Vida Stravinskienė. Ekologijos ir aplinkotyros žodynėlis: mokomoji knyga

ASTA MITKEVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego Vida Stravinskienė. SŁOWNICZEK EKOLOGII I OCHRONY ŚRODOWISKA: podręcznik Kaunas: Šviesa, 2004, 238 s. Alfabetyczny objaśniający słowniczek terminów profesor Uniwersytetu Witolda Wielkiego V. Stravinskienė, jak stwierdzono we wstępie, jest przeznaczony dla przyszłych specjalistów w dziedzinie ekologii, ochrony środowiska, leśnictwa, rolnictwa i inżynierii środowiska, pedagogów różnych dziedzin nauk przyrodniczych oraz innych czytelników. Według obliczeń recenzentki zamieszczono w nim ponad 650 terminów hasłowych. Jednak terminów definiowanych lub objaśnianych jest znacznie więcej: terminy rodzajowe lub po prostu powiązane odnotowano w artykułach hasłowych. Na przykład w artykule hasłowym terminu endospermas objaśniono terminy rodzajowe endospermas pierwotny i endospermas wtórny (76), a w artykule hasłowym alergenas — okres alergizacji (12). Słowniczek został zaaprobowany przez Państwową Komisję Języka Litewskiego (ocena — Państwowa Komisja Języka Litewskiego nie zgłasza sprzeciwu- ). Hasła terminologiczne glosariusza są opatrzone akcentami, znaleziono jedynie kilka błędów akcentowania (korektorskich): flūoro (= flūoro) vandenilis, pelkėjimas (= pelkėjimas); bez znaków akcentu pozostawiono główne człony terminów egzotėrminis procesas, limnoglacialinés nuosėdos. Nie podano odpowiedników w innych językach — glosariusz jest jednojęzyczny, jednak przy nazwach systematycznych podano nazwy łacińskie (por. žinduoliai (Mammalia) i in.). Jednak pewne niekonsekwencje w sposobie prezentacji są widoczne, na przykład przy vėžiagyviai nie znajdziemy łacińskiej nazwy. Niestety, brak objaśnień dotyczących struktury słownika. Podano etymologię terminów, jednak widoczne są luki w sposobie jej prezentacji. I tak, etymologię obcego pochodzenia członu pobocznego najczęściej wyjaśnia się po tym członie (na przykład heteroterminiai gyvūnai), jednak czasami dopiero po całym terminie (na przykład indikatoriniai augalai). Czasami etymologia w ogóle nie jest podawana (na przykład morfologinė adaptacija). Występują nieścisłości w objaśnieniu etymologii, np.: bionika [gr. bios —życie (= bio... Terminologija | 2006 | 13 207 + (elektro)nika)- ]; teoria ewolucji [łac. evolutio —rozwinięcie się + gr. theoria —badanie) (jak gdyby termin był złożeniem, a nie zestawieniem). Wprowadza w błąd etymologia litewskiego terminu anglis (C) w haśle. W słowniczku jako terminy hasłowe wyodrębniono trzy przymiotniki: aridinis, borealinis. mediteraninis. Do ich haseł należy włączyć również objaśniane terminy złożone utworzone z ich udziałem. | do słownika włączono kilka nazw własnych, np. : EKOAGROS, „Natura 2000“, Światowa Organizacja Zdrowia, Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Zasobów Naturalnych i in. Przydatne byłoby określenie kryteriów doboru materiału. Czytelnik może na przykład mieć pytania, dlaczego w słowniczku można znaleźć artykuł warunki tlenowe, ale nie ma hasła warunki beztlenowe; są artykuły wtórne zanieczyszczenie, zanieczyszczenia chemiczne, zanieczyszczenia fizyczne, ale nie ma artykułu zanieczyszczenia, znajdujemy hasło ochrona in situ, ale nie ma ochrona ex situ. Definiując termin alergia, użyto terminu alergen (12), który nie został wyjaśniony w słowniku. Szkoda, że w słowniku nie ma odsyłaczy — korzystanie z niego byłoby znacznie wygodniejsze. Obecnie w artykule kursywą wyróżniono poszczególne terminy, jednak niektóre z nich można znaleźć jako osobne artykuły (np.: skały magmowe, skały metamorficzne w artykule skały, 223), innych zaś — nie (skały osadowe w tym samym artykule). Hasłowe terminy słowniczka są w większości dobre. Najgorszym chyba jest termin gimtoji uoliena „skała glebotwórcza obejmująca górną (= wierzchnią) warstwę powierzchniową skorupy ziemskiej, z