Iš karybos terminų istorijos

HISTORIA TERMINOLOGII Vincentas DROTVINAS Wileński Uniwersytet Pedagogiczny Z HISTORII TERMINÓW WOJSKOWYCH Nie tak mi żal zamku Sudaičio, jakże mi żal żołnierzyków Sudaičio. Z rękopisu M. Miežinisa z 1849 r. 1. Wojna i jej leksyka Wojna jest stara jak świat. Historia wielu narodów to wieloletnie wojny zaborcze lub obronne, opisane i opiewane na kartach literatury światowej. Czytając je, spotykamy leksykę wojenną różnych krajów — nazwy żołnierzy, broni, działań i sposobów walki itp. Również w dawnej literaturze litewskiej, a także w folklorze, znajdujemy wiele terminów wojskowych pochodzących z czasów starożytnych. A zatem terminy wojskowe stanowią jedną z najstarszych warstw leksyki języka litewskiego. Jednak do dziś ani dawne, ani współczesne terminy wojskowe nie przyciągnęły uwagi badaczy. Wprawdzie pochodzenie terminów wojskowych omówił litewski historyk języka pisanego Jonas Palionis (1967). Autor wskazuje trzy warstwy pochodzenia terminów wojskowych: ludową leksykę mówioną (248-250), książkową leksykę litewską — neologizmy (263—264), leksykę zapożyczoną (278-279), i określa ilościowy stosunek tych terminów do innych grup o odpowiednim pochodzeniu — wśród grup ludowej leksyki litewskiej terminy wojskowe należą do jednej z mniejszych (248—249), natomiast nazwy wojny i techniki wojennej tworzą stosunkowo liczną grupę slawizmów odnotowanych w zabytkach języka litewskiego okresu starolitewskiego (278—279). Niemało leksyki wojskowej, niestosowanej we współczesnym języku litewskim, przedstawiono w najnowszej pracy J. Palionisa (2004). Termin karyba wymienia27 ny jest wśród trafnie utworzonych neologizmów Simonasa Daukantasa (Zinkevičius 1990: 152). Karyba rozumiana jest jako teoria i praktyka wojskowa w najszerszym znaczeniu, tj. 1) „dziedzina działalności obejmująca organizowanie, przygotowanie i funkcjonowanie sił zbrojnych państwa w czasie wojny i pokoju”, 2) „wiedza, umiejętności i nawyki niezbędne żołnierzowi”, 3) „nauka wojskowa, której głównym przedmiotem badań jest walka zbrojna w czasie wojny”, ponadto wyróżnia się jeszcze sztukę wojenną (Smetona 1995). W artykule spróbuję omówić przejawy pola semantycznego „wojskowość” przede wszystkim w pracach leksykograficznych z XVII–XVIII wieku, zwłaszcza w rękopiśmiennych słownikach Małej Litwy (niektóre z nich, opublikowane dopiero niedawno, nie zdążyły jeszcze szerzej wejść do naukowego obiegu historycznej leksykologii) — omówić pochodzenie ważniejszych jednostek nazywających pojęcia wojskowe, ich synonimię, zmiany znaczeń, a także ich przetrwanie we współczesnej terminologii litewskiej. 2. Karas, karias i in. Słowo karas znajdujemy już w dawnych zabytkach języka litewskiego, jednak jest ono znacznie starsze niż XVI wiek. Karas jest wspólnotą leksykalną nie tylko bałtycką, lecz także indoeuropejską. Jak prus. *kargis, *karjas „wojsko- ”, „wojna”, lit. karias w dawnych pismach miało znaczenia „wojna; armia; „oddział, pułk”, a także karia „wojna; armia” i karė „wojna”, 'karis „armia, wojna” LKŽ V (szerzej zob. Mažiulis 1993; Palionis 1967: 250%). W pismach