išm 6, 18 – laikymasis įstatų – nemarumo pagrindas). DŽ išbaigos „liekanos“ yra iš RLŽ 1932 (docmalb – liekanos, išbaigos). W czasach dwujęzyczności osobę wykonującą wykańczanie detali w produkcji nazywano po prostu po rosyjsku — dowočik (ros. доводчик). Natomiast naukowym terminem доводка PolŽ 1984 jest obróbka wykańczająca. Ten dwuwyrazowy termin występuje także w TechEnc I 2000. Jednak w języku potocznym rozpowszechniło się wykończenie. Ani KPP 1976 i 1985, ani TT 1992 nie korygują w żaden sposób terminu wykończenie. Oczywiście w dialektach wykończyć oznacza po prostu „skończyć”, a tutaj — „zakończyć ostatecznie”. Jednowyrazowy termin wykończenie jest z pewnością wygodniejszy i bardziej systematyczny — obok niego istnieje także wykańczający, natomiast trudno przypuszczać, by odpowiednim terminem było wykonawca obróbki wykańczającej, utworzony od obróbki wykańczającej. KPP 1985 podaje tylko išbaigtas – w niektórych kontekstach lepiej: baigtas, tobulas, galutinis: Kino studijos portfelyje dar maža išbaigtų (– baigtų, galutinai parašytų, parengtų) scenarijų. Takie użycie rzeczywiście było irytujące, szablonowe – należało je powstrzymać. Jednak išbaigtas, išbaigtumas (odnotowane w LKŽ IV 1957 już w okresie przedwojennym) są litewskie, a nadużywać można również słowa „doskonały” (tobulos atostogos i podobne). Miara, skala, maštabas Niem. Maßstab (dosłownie byłoby „wskaźnik wielkości”) i pochodzące od niego ros. масштаб oznaczają zarówno „stosunek długości linii na mapie lub rysunku do rzeczywistej długości miejsca lub narysowanego przedmiotu” (mastelis w DŽ 1954), jak i „miarę względną dowolnej wielkości”, „rozmach, zakres” (mast as 2., 3. w DŽ 1954). Językoznawca Jonas Jablonskis i matematyk Zigmas Žemaitis postępowali tak samo – „skalę” określali słowem mastas: Žemėlapį mastu daro J. Jablonskis (LKŽ VII 1966); mastas – масштаб ir масштаб – mastas G i TTR 1920. Jednak DŽ 1954 podaje mastas 1. odsyła do mastelis (podobnie DŽ 1972), chociaż mastelis występowało już w LKRŽ 1948, a nawet wcześniej (zaraz zobaczymy). Uzasadnienie tej zmiany jest więcej niż wątpliwe: mastelis – tai tik mažas mastas… I w żadnym innym języku nie ma takiego pomysłowego „mastelis”. Na tym nie koniec – w TŽŽ 1936 pojawia się także zapożyczenie maštabas (niem.) – 1. „skala, niewielka miara umownie przyjmowana zamiast innej, większej miary, <…>”, 2. „miara względna dowolnej wielkości”. A przecież całkiem niedawno – w KL 1933 – poprawiano: mašt abas (ros. масშტაბ < niem. Masstab) – mastas: plačiu maštabu – plačiu 143 skali. KP 1939 poprawia: masṫabas (...) – skala: <...>; skala (mapy). Mȧstabas występuje też w dwóch późniejszych przekładanych wydaniach TŽŽ z 1951 i 1969 r., a także... DŽ 1954 – 1. „skala”, 2. „względna wielkość czegoś, skala” (również DŽ 1972). Być może dlatego jedynie nieśmiało próbowano go podtrzymać w KPP z 1976 i 1985 r.: mȧstab as — wyraz obcy; lepiej: skala, rozmach, wielkość: Rozmach działalności (– skala, rozmach). Kompozycje o wielkim mȧstabie (– wielkiej skali, wielkie). RLKŽ II 1983: масштаб – tylko 1. skala, 2. przen. rozmach, ale масштабный – wprawdzie 1. skalowy, lecz 2. przen. o szerokim [wielkim] rozmachu, rozmachowy; масштабно – na szeroką skalę [z