której pod wpływem czynników glebotwórczych powstaje gleba”. Jest on niewłaściwy (choć również włączony do AATŽ), ponieważ nie znajduje oparcia w semantyce słowa gimtas (por. gimtoji (= macierzysta) uoliena TT, kilminė uoliena ChZ. : skała glebotwórcza SDTŽ, ZUE I). Ponadto zamiast fjordas należało podać już przyjęty wariant fiordas (DŽ,). Obecnie powszechny jest jednowyrazowy termin bioritmai (por. DŽ,, AATŽ, SpŽ, PsichŽ i in.), natomiast w słowniczku podano wyłącznie dłuższy, dwuwyrazowy wariant biologiniai ritmai. Doprecyzowania wymaga termin plėšrieji jūros (= jūrų; por. jūrų kiaulė) žinduoliai. Terminą vandens „žydėjimas” można było śmiało zapisać bez cudzysłowu, ponieważ žydėti ma znaczenie „Zzielenieć” (DŽ,). W tekście słowniczka wyraźnie zaznaczono terminy synonimiczne i nie nadużywa się ich. Tylko synonimy nie są akcentowane i nie ma artykułów odsyłających. Synonimy: dawka letalna (śmiertelna). lokalne (miejscowe) zanieczyszczenie należało zamienić miejscami — terminy z litewskimi członami są znacznie jaśniejsze. Jako synonimy podano terminy o nierównorzędnym statusie: emisja zanieczyszczeń i zanieczyszczenia emitowane. Termin warstwa ozonowa stratosfery (syn. ozonosfera) bardziej przypomina objaśnienie niż termin — lepszy byłby jego krótszy synonim. W odrębnych artykułach objaśniono terminy zwierzę roślinożerne i fitofagi (do tego ostatniego dodano synonim roślinożercy). W artykule dotyczącym terminu poziom troficzny znajdujemy zwierzęta roślinożerne (fitofagi) (138). Powstaje pytanie, czy w słowniku zwierzę roślinożerne i fitofagi są uznawane za synonimy; jeśli tak, to dlaczego nie są ze sobą powiązane. Nawiasem mówiąc, skoro w osobnym artykule wyodrębniono synonimy fitofagi (syn. roślinożercy), logiczne byłoby, aby przy zoofagach widniał termin mięsożercy. Podanie ekwonimów konsumenci (syn. użytkownicy) i reducenci (syn. destruenti)' mogło zostać ujednolicone: jeśli pierwszeństwo przyznaje się terminowi litewskiemu, tak należy postąpić w obu przypadkach. Do słowniczka włączono dwa rodzajowe terminy synonimiczne — adaptacja morfologicz208 Asta Mitkevičienė | na (syn. przystosowanie morfologiczne), jednak tylko jeden termin nadrzędny — przystosowanie. Jako synonim należało podać litewski odpowiednik terminu domestykacja — udomowienie (por. AATŽ domestykacja, udomowienie). Przecież do słowniczka włączono również synonim terminu gatunki udomowione — gatunki oswojone. Termin sukcesja ekosystemu można było zastąpić bardziej litewskim (albo przynajmniej dodać synonimem) — zmiana ekosystemu (por. zmiana, sukcesja AATŽ). Podobnie zabrakło próchnicy obok terminu humus; lokalne obumarcie obok terminu nekroza. Czy nie należało podać litewskiego synonimu terminu hydrobionty — organizmy wodne? Interesujące, że niektóre terminy, jak już zauważono, nie pokrywają się z terminami słownika zbliżonej dziedziny — AATŽ — który ukazał się w 2000 r. W niektórych przypadkach obrano lepszą drogę, na przykład ekologia populacji (w AATŽ zdefiniowano ekologię populacyjną, natomiast w haśle ekologia — ekologię populacji): promieniowanie słoneczne (w AATŽ radiacja słoneczna); zorza północna (w AATŽ zorza polarna, zorza północna). W Słowniczku podano synonimy odpady biodegradowalne (-rozkładalne- ), odpady ulegające biodegradacji, natomiast w AATŽ — tylko odpady biodegradowalne. Artykuły terminologiczne są rzeczywiście informatywne i dość wyczerpujące. Czasami podaje się historię badań nad pojęciem, odkrywcę zjawiska lub twórcę pojęcia. W artykule hasłowym terminu zrównoważony rozwój można znaleźć nawet informacje „protokolarne”: „Wcześniej (do decyzji Państwowej Komisji Języka Litewskiego z 31.01.2003 r.) stosowano terminy rozwój zrównoważony, rozwój ciągły, rozwój oszczędny, trwały rozwój” (56). W Słowniczku zamieszczono komentarze dotyczące użycia terminów. Jednak tego rodzaju informacje nie zawsze