Martynasa Mažvydasa, Mikołaja Daukszy i innych autorów z XVI w. słowo karas (i warianty) było litewskim określeniem wymienionych znaczeń, prawda, mającym również synonimy. W słowniku Konstantinasa Sirvydasa z 1642 r. pol. woyna, łac. bellum litewskim odpowiednikiem jest karioné, zresztą używane także w pismach M. Mažvydasa. Jednakże w rękopiśmiennych słownikach Małej Litwy z XVII–XVIII w., obok karas, znajdujemy już także zapożyczenia — slawizmy i germanizmy. Najczęstszym synonimem litewskiego terminu karas jest slawizm vaina(s) (pol. wojna, białorus. eouna): Krieg Karas, Wayna Lex? Heerfahrt, Karas, 0. M. Wainas, 0. MCII, wojna Waina, os, Cll, wojna Karas Wayna Richt 144, Karas Wayna O. ' Pochodzenie poszczególnych terminów wojskowych omówił litewski historyk leksyki Algirdas Sabaliauskas (1990). ? Przykłady ilustracyjne ze słowników dwu- (trójjęzycznych) podawane są w formie oryginalnej (nie są przywracane do języka literackiego). 28 W innych słownikach XVIII w. | na pierwszy plan wysuwa się germanizm krygė: Krieg Karas, aro, M. Kryges, iu, f,pl., Wainas, no, M. R, Krieg BellumKaras, Kryge, Waifkas, Waina B. Rozprzestrzenianie się germanizmu widać także w ilustracjach: obok girdziu kara dabar ne turrinti galo B znajdujemy już Į Kryge eiti, į Krygę traukti, į kryge sufti B, por. Feldzug Traukimmas į kryges, karą M. Jednak litewski człon karas zachowuje się w litewskich odpowiednikach niemieckich wyrazów złożonych, a także derywatów i połączeń wyrazowych, np. : Krieg fithren karauju Lex, Krieg Cammer —Kar Kamare, Kriegs Macht Karo macis, Kriegs Rincke Karo kitraftis Richt ir Kriegs=Rancke, Guddryste Karo Q. K. W pierwszym słowniku Konstantinasa Sirvydasa podawane jest również kavimasis (Woyna/ bellum, militia, kawima [is SD'. W słowniku F. Pretoriusza obok wspomnianych Krieg Karas, aro, M Kriegas, giu, f, pl. Wainas, no m znajdujemy również jeden termin specjalistyczny ruba: Plunderung Rubba, os. F C III; także w słowniku P. Ruigysa Grenzkrieg, Rub ba, bos, f. „przygraniczny konflikt zbrojny, starcie” R (brus. py6a, „grabież, rabunek, napad”*). Z leksyki czasownikowej związanej z wojną warto wymienić używane do nazwania samego działania wojennego, walki słowa kariauti, kovauti, karą vesti, Sirmavoti, kautisi, krygavoti: Kiūmpffen kowauti, karauti Lex, Kampffen, Kowawoju, jau, su, ti, Karauju, rawau etc. CII, Kriegen Karauti Lex, Kriegen. Karauju, awau, su, ti Bellum gerere, Karą weddu, dzau, su sti CIl; por. także bekriegenapkarauti Lex, BekriegenApkarauju, rawau, su, ti Cl,Kriegfiihrenkarq weddu, dzau, su, sti CII, kdmpfenkowauti, Szirmawoti Richt, streiten Kautisi, krvgawoju Lex, Streiten. Kowawoju, jau, su, ti CII, Streitenkowauti kautisi Lex. Z czasowników używanych do określenia posługiwania się bronią palną należy wymienić sušaudyti, šaudyti: archibusiren suffaudyti Lex, suffaudyti C I, SchifBen szauti Lex i in. 3. Dawne nazwy wojska Do określenia sił zbrojnych najczęściej używane są terminy bazas i vaiskas, rzadziej /ogeris (logoris). Warto 29 zauważyć, że niemieckie wyrazy pokrewne, mające ten sam rdzeń co germanizm /ageris, mają