rozmachem], rozmachowo; масштабность – szeroki rozmach, (wielki) rozmach, rozmachowość: rozmach [rozmachowość] zamierzeń. Można bezbłędnie powiedzieć, że rozmachowy, rozmachowo, rozmachowość wówczas sypały się z ust i spod piór niektórych krytyków literatury i sztuki oraz pracowników ideologicznych, ale trzeba dodać – choć było to użycie żargonowe, bali się mocniej je zakwestionować. Dziś nie ma po nim ani śladu. DŽ 1993 mȧstab as niezal. = 1. skala, 2. rozmach 1 (tj. „rozmach, zakres, wielkość”). Od 10 lat czytam raz, drugi, już chyba dziesiąty raz: Królestwo Boże nie jest pojęciem politycznym, nie jest więc także polityczną skalą, według której można by bezpośrednio kształtować praktykę polityczną lub krytykować struktury polityczne J. Ratz Esch 1996 60. Czas czyśćca niewątpliwie może być długi według ludzkiej skali czasu J. Le Goff VV 2003 120. Trzeba pamiętać tę historię, by pojąć prawdziwą cenę państwowości i niepodległości, ich prawdziwą skalę <...> MoksliL 2004 18 13. Wydarzenia w Kijowie różnią się od litewskiej śpiewającej rewolucji skalą, nagromadzoną energią i wiszącym w powietrzu zagrożeniem Vd 2004 49 33. <...> – to fantastyczna utopia z elementami kryminału, a stawiane jej wymagania dotyczące oryginalności i intrygi są innej skali niż te stawiane utworom realistycznym Vd 2005 5 55. Nie ma wątpliwości, że rok 2004, nawet jeśli mierzyć go w wielkiej, a może wręcz największej skali – skali historycznej, wpisze się do tabel syntezy i chronologii przyszłej historii Litwy Vd 2005 10 4. <...> a mierząc w skali historii, polityka partii zwanych tradycyjnymi nie miała wewnętrznej historycznej nowości i brakowało jej wymiaru przemyślanej strategii narodowej, uwzględniającej pozycję narodu politycznego jako całości Vd 2005 25 62. Ale w ich rozumieniu jedyną miarą, którą należy mierzyć Kościół, jest celowość, <...> NŽA 2005 6 265. Życie toczy się tu jakby w innej skali Vd 2005 27 80. <...> ci, którzy mówią z zamkniętymi oczami, nie stosują do języka miar języka ogólnego L ir M 2005 26 4. To samo państwo dobrobytu, <...>, tylko oczywiście w nieporównanie skromniejszej skali Vd 2005 37 4. Oceniając skutki tego działania według miary klasycznej teorii politycznej <...> Vd 2005 46 62. Swoją 144 pracę należy oceniać w szerszym kontekście, porównując ją ze skalą tendencji krajowych, europejskich, a być może i światowych MokslL 2005 18 5. Ten złoże, którego zasięg terytorialny zaskakuje niespotykaną skalą – 75 X 45 km <...>, zostanie uruchomione za trzy lata Vd 2005 51 23. Ludzka skala czasu, skala historii czy wydarzeń, skala wymagań lub celowości, pojmowanie skali – wszędzie chodziło tu o miarę! I po co tworzyć według skali, nawet politycznej, mierzyć wymiary skalą, mierzyć, oceniać i porównywać według skali (zamiast według miary?!), nawet wielkiej, odbywa się w skali – czy już zupełnie nie czuje się tego, co się pisze? Wnioski 1. Ponad 100 lat temu w języku litewskim funkcjonowało już międzynarodowe słowo pochodzenia francuskiego, które przywędrowało za pośrednictwem języka polskiego: valiza. Niewiele później zaczęła je wypierać tatarska rusycyzacja čemodanas. Jednak już wówczas (1907) zaczęto używać również litewskiego słowa lagaminas. Valiza zniknęła stopniowo, ale bez większego trudu; čemodanas w czasach sowieckich zyskał znaczne wsparcie dzięki rosyjskiej dwujęzyczności, mimo to już skodyfikowane i dobrze zakorzenione lagaminas (zwłaszcza lagaminėlis). 