są dokładne. Na przykład augmenija — „termin niewłaściwy w odniesieniu do zbiorowisk roślinnych, który należy zastąpić terminem augalija“ (32), jednak nie podano, w jakim znaczeniu jest używany (na przykład w artykule mikroekosistema (134)). Hasło efektas zamiast definicji zawiera | Trzeci człon grupy tering — gamintojai (ar producentai) nie został wyodrębniony w osobnym artykule. Terminologija | 2006 | 13 209 uwagę, że w ekologii i nauce o środowisku jest to termin niewłaściwy, który należy zastąpić terminami poveikis, veiklos rezultatas, padarinys lub reiškinys (70). Dlatego w słowniku znajdujemy šiltnamio reiškinys, a nie šiltnamio efektas. Można zauważyć, że w niektórych słownikach z końca ubiegłego wieku (np. AstrZ, GeogrŽ) również za termin podstawowy uznawano šiltnamio reiškinys. Obecnie w słownikach (por. AATZ, ChZ, Eurovoc) — efekt cieplarniany: termin zjawisko cieplarniane, choć bardziej litewski, może powodować dwuznaczności. Większość terminów występujących w samych tekstach artykułów jest poprawna. Można sformułować kilka uwag dotyczących ich lub ich użycia. Na przykład. W glosariuszu nieprecyzyjnie podano litewską i łacińską nazwę rośliny: paprastoji maršancija (= maršantija, 208; zob. BotVZ) i Marchantia plymorpha (= polymorpha, 208). W glosariuszu używany jest odpowiednik terminu subtropiki — paatogrąžos (88, 122 i in.), podczas gdy DŽ podaje paatogrąžiai. W artykule rytmy biologiczne użyto wyrażenia rytmy przypływów i odpływów (44), chociaż w tym samym glosariuszu terminem hasłowym jest przypływy i odpływy (176). Zamiast terminu separatorius (130), odnotowanego w artykule dotyczącym terminu mechaniczne oczyszczanie ścieków, lepszy byłby litewski odpowiednik skirtuvas; podwzgórze (artykuł termoregulacja, 216) — podwzgórze. Zwyczajowa nazwa to brzoza karłowata (w słowniczku karłowata brzoza 181, 222; por. BotVŽ). Zamiast benz(a)pirenas (21, 65, 155) wystarczyłby wariant benzpirenas (por. ChZ). Termin sisteminė grupė (93) nie jest odróżniany od sistematinė grupė (por. sistema i sistematika). Zamiast trójwyrazowego terminu pusiau parazitiniai augalai (w artykule poświęconym terminowi hemiparazitizmas, 96) odpowiednie jest pusparazičiai (por. BotZ pusparazičiai, hemiparazitai). Jeszcze kilka uwag: ekonominiai (= ekonomikos) mokslai (23) (por. gamtos mokslai), šiaurinės (= šiaurės) platumos (59, 110, 158; zob. DŽ,). širdies-kraujagyslių (= širdies ir kraujagyslių) ligos (55), Dobson (= Dobsono) vienetai (202), kutikula (= kutikulė) (218, por. kutikulė 98; zob. TekstilZ). W artykule nuodai napisano, że pod względem siły dzieli się je na bardzo silne, średnio silne, trujące i słabe (149). A więc trujące trucizny? Niedokładny termin sagainėčiai (132): chociaż wcześniej był zalecany do użycia (na przykład został włączony do LTE IX), obecnie jednak używa się cikiečiai (zob. VLE IV 125; por. BotVŽ cikainiai (klasa), cikiniai (rodzina); por. także TZ Ze sagainiai ntk. = cikainiai). W słowniczku nie zawsze przestrzega się właściwego dla języka litewskiego szyku przydawek, por. tundros žoliniai (= žoliniai tundros) augalai (181), paros vidutinė (= vidutinė paros) koncentracija (196). Niezbyt precyzyjne definicje niektórych terminów. Na przykład elementy biogenne — „elementy niezbędne dla żywych organizmów (= 210 Asta Mitkevičienė pierwiastki chemiczne)” (41). Termin chionosfera jest wyjaśniany jako odpowiednie części gór (53), a nie jako określona warstwa atmosfery. Nieprecyzyjna definicja pierwszego znaczenia terminu monokultura: „obszar gruntów uprawnych, na którym absolutnie dominuje jeden gatunek (np. pole żyta)” (139) (por. kultura — „uprawa roślin, kultywowanie; uprawiane, kultywowane rośliny” (zob. DZ. TŽŽe). Termin tkanki definiuje się jako „system komórek i struktur niekomórkowych” (powinna być forma liczby pojedynczej — tkanka) (31). Logice uchybia się przy objaśnianiu terminu