litewskie odpowiedniki, por. belagern. Apgulti Lex, apgullu, lau, lsu, [ti CI, Belagerung apgulimas Lex, apgullimas, o Cl. Abazas (pol. oboz): Armee abazas, waiskas Lex, Feldlager abazas Lex, Heer, Abažas, 06. M. Pūlkas, 6. MC II, bitwa polowa abazo mufis Lex, [bitwa polowa Mufis, Abazu Mufiis B, plg. [feld]Główny dowódca Mann Wyrausis ant Abazo CII, plg. FeldHerr diddifis Etmons Abaszo B, [Feld] PredigerAbaszo Klebons, kunnigs B,Heerlager Waiskas Abas as B,HeerhornAbazo Ragas B, Heereskrafft Waiskas, Abas as, Zalneru Pulkas B, [Heeres)- Spitze abazo Pryfakkis Birkt. W słownikach K. Sirvydasa a b a z a s był tłumaczony litewskim odpowiednikiem: Oboz /caftra, tentorium, [tativa kario [towis/kariowiete SD', por. obozny /adiectiu. caftrenfis [ubft menfor, Į...) karioftowinis SD!, plac potyczki /Acies, capus, [...] Wieta kariones/- karionawite SD’, por. oboz /Caftra, ovum. Taworay Karieywiu SD’. Abazas jest również tłumaczony za pomocą objaśnienia opisowego: Tabor żołnierski / Carago, onis. Karias wesymays aplinkuy apfiftatis SD’, por. także w słowniku J. Brodowskiego Lager. Caftra. Szietras. Abazas. Miejsce wojny. Miejsce obozowania B, [Lager] schlagenabasza pamufiti/- nustatyti B, por. dalej Heereskraft Wai fkas, Abaszas, Zalneru Pulkai B. Wojsko (pol. wojsko, kariuomenė*): Kriegesheer Wai [kas Lex, KriegesHeers, Waifkas, 6. M C 11, [Heeres] Volck Zalneru Pulkai, tikkri Zalnerei Waifkas B: obok abazas itvaiskas używany jest również germanizm /ogeris, logoris (niem. Lager, obóz®): Kriegslager abazas, Logeris, rio. M. R, Kriegesheer Waifkas, ko. M; Feldlager Logeris, rio, M. Kriegslager Abazas, Waifkas, Logoris B,Abazas, 30 M.é pol. M. Ogólnie oddział wojskowy nazywany jest także pułkiem: Heer pulkas Lex, Heerschaarenpulkai Lex, Parthey Pulkas Lex,Heer Pulkas Richt, [Heerfiihrer Wadas Pulko tamże, Heerscharen Pulkai tamże; Heerscharen Pulkai Q; Parthey Pulkas B. 30 4. Wojownik, żołnierz, żołnierz W dawnych pismach znajdujemy zapewne najwięcej terminów określających osobę służącą w wojsku — zarówno litewskich, jak i zapożyczonych, a także ich synonimów i wariantów. Karias obok karas początkowo mógł być tylko przymiotnikiem, dopiero później „wojownik” (Skardžius 1996: 61), Termin karys występuje w pismach XVI–XVII w., np. : Ir nusiuntė karius savo ir pamušė razbainykus Jonas Bretkūnas ir Baltramiejus Vilentas. Karius prieš jį surinkęs, gerai jam ažu tą abydą atgavo K. Sirvydo Punktay Sakimu I 135; także w pismach Simona Daukantasa, Simona Stanevičiusa, w pieśniach Antanasa Juški, (zob. LKŽ V). Prawdą jest, że wyrazy karys, kareivis nie występują w późniejszych XVII–XVIII-wiecznych dziełach leksykograficznych — wyparł je zapewne zapożyczony odpowiednik, polonizm zalnierius (wariant žalnierius znajduje się już w pismach M. Mažvydasa, M. Daukšy i innych starych źródłach). Nawet w XVII–XVIII-wiecznych słownikach Małej Litwy zalnierius nie zdołał wyprzeć niem. Soldat’. Znaczenie wynagrodzenia żołnierza odnotowano w słowniku K. Sirvydasa z 1642 r.: zold/Stipendium. Mokieftis karieywiamus duodama SD’, por. Zoldowy /Stipendiarius.piniginis SD’, a także