2. Już w starym słowniku K. Sirvydasa (~ 1620) występował łac. Daktyl (drzewo i owoc), ale jeszcze bez litewskiego odpowiednika. W słowniku P. Ruigysa (1747) – forma pochodzenia niemieckiego Dattulé, a w Słowniku wyrazów międzynarodowych z 1936 r. – daktylis 2. „owoc palmy daktylowej” (tj. „daktyl”) – ma to samo pochodzenie co daktyl (gr. daktylos – „palec”). Palcami dam nazywa się czasem pewną odmianę winogron. 3. Już w słowniku P. Ruigysa (1747) występuje germanizm pūderis, a w Słowniczku wyrazów obcych i niezrozumiałych J. Šlapelisa (1907) – pudra. Franc. poudre oznacza wszelkiego rodzaju proszki (również do prania), nawet kurz (ang. powder – także proch < ros. порох). Pudra ma cały system wyrazów pochodnych – pudruoti, pudravimas, pudrinti, pudrinė, pudrinukas. Nie pasuje do niej cukier ani proszek aluminiowy czy cementowy (nie służą do pudrowania!), cukier puder, dlatego proponuje się tu proszek, proszkowy. 4. Wykończenie detali można by nazwać także inaczej – obróbką wykańczającą, ale niemożliwy jest wykańczający. Jednak po uważnym przyjrzeniu się semantyce czasownika wykończyć widać, że nie ma żadnych przeszkód, by używać terminu wykończenie, a także wykańczający. Ważna jest również zwięzłość terminu. 5. Językoznawca Jonas Jablonskis i matematyk Zigmas Žemaitis określali „skalę” słowem mast as. Jednak w Słowniku wyrazów międzynarodowych z 1936 r. Tarptautinių žodžių žodyne występuje również mašt abas (niem.) – 1. „skala, <...>”, 2. „miara względna dowolnej wielkości”. Mašt abas skorygowano już w 1939 r. w Poradniku językowym, ale występowało ono jeszcze w 1954 r., a nawet w 1972 r. 145 W Słowniku współczesnego języka litewskiego, a przez cały okres sowiecki rozpleniły się też maštabiškas, maštabiškai, maštabiškumas (straszno było mocniej to ruszać, bo ideologiczni pracownicy bardzo często tego używali). Teraz po maštabo nie zostało nawet śladu. Za to oszalał mastelis – używany zarówno zamiast masto, jak i nawet mato. Spośród wszystkich czynników kształtujących normy językowe – systemu, tradycji, dwujęzyczności, mody – w tych przypadkach najsłabiej oddziaływał system, a najsilniej dwujęzyczność i moda. W ostatnim przypadku (mastelis zamiast masto) naruszona zostaje tradycja, ale podstawa tego naruszenia jest naprawdę osobliwa – trudno rozsądnie rozróżnić mastą i mastelį, tyle że teraz wyszło odwrotnie – mastelis (którego w ogóle nie powinno być) zamiast masto. Gdyby zaczęło dziać się odwrotnie – w obu przypadkach mast as – odrzucenie niesystemowego i nielogicznego mastelio byłoby uzasadnione. Trzeba by tylko dojść do porozumienia. LITERATURA I ŹRÓDŁA J. Basan MGK 1997: Basanavičius J. Mano gyvenimo kronika ir nervų ligos istorija. 