rodzajowego ścieki przemysłowe: „Ścieki przemysłowe płyną z zakładów produkcyjnych, gdzie były wykorzystywane do celów technologicznych” (150). Z takiego sformułowania można zrozumieć, że wykorzystywane są nie woda, lecz ścieki. Termin czynniki ryzyka jest w słowniczku objaśniany terminem czynniki środowiskowe, jednak wymienia się takie czynniki, jak ciśnienie tętnicze, nadmiar cholesterolu we krwi itp. (187). W glosariuszu podano po dwa znaczenia terminów homeostaza, nekrofagi, jednak nie są one rozróżnione. Brak definicji terminu antropogeniczne źródła zanieczyszczeń — wymieniono i objaśniono jedynie jego terminy rodzajowe. Język definicji nie zawsze jest poprawny i stylistyczny. Zauważono błędy w użyciu form określonych, na przykład vidurinysis ardas (69). Ogólnie rzecz biorąc, w artykułach terminologicznych często nadużywa się form określonych, np.: praskrendantieji (—praskrendantys) paukščiai (164), putojantieji (—putojantys) gėrimai (190) i in., chociaż czasami tam, gdzie należałoby użyć formy określonej, występuje jedynie forma zwykła. Niepoprawna jest definicja terminu klasa: „poziom klasyfikacji określający (= obejmujący) ogół obiektów mających wspólne cechy” (109). Znaleziono również więcej błędów w użyciu imiesłowów, np.: draustinis —„terytorium zachowujące środowisko (= terytorium, na którym chroni się środowisko) <...>“ (68) i in. Nietrafnie wybrano konstrukcję z biernikiem, np.: „odpady, nadające się do przetworzenia i produkcji wyrobów (= do produkcji wyrobów) (20). Nieprawidłowe jest użycie sutikti w znaczeniu „być, zdarzać się” (17, 175). Zdarzają się niezręczne i niezrozumiałe zdania, np. : W ostatnich latach wzrósł udział zanieczyszczeń powodowanych przez transport w ogólnym zanieczyszczeniu powietrza (155); Udział CO, w kształtowaniu efektu cieplarnianego wynosi 55-60% <...> (209) i in. W glosariuszu znaleziono kilka błędów interpunkcyjnych (43, 62, 167, 208) i ortograficznych (korektorskich): geitonigamija (=geitonogamija, 13), Falkoniformes (=Falconiformes, 170), alopatrija [gr. alllos (=allos) —inny, odmienny <...>] (13). Terminy na niektórych stronach (66-67, 105) według alfabetu znalazły się nie na swoim miejscu. Taki glosariusz jest potrzebny, jednak ma zbyt wiele wad. Terminologija | 2006 | 13 211 SKRÓTY AATŽ 2000 —Słownik terminów ochrony środowiska, Wilno. AstrŽ 1984 —Encyklopedyczny słownik astronomii. Opracował A. Juška, Wilno. BotVZ 1998 —Słownik nazw botanicznych. Opracowała R. Jankevičienė, Wilno. BotZ 1965 —Słownik terminów botanicznych. Red. naczelny |. Dagys, Wilno. ChZ 2003 — Słownik objaśniający terminów chemicznych. Opracowali K. Daukšas, |. Barkauskas, V. Daukšas i in., Wilno. DZ. 2003 = Słownik współczesnego języka litewskiego. Red. naczelny St. Keinys, Wilno (wyd. elektroniczne). Eurovoc —-—EUROVOC. Słownik terminów europejskich: http://www3.lrs.lt/pls/ev/ev.main GeogrŽ 1994 —Vaitekūnas St. Encyklopedyczny słownik geograficzny, Kowno. LTE IX 1982 + Litewska encyklopedia radziecka 9, Wilno. PsichŽ 1993 —Słownik psychologii. Red. R. Augis i in., Wilno. SDTZ 1997 —Systematyczny słowniczek terminów gleboznawczych. Opracował A. Motuzas, Wilno. SpŽ 1996 ~ Słownik terminów sportowych 1. Przygotował S. Stonkus, Kowno. TekstilŽ 2001 — Objaśniający słownik terminów tekstylnych. OpracowaR. li Čiukas, J. Katunskis, A. Kaulakienė ir i in.. Kowno. TT 1992 —Poprawki terminologiczne. Opracowali K. Gaivenis, A. Kaulakienė, St. Keinys, J. Klimavičius, Wilno. TŽŽe 2002 —Interleksis. Słownik wyrazów międzynarodowych. Red. odp. A. Kinderys, Wilno (wydanie elektroniczne). VLE IV 2003 ~ Powszechna encyklopedia litewska 4, Wilno. ZUE 11998 Encyklopedia rolnicza 1. Przewodniczący Rady Redakcyjnej Naukowej. A. Kusta, Wilno. Otrzymano 2006-12-05 Asta Mitkevičienė Instytut Języka Litewskiego P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected] 12 Asta Mitkevičienė