Zolduie /žotdnierską stuze /žold wiodę Mereo, Milito Karau=iu au pinigus SD’. Tą cechą motywowane są także inne nazwy żołnierza, np. : Zoldak /vide. zolnier3 pienieiny. Karieywis afu pinigus, žolnierz /Miles, Kariautoias, karieywis SD? Be K. Sirvydo žodynų, lenkybé zalnierius vartojama ir Mažosios Lietuvos žodynuose: Landsknecht 3alner"' Lex, Kriegsknecht Zalnerus B, Kriegsknecht Zalnerus, eraus M. R, Kriegsvolck “Į vokiečių kalbos leksiką Soldat atėjo XVI a. iš it. soldato. Vid. vok. aukšt. solr „alga, kareivio atlyginimas“ gautas iš sen. pranc. so/r „aukso moneta“, o šis iš vid. lot. soldus < lot. (nummus) solidus „gryna (moneta)- “. Šios kilmės žodį turi dabartinės kalbos: pranc. soldat, isp. soldado, ang. soldier. W słownikach języka małolitewskiego niem. Soldat odpowiada zalnierius, np. : Soldat 5alnierus Lex, Zalnėrus, ėraus R, Soldat, Zalnerus, eraus M. W języku niemieckim występuje również derywat Sd/dner. Dawną organizację werbowania żołnierzy za wynagrodzeniem pieniężnym odnotowują także słowniki języka polskiego: pol. żold (< czes. žold „wynagrodzenie dla żołnierza odbywającego obowiązkową służbę wojskową“ < wł. soldo „dawna drobna włoska moneta, 1/20 lira“; Dubisz 2003), stąd pol. Zolnierz. Niem. Soldat XVII w. zapożyczone do języka rosyjskiego —condam (od niego pochodzi słowiańskie saldotas- ). 31 żołnierze Lex, żołnierze wojskowi Zalnerei B, plg. Werben Soldaten Zatrudniać Szelnerus O. Zalnierius jest częstym litewskim synonimem niejednego niemieckiego terminu, np. : Krieger bellator Zalnierei Rubikkai Kareiwys Karzygis B, Krieger Zalnerus, eraus, M. Karzygys, ygio,M. Karaujas partic. Rubbinas, no, m. R, Kriegesmann Zalnerus, eraus, Kareiwis, wjo, Karzygys, gio, M. Litewski wyraz zalnierius odpowiada pierwszemu członowi złożeń niemieckich Krieg, np. : sprzęt wojenny zalnieru rikai Lex, [żołnierze] na morzu Zalnerei ant Juru B, [żołnierze] zostają zwolnieni Zalnerus atdekawoti B, [żołnierze] werbować [zalnerus] rinkti, werboti B* Innym słowiańskim wyrazem jest rubikas: Pliinderer rubbikas Lex, Plunderer Rubikkas, o. M. ka, os F C III, por. Plunderung rubba Lex, Krieger bellator Zalnerei Rubikkas Kareiwiis Karzygis B, por. rubyti: plindernrubbiti, sdrojauti Lex, por. darrubauninkas „rabuś” (pol. rubownik). Należy rozważyć, czy współczesne litewskie nazwiska Rūbikas, Rubikas nie mogłyby pochodzić od tego ostatniego terminu (w sprawie pochodzenia wspomnianych nazwisk zob. LPŽ 1989). 5. Różne nazwy żołnierza Najbardziej rozpowszechnioną w dawnych pismach specjalistyczną nazwą osoby służącej w wojsku jest piechur: Fufivolck peftininkas Lex, FuBvolck Peftininkai, ku, m. pl. R, B, Hayduk Pedes.peftininkas SD',[(Fuff| Knecht Peftininkas, o. M, [pieszy] Ginger Uznoks tawe kaip Peftininka Fufgdnger CII, pieszy Fufsginger zu Fup Peftininks B, piechota Peftininkai B, pieszy Musgvetirer Pe ftininkas, ko, m. Mirkt. Słowniki K. Sirvydasa, oprócz wspomnianego terminu kareivis (Walecznvk /woien- * Ponieważ, jak wspomniano, wówczas żołnierzy werbowano najemnie, ich służba trwała wiele lat (jeżeli powodziło się na wojnie...), toteż żołnierz w tym