Religijos terminijos tvarkyba „Draugijoje“

Porządkowanie terminologii religijnej w czasopiśmie „Draugija” AUSRA RIMKUTE Instytut Języka Litewskiego Z okazji 100-lecia Towarzystwa „Draugija” — Św. Towarzystwa św. Kazimierza! Wydawany w Kownie literacki, naukowy, polityczny i religijny miesięcznik, ukazujący się z przerwami — 1907–1914 (miesięcznik, 96 numerów), 1919–1923 (miesięcznik, 60 numerów) oraz 1937–1940 (dwutygodnik, 57 numerów). Łącznie wydano 213 numerów. Czasopismo drukowano z dodatkami: „Ateitis” (1911–1912), „Mokytojas” (1914), „Gyvojo žodžio tarnyboje” (1939–1940). Św. Towarzystwo św. Kazimierza można uznać za „centrum intelektualnego życia o orientacji katolickiej” tamtych czasów (KLI 2006: 391), a wydawane przez nie czasopismo „Draugija” — za jedyny w Litwie przed I wojną światową czasopismo kulturalne na tak wysokim poziomie (szerzej zob. KLI 2006: 391–392). Ponieważ publikację tę uważa się za jedno z ważniejszych czasopism kulturalnych wydawanych po zniesieniu zakazu druku (VLE V 2004: 129), w którym wiele uwagi poświęcano zarówno językowi piśmiennictwa religijnego, jak i językowi w ogóle (a także językowi Kościoła), w niniejszym artykule przeglądowym zamierza się krótko omówić, jak proponowano porządkować i normalizować terminologię religijną oraz jakie kwestie normalizacji i porządkowania języka najczęściej podnoszono i omawiano w czasopiśmie „Draugija- ”. | Po zniesieniu wiosną 1004 r. zakazu druku po litewsku alfabetem łacińskim już w 1905 r. w Kownie z inicjatywy księży założono Towarzystwo św. Towarzystwo Kazimierza, które wydawało książki i gazety. Towarzystwo to zajmuje się nie tylko sprawami prasy, lecz także działalnością kulturalną (KLI 2006: 391). * Terminologia chrześcijaństwa końca XIX — początku XX wieku do dziś jest stosunkowo mało zbadana. Poszczególnych artykułów. Uwag o ówczesnych terminach religijnych jest zaledwie kilka. W czasopiśmie Terminologija (nr 12) opublikowano artykuł A. Rimkutė Nelietuviški XIX a. galo —XX a. pradžios katalikų katekizmų terminai, w którym analizowane jest pochodzenie jednowyrazowych terminów religijnych obcego pochodzenia używanych w katechizmach Mokslas Rimo Kataliku (1879), Trumpasis Kun. Filochowskio katekizmas (1901), Katakizmai katalikiszki (1903) i Kazimiero Paltaroko Tikybos moksle (1916) (Rimkutė 2005: 42-66). W katechizmach wydanych w okresie zakazu druku jest wiele zapożyczeń — nieco więcej niż połowa jednowyrazowych terminów religijnych obcego pochodzenia (50.4%), natomiast K. Paltarokas nie używa już zapożyczeń (jest tylko jedno zapożyczenie —podžiai). Czasopismo Draugija wybrano nieprzypadkowo — już w 1907 roku publikowano w nim artykuły, w których proponowano, aby w modlitewnikach, śpiewnikach, katechizmach, książkach z kazaniami i innej literaturze kościelnej nie używać zapożyczeń zniekształcających język. Zatem znacznie wcześniej niż we wspomnianej Nauce religii K. Paltarokasa społeczeństwu udostępniano teksty modlitw pięknie przetłumaczone na język litewski, proponowano, czego należy używać zamiast wyrazów obcych. | Terminologia | 2006 | 13 149 Artykuły, w których nawoływano do ujednolicenia pacierza, pojawiały się już wcześniej, w XIX w.; wraz z powstaniem ruchu odrodzenia narodowego rozpoczęło się wielkie oczyszczanie języka litewskiego z wyrazów obcych. O oczyszczaniu języka, jak wiadomo, zaczęto mówić w prasie — pisały o tym Aušra (1883-1886), Varpas (1889—1906), Tėvynės sargas (1896—1904), Žinyčia (1900-1902), Vilniaus žinios (1904-1909) i in. Język piśmiennictwa kościelnego i religijnego nie zadowalał ówczesnej inteligencji. Dość obszernie o terminologii religijnej pisał 1 czerwca (14) 1905 r. w Vilniaus žinios (nr 134) Jonas Gerutis (Jonas Balvočius) w artykule Błędy terminologii duchownej“. 