1851–1922 m., Vilnius. BVŽ 1998: Botanikos vardų žodynas. Sudarė R. Jankevičienė, Vilnius. DŽ 1954: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 1972: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 1993: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 2000: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. E. Fraenkel 1955–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch, Göttingen. G ir TTR 1920: Žemaitis Z. Geometrijos ir trigonometrijos terminų rinkinelis, Kaunas. GK: Język ojczysty (czasopismo). J. Le Goff VV 2003: Le Goff J. Viduramžių vaizduotė. Vertė. D. Bučiūtė, redagavo D. Linčiuvienė, Vilnius. KL 1933: Kamantauskas Vikt. Kalbėkime lietuviškai, Kaunas. KP 1939: Kalbos patarėjas. Paruošė L. Dambrauskas, redagavo A. Salys ir Pr. Skardžius, Kaunas. KPP 1976: Kalbos praktikos patarimai. Sudarė A. Pupkis, Vilnius. KPP 1985: Kalbos praktikos patarimai. Sudarė A. Pupkis, Vilnius. LeL ieŽ 1919: Lenkų ir lietuvių kalbų žodynas. Surengė A. Lalis, Vilnius. L i M: Literatura i sztuka (tygodnik). LKRŽ 1948: Lietuvių kalbos rašybos žodynas. Redagavo K. Gasparavičius, N. Grigas, J. Lazauskas, K. Ulvydas, A. Žirgulys, Kaunas. LKŽ I₁ 1941: Lietuvių kalbos žodynas 1, Kaunas. LKŽ I₂ 1968: Lietuvių kalbos žodynas 1, Vilnius. LKŽ II₁ 1947: Lietuvių kalbos žodynas 2, Kaunas. LKŽ II₂ 1969: Lietuvių kalbos žodynas 2, Vilnius. LKŽ IV 1957: Lietuvių kalbos žodynas 4, Vilnius. 146 LKŽ VII 1966: Lietuvių kalbos žodynas 7, Vilnius. LKŽ X 1976: Lietuvių kalbos žodynas 10, Vilnius. Mair R I 1987: Maironis. Raštai 1, Vilnius. Just. Marc DP.PKJ 1976: Marcinkevičius Just. Dvidešimtas pavasaris. Pušis, kuri juokėsi, Vilnius. MeteorŽ 1975: Mikalajūnas M. Rusų–lietuvių kalbų meteorologijos terminų žodynas, Vilnius. MokslL: Nauka Litwy (gazeta). NŽA: Nowa Świątynia – Aidai (czasopismo). V. Piet RR 1973: Pietaris V. Rinktiniai raštai, Vilnius. PolŽ 1984: Rusų–lietuvių kalbų politechnikos žodynas. Sudarė G. Daugėla, spec. red. J. Stanaitis, Vilnius. R 1747: Littauisch–Deutsches und Deutsch–Littauisches Lexikon....von Phillip Ruhig, Königsberg. J. Ratz Esch 1996: Ratzinger J. Eschatologija, Vilnius. RLKŽ II 1983: Rusų–lietuvių kalbų žodynas 2. Sudarė Ch. Lemchenas, Vilnius. RLKŽ IV 1985: Rusų–lietuvių kalbų žodynas 4. Sudarė J. Kardelytė, Ch. Lemchenas, A. Mankevičienė, Vilnius. RLŽ 1932: Baronas J. Rusų lietuvių žodynas, Kaunas. Sav su TV: Tydzień z TV (tygodnik). SD 1620: Senasis Konstantino Sirvydo žodynas [Fotografuotinis ~ 1620 m. defektuoto žodyno leidimas], 1997. SNŽŽ 1907: Svetimų ir nesuprantamų žodžių žodynėlis. Sudarė J. Šlapelis, Tilžė. StatŽ 2002: Statybos terminų žodynas. Mokslinis redaktorius A. Kudžys, Vilnius. ŠR 1998: Šventasis raštas, Vilnius. TechEnc I 2000: Technikos enciklopedija 1, Vilnius. Troyes Pers 2003: Chrétien de Troyes. Persevalis, arba pasakojimas apie Gralį. Vertė E. Pilkaitė, spec. red. J. Mikalkevičienė, Vilnius. TT 1992: Terminologijos taisymai. Parengė K. Gaivenis, A. Kaulakienė, St. Keinys, J. Klimavičius, Vilnius. A. Tvard TT 1963: Tvardovskis A. Tolių toliai. Vertė. V. Reimeris, Vilnius. TŽŽ 1936: Tarptautinių žodžių žodynas, Kaunas. TŽŽ 1951: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius. TŽŽ 1969: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius. TŽŽ 1985: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius. TŽŽ 2001: Tarptautinių žodžių žodynas, Vilnius. Vd: Veidas (tygodnik). A. Žmuidz P ir G 1961: Žmuidzinavičius A. Paletė ir gyvenimas, Vilnius. Jonas KLIMAVIČIUS Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail: [email protected] Otrzymano 2005-11-02 147