czasie zakładał także rodzinę. Świadczą o tym nazwy żony żołnierza Soldatenweib Zalnierka, os Lex, Soldatin Zalnierka, os R, Soldatin Zalnierka, os £ M, KriegerinKareiwjene B, por. także Dragonerfrau nik. Bellator, pugnatoDragunka M. 32 r. Karieywis SD’), podaje także więcej nazw — kariauninkas: Rycerski czlowiek /Equestris ordinis homo. Kariaunikas SD? Waleczny /Bellicosus, pugnax. Kariaunikas SD’, Jancarowie /Triarii Turcarum. Kariaunikay Turku SD? Żołnierfka zimna /Hyberna, orum. hyemalia. $iemaguolis /diemaguiltas kariauniku SD’ kariautojas: Zoinierz / Miles, Kariautoias/karieywis SD’, walecinik /praeliator, bellator. kariautoias SD; Kirisnik /Cathaphractus, loricatus, |...) Gielafinikas kariautojas SD’; kazokas: Żołnierz lekki/kozak. Weles itis; lekkozbrojny żołnierz pieszy. Kozak SD’. Spośród rzadszych nazw żołnierza należy wymienić litewskie San-Karawis, wjo ein Mitgenofi H, ein Mitstreiter Sankarawis, wjo, M. R, por. także Draug=Karaujas, janšio ein Mitstreiter, G. Mafc., janti, šios foem H. Znacznie częściej odnotowywane są terminy zapożyczone drobas: Drab mafc. et drabant /ex germ. pedescalo fatelles, [tipator, [piculator. drobas SD’; dragiinas: Dragonner dragunas Lex; Dragoner Dragun’s, no, m M, Draguner dragun’s, 6 M C I, Dragouner Draguns B. Ten ostatni wyjaśnia się jako starożytny żołnierz piechoty, później lekko uzbrojony jeździec, mający znak rozpoznawczy — płaszcz z wizerunkiem smoka (co do pochodzenia por. fr. dragon „smok” < łac. draco, onis „smok, smok mitologiczny”); eidukas: Wybrant3. Puczkininkas, Eidukkas, 6. M. C IV, Wybrants Eidukas Putzkininks. Wybrancas O (< pol. hajduk < węg. hajdu „włóczęga, pasterz“, od XVI w. tak nazywano najemnych żołnierzy węgierskich); pučkininkas: Wybrantz Puczkininkas. Eidukkas, o. MC IV, por. Džialo /machina, tormentum, pucika SD", Biickse putczka Lex; ručinykinykas: Muszkietnicy /Fistulatores. S3auditoiay rucinikinikay SD', por. rusnica, bombarda, tormentum ruciničia „šautuvas“ SD! '; strielčius: Schiitze Strelczus Lex, Schiitz Strelczus O; šarvininkas: Kuriflirer Szarwininkas, 6, M. Cll, por. Kiri S3arwas, 6. M. CI, dar rynftunek /ex germ. apparatus, szarway SD"; vybrancas: Wybrantz. Eidukas, Putczkininks Wy branzas Q „naujokas- “, por. pol. wybraniec /wybrancy /Delecti viri, [Brinktinis SD’. 33 6. Zmiana znaczeń terminów Ze znaczeń terminów Krieger Kazigis (=kar —V. D.) Lex, geriisteter Mann Karžygis Richt, Geristeter Mann Karzygys (y poprawione z i —V. D.) O widać, że karžygys dawniej (w XVII–XVIII w. w piśmiennictwie Małej Litwy) miał najszersze, tj. żołnierskie, znaczenie; odnośnie do drugiego członu por. žygis (Gangejimas, zygis Lex, Reisekellone, kellawimas, zygis Lex), zatem karžygys „ten, kto maszeruje, idzie na wojnę“. Jednak nieco później, w słownikach XVIII w., znajdujemy także zmienione znaczenie terminu karžygys: karžygys odpowiada niem. Held, Ritter (beje, pastarasis anksčiau neturėjo lietuviško atitikmens: Ritter rycerus Lex, Held Karzygis Riczierus Richt; Held Karzygis Ryczierus O, Held Karzigys Rycerus (iliustruota iš Biblijos) B; [Heer]Fiihrer Karžigis Generolus