23 lipca (5 sierpnia) tego samego roku w 178. numerze Vilniaus žinios Jonas Laukaitis“ w artykule Nasz język kościelny pisał, że „nasza terminologia kościelna jest jeszcze słabo opracowana“, dlatego należy „wprowadzić potrzebne zmiany w terminologii duchownej albo stworzyć zupełnie nowe terminy“, ponieważ „dla litewskiego inteligenta wstrętne jest nawet modlić się“ (Laukaitis 1905: 4)“. Draugija — czasopismo o orientacji katolickiej, którego redaktorem do 1938 r. był ksiądz Adomas Jakštas-- Dambrauskas“, a w latach 1938-1940 — ksiądz Nikodemas Raštutis“. Znaczącą rolę Towarzystwo odegrało w pierwszym okresie —1907-1914, kiedy z czasopismem współpracowali najwybitniejsi ówcześni działacze Kościoła, społeczeństwa i kultury: Jonas Basanavičius, Romanas Bytautas, Pranas Dovydaitis, Mykolas Krupavičius, Jonas Mačiulis-- Maironis, Vincas Mykolaitis-Putinas, Mykolas Vaitkus, Kazimieras Būga, Kazys Puida, Mečislovas Reinys, Juozapas Skvireckas, Juozas Tumas-Vaižgantas, Vydūnas, Eduardas Volteris i inni. W czasopiśmie publikowano artykuły z zakresu filozofii, historii, teologii, literatury, teorii sztuki i języka, utwory literackie, a także recenzowano książki. W artykule omówiono wyłącznie Towarzystwo z tego okresu, mając na uwadze, że w pierwszych dziesięcioleciach XX w. kształtował się współczesny ogólny język litewski, a terminologia religijna, choć była już ustalona, pozostawała jednak jeszcze bardzo niejednolita. * Więcej o kanoniku J. Balvočiusie (1842-1915) zob. Gerutis 1994: 49-51; LE VII 1956: 188, * J. Laukaitis (1873-1952) —ksiądz, działacz społeczny i pracownik prasy. Jeden z najwybitniejszych krzewicieli języka litewskiego Kościoła (więcej zob. Zinkevičius 2000: 178—179). W cytatach niczego nie zmieniano ani nie poprawiano. A. Jakštas-- Dambrauskas (1860—1938) —działacz litewskiej kultury, ksiądz, filozof, filolog, krytyk literacki i poeta. Był wybitnym działaczem odrodzenia narodowego, bardzo aktywnym współczesnym Jonasowi Jablonskisowi, częściej wymienianym pod imieniem Adomas Jakštas, podpisywał się także innymi pseudonimami, w Towarzystwie najczęściej —Druskiaus (Salys 1938: 2; LKE 1999; LLE 2001; Keinys 2000: 32; VLE VIII 2005: 483), N. Raštutis (1881-1947) —ksiądz, aktywny działacz Wileńszczyzny. Pracował z przerwami Sv. W Towarzystwie Kazimierza. Współpracował z organizacjami „Ryto”, „Blaivybės” i innymi, był ich członkiem. Zakładał czytelnie, księgarenki, organizował przedszkola, szkoły, kursy. Był nieustannie prześladowany przez władze (LE XXIV 1961: 530). 150 Aušra Rimkutė | Porządkowanie terminologii religijnej w Towarzystwie Z nagłówków artykułów wynika, że w „Draugija” wiele pisano o języku Kościoła: ks. J. Krokinikas. Czystość języka katechizmu (Drg 1907 12: 105-107) oraz Litewskie modlitewniki i pacierze (Drg 1908 13: 103-107); A. Jakštas. Prawda i kwestia języka w kościołach litewskich (Drg 1909 33: 25-43); ks. A. Alekna. Kwestie języka kościelnego (Drg 1909 30: 214—217); ks. F. Sragys®. Uwagi o kilku kwestiach naszego języka i terminologii katechizmowej (Drg 1909 27: 243-249); ks. P. Turauskis. W sprawie wydania Pisma Świętego (Drg 1910 47: 319—325) i in. Wiele uwagi poświęcono reformie pacierzy: ks. |. Laukaitis. O jednolitości pacierzy (Drg 1907 4: 417—420); ks. P. Siaurusaitis. O jednolitości pacierzy (Drg 1907 6: 197—198); ks. J. Sriuoginys. W sprawie niejednolitości pacierzy (Drg 1907 7: 288-289); ks. M. Jurgaitis. O oczyszczaniu języka i reformie modlitw (Drg 1907 8: 386—389); M. Pakalniškis. Jeszcze o oczyszczaniu języka i reformie modlitw (Drg 1907 9: 105—108) i in. W każdym numerze drukowano sekcje Listy do redakcji, Echa, Kwestie językowe- ", opisywano zawartość prasy litewskiej, omawiano „gazety obcojęzyczne“, zamieszczano recenzje nowych książek oraz wykazy nowych książek i druków nadesłanych do redakcji. REFORMA MODLITW Już w pierwszych numerach Draugiji drukowano artykuły o konieczności odnowienia języka i terminologii modlitw oraz w ogóle języka Kościoła. 1907 r. W numerze 4 znajduje się znaczący artykuł księdza J. Laukaitisa O ujednoliceniu modlitw (Drg 1907 4: 415-420), który doczekał się różnych ocen, opublikowanych w innych numerach Draugiji albo w czasopiśmie Vadovas (1908-1914- ), przeznaczonym dla księży katolickich. W artykule poruszono ważny problem ujednolicenia modlitw katolickich. Zdaniem autora „teraz byłby najdogodniejszy czas, aby radykalnie przerobić pacierze, dostosowując przekład do ducha języka litewskiego. Odkładanie tego na później jedynie utrudnia i opóźnia wydawanie dobrych katechizmów, książek modlitewnych i innych dzieł o treści duchowej” (Drg 1907 M F. Sragys (1860–1951) — ksiądz, kolporter książek. Współpracował z czasopismami Vienybė, Viltis, Draugija, Vadovas (niekiedy podpisując się jako Skambaliukas, Skambaliūnas). Będąc samoukiem językoznawcą, zajmował się głównie zagadnieniami języka litewskiego. Zbierał słowa do Słownika języka litewskiego (LE XXVIII 1963: 338-389). W sprawach językowych w Draugiji pisali językoznawca K. Būga, ksiądz A. Dambrauskas-Jakštas, J. Spudulis, M. Venclovas, nauczyciel |. Burba i inni działacze społeczni. W czasopiśmie publikowano również artykuły K. Būgi poświęcone wyłącznie zagadnieniom językowym, a więc kwestie praktyki językowej, oczyszczania i wzbogacania leksyki ogólnej rozwiązywano na podstawie naukowych zasad. Szczególnie wiele uwagi poświęcono kwestiom ortografii, ponieważ ortografia nie była jeszcze ustalona ani konsekwentna, na przykład: darpštus czy darbštus, filosofija czy philosophija (Drg 1908 22: 178--179), jpatu czy yputa, knyga czy kninga, latiniškas czy lotyniškas. idėa czy idėja (Drg 1908 21: 59-60) itd. Terminologija | 2006 | 13 151 4: 419). Krytyk społeczny J. Laukaitis przedstawił nowy przekład modlitw Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo (Drg 1907 4: 420)". W sprawie reformy pacierza w „Draugiji” drukowano różne opinie: jedni ją popierali, inni proponowali, by się nie spieszyć. „Że jednolitość pożądana jest nie tylko w pacierzu, lecz także ogólnie w terminologii nauki kościelnej, co do tego, zdaje się, nikt nie wątpi — i przeciwników tutaj nie ma. Różnica zdań ujawnia się jedynie w tym, jak tę jednolitość urzeczywistnić”, — pisała redakcja „Draugiji”, prosząc czytelników o przesyłanie do redakcji wszystkich nielitewskich słów używanych w literaturze kościelnej wraz z propozycjami, jakich litewskich słów można by używać zamiast nich (Drg 1907 9: 105). W liście ks. Jonasa Eidymtasa O stowarzyszeniu na rzecz poprawy litewskiego katechizmu zachęca się do zorganizowania stowarzyszenia, „aby nie tylko całe pacierze, lecz także jakiś krótki katechizm, po prostu czystą litewszczyzną, ujednolicić, żeby wypracowała się czysto litewska terminologia” (Drg 1907 5: 87). Ks. P. Siaurusaitis również zachęcał do ujednolicenia pacierzy: „<...