B. Taigi karžygys palaipsniui įgauna dabartinę reikšmę „didvyris, herojus“. Karininkas, karinykas reikšme „karo žmogus, karys; kareivis“ randamas jau J. Bretkūno raštuose (LKŽ V). Karininkas dėl savo reikšmės platumo yra daug diskusijų sukėlęs karybos terminas, Nors Jonas Jablonskis dar 1911 m. siūlė karininką, karo žmogų vartoti kariškio vietoj, o Juozas Balčikonis teikė skolinį apicieras (Balčikonis 1978: 146—147), bet, pasak Prano Skardžiaus, kariškio vietoj ilgainiui įsigalėjo karys, o karininkas įgavo „apicieriaus“ reikšmę (Skardžius 1996: 142, 589, 603). Dabar karininkas apibrėžiamas kaip „kariuomenės ar policijos vadovaujančio personalo narys“, o antroji reikšmė yra psn. karys (DŽ3). Przykładem zmiany znaczenia jest również termin pulkininkas. Por. W słowniku Richtera podawana jest jego inna forma pulkauninkas: [Partey] Gdnger Pulkauninkas Richt, por. pol. potkownik, por. także [Partey] Ginger Pulkininkas B (a więc żołnierz pułku, małej walczącej grupy), Pulkauninkas, ko der Oberste, der Hauptmann H, Pulkauninkas, ko, M. ein Hauptmann ziemlich obsol. M. Już w słownikach K. Sirvydasa pulkininkas jest używany we współczesnym znaczeniu: Rotmiftrz /centurio, [...] šimtininkas, putkinikas SD'; Potkownik / Chiliarcha, tribunus militum, legionarius, centurio, pultkinikas SD’. 34 7. Nazwy stopni wojskowych W analizowanych przez nas źródłach znajduje się niemało terminów, którymi określa się stopnie hierarchii wojskowej, stanowiska wojskowe: apic(i)erius:Officiererap picierus Lex,OfficiererAppicierus, aus. MCII, Apicerius, eraus, m. oficer R, oficer Apicer's B; dziesiętnik: Rott Meister Desetkininkas, Karprolus B; etmonas, hetmonas, hetmanas: Pan Polny Etmon, 6. M. C II, Feldherr hetimons Lex, Feld=Herr Etmon’s, 0. M. CII, [Feld]Marfchall Etmon's, 60.M.tenpat, Feldherr Etmonas O: plg. Hetman /z niem./ [...]hetmanas kariawedis SD'; generał: General generolas Lex, General. Generolus C II, General, Generolas, lo, mR, General, Generolus, [z M, General, Generolus (dopisek: der General Feldherr) B; kapitan, kapteinis, kaptainis: Kapitan /vide Rotmi[trsz/ porucznik /Hetman. Kapitan SD’, Capitein Kapteinis Lex, Capitain. Kapteinis, io. MCI, Capitain, Hauptmann, Kapteinis, nio, ra. Szimtininkas, ko. M. R, Hauptmann, Capitain, Kapteinis, nio. Szimtininkas, ko, Wyrefnis ant Zalneriu R, Capitain Kaptainis B, [Haupt] Ambts Pillonis, Szimtininks, Pulkawnink’s. Kaptainis Capitain B; karprolius: Corporal Karprolus Lex, Rottmeister Karprolus Lex, Corporal Karprolus Richt, Rott Meister Dziesiętnik, Karprolus B; karunininkas: Fahnrich Karunininkas Lex, Fahnrich Karunininkas, o. M. CII, Fahnrich Karunininkas, ko. M. R, chorąży Karunininks, ko, niem. Fahnrich, Fahnenjunker R, chorąży Karunininkas O, chorąży Karuninink's B, kornet Carunininkas Richt, jeździec Karunininkas, ko, mM, plg. jeszcze chorąży /[ignifer, vexillifer, karuz a fis SD"; leitmonas: Leutenambtleitmonas Lex, LeutenantLeutmonas, o. M. Porucznik C ll, Lieutenant. Leutmon's; Porucznika a Pol. Porucznik B, por. Porucznik K. Sirvydasa /Subcenturio, vicarius centurionis. Wietinikas simiininko SD’; 35