> należałoby księżom ze wszystkich sił przystąpić do tej najważniejszej pracy” (Drg 1907 6: 197), M. Pakalniškis w artykule Jeszcze o oczyszczaniu języka i reformie pacierzy także pisał, że w „terminologii nauki kościelnej” pożądana jest jednolitość (Drg 1907 9: 105). Natomiast ks. J. Sriuoginys zachęcał, by poczekać, aż „język nie stanie na prawdziwych podstawach, aż nie rozwinie się w takim stopniu, jak każdy żywy język” (Drg 1907 7: 288). Z tym, że język zanieczyszczony obcymi elementami należy oczyszczać, zgadzał się także ks. M. Jurgaitis (Drg 1907 8: 386—389), jednak proponował się nie spieszyć i „pozostawić nietknięte formy używane przez te pięćset lat” (Drg 1907 8: 388—389). Zdaniem ks. A. Alekny przy poprawianiu pacierzy należy unikać pośpiechu (Drg 1909 30: 217). W pierwszej kolejności proponowano usunąć z tekstów modlitw obce elementy. M. PakalČia przedstawiono tłumaczenia ks. |. Laukaitisa: Modlitwa Pańska Pozdrowienie Anielskie Ojcze Nasz. który jesteś w niebiosach! Niech będzie święta Zdrowaś Maryjo, łaski pełna, Pan z Tobą! Twoje Imię. Niech przyjdzie Twoje królestwo. Niech będzie Twoje Błogosławiona jesteś między niewiastami. I błogosławiony owoc Twojego łona, jako w niebie, tak i na ziemi. Codzienne nasze — Jezus. chleba daj nam dzisiaj. I odpuść nam nasze, Święta Mario, Matko Boża, módl się za nami grzesznymi, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom. I nie wódź nas teraz i w godzinę naszej śmierci. Amen. Prowadź nas na pokuszenie, ale zbaw nas ode złego. Amen. Jak pisze Z. Zinkevičius, pieśni, modlitwy i litanie przełożone przez J. Laukaitisa charakteryzują się poprawnym językiem i do dziś są używane (Zinkevičius 2000: 178). Z przedstawionych przekładów modlitw wynika, że usunięto z nich niemal wszystkie obce elementy, pozostało tylko jedno zapożyczenie z języka polskiego aniuolas, którego pierwotnym źródłem jest język grecki (pol. aniof < łac. < angelus < gr. angelos), nieużywane już obce językowi litewskiemu konstrukcje składniowe, jedynie tu i ówdzie należy doprecyzować szyk wyrazów. Widać również, że ortografia nie jest jeszcze ustalona. 152 Aušra Rimkutė | Porządkowanie terminologii religijnej w Towarzystwie W artykule „Barbarizmai arba nelietuviški žodžiai bažnytinėje lietuviškoje kalboje, kuriuos reikėtų pakeisti lietuviškais” Niskis przedstawia listę wyrazów obcych i ich litewskich odpowiedników: Traicė — Trójca; asaba — osoba; pakuta — pokuta; griekas — grzech, wina; griešninkas — grzesznik; spaviednė — spowiedź; spavėdnyčia — konfesjonał; spavėdninkas —spowiednik; ambona —ambona; neprietelis —wróg, przeciwnik; pekla —piekło; smertis —śmierć; nevalia —niewola, poddaństwo; šienavoti —pocieszać; dušia (mirusio) —dusza (zmarłego); dušia (żywa) —dusza; sūdas —sąd; sūdzia —sędzia, sędziarz; sūdyt —sądzić: karać, karonė —kara, karanie; syła —siła, moc, potęga, wiek; weselijos —zaślubiny, wesele; almużna —jałmużna; muka —męka; pokój —spokój, pokój; łaska —miłość*, łaska; żywot —życie; cnota —prawość, cnota; doskonały, -ość —doskonały, -ość; stolica —stolica; Czysty (z moralnego punktu widzenia) —czysty; czystość (castitas) —czystość; czystość (puritas) —czystość; czyszczus —oczyszczenie; panieństwo —dziewictwo, niewinność; nieczystość —rozpusta; panna —dziewczynka, dziewczyna; wierny —lojalny; ubogi —żebrak, nędzarz; opieka —ochrona, przytułek; opiekun —opiekun; ofiara —ofiara, ofiarowanie; myśl —myśl; myśleć —sądzić, myśleć, rozważać; klasztor —klasztor; zakonnik, -czka —mnich, mniszka; Święto Oczyszczenia N. M. P. —Wniebowzięcia, oczyszczenia Maryi; męczennik —męczennik, męczennica; Baranku Boży, który gładzisz grzechy świata — Baranku Boży, który gładzisz winy ludzi (Drg 1907 11: 346-347) W „Draugija” drukowano również listę barbaryzmów i ich litewskich odpowiedników autorstwa Stasysa Tijūnaitisa'* . Barbaryzmy wybrano z modlitewnika „Šaltinis- ”. Można tu znaleźć barbaryzmy, których nie było w artykule M. Pakalniškisa, na przykład: skarbas — majątek, skarb; patieka — pociecha; rona, ronyti — rana, ranić; viera — wiara, wyznanie; lenciugas — łańcuch, kajdany;- ıpagonas — poganin: abrozas — obraz; stacja —stacja; pakara —upokorzenie, pokora; karunka —wianuszek; paprova —poprawa; nesmertelnas —nieśmiertelny; nodieja —nadzieja; broma —brama; gadnastė —wartość; cudas —cud, | M. Pakalniškis —to prawdopodobnie ksiądz i pisarz Kazimieras Pakalniškis (1866-1933- ), podpisujący się pseudonimami Dėdė Atanazas, Jurgis Šermuonėlis, Petras Zuikis, Mikė Katinėlis (LE XXI 1960: 366-367). * Zamiast polonizmu loska (pol. łaska) proponuje się stosować nie tylko litewskie słowo malonė, lecz także slawizm mylista (pol. miłość, brus. Mizacyv). W katolickich katechizmach Mokslas Rimo Kataliku (1879), Trumpasis Kun. Filochowskio katekizmas (1901), Katakizmai katalikiszki (1903) stosowane są praktycznie wszystkie obce wyrazy wymieniane przez M. Pakalniškisa, których K. w dziele Paltarokasa (1916) Tikybos mokslas już nie ma, S. Tijunaitis (1888-1966) —to, jak napisano w Litewskiej encyklopedii radzieckiej, litewski pracownik oświaty i dziennikarz. Redagował klerykalne gazety Tėvynės sargas, Lietuvos mokykla i in. (LTE XI 1983: 303), Terminologia | 2006 | 13 153 stebalas; koznadieja —kaznodzieja; pavinastis —przywilej, obowiązek; bliuznierstva —bluźnierstwo, obelżywe gadanie; grabas —trumna”; kielikas —kielich i in. (Drg 1908 13: 108-111). Jak widać z litewskich odpowiedników, nie wszystkie z nich są udane lub się przyjęły, na przykład proponowano zastąpić cūdą słowem stebuklu albo stebalu, lenciūgą —łańcuchem albo retežiumi. Interesujące, że S. Tijūnaitis uważa słowa groti, grajiti za barbarzyzmy i zastępuje je litewskimi słowami lošti, griežti, vaidinti (zob. też Drg 1908 13: 110). Ponadto za obce uważa on także słowa wywodzące się z języków klasycznych (greckiego lub łacińskiego), lecz otrzymane nie bezpośrednio, a za pośrednictwem języka polskiego: altorius, ceremonija, parapija, pagonis, stacija, i proponuje zastąpić je następująco: aukkuras, apeigos, apkaimija, stabmeldis, stotis. Zdaniem ks. Danieliausa Jašinskasa „czysto litewskie i jednolite pacierze są rzeczą niecierpiącą zwłoki” (Drg 1907 11: 349). Takie modlitwy, jego zdaniem, może przygotować jedynie teolog-filolog K. Jaunius. „Poza tym bardzo należałoby sobie życzyć, aby profesor, ks. Jaunius, napisał krótki katechizm litewski, w którym opracowałby terminy teologiczne czysto litewskie zamiast używanych terminów z języka obcego, <...>“ (Drg 1907 11: 349). A zatem teksty religijne mógłby dobrze przygotować jedynie człowiek dobrze znający swoją dziedzinę i mający wykształcenie filologiczne. Ks. J. Krokinikas nawoływał do utworzenia specjalnej komisji, która przeprowadziłaby reformę modlitw, wskazując, że poprawianie języka modlitw nie jest pracą dla jednej osoby. Ponadto ksiądz zwrócił uwagę, że język „musi być jak najczystszy, lecz przy oczyszczaniu z barbaryzmów i obcych słów trzeba dobrze uważać, aby wraz z nimi nie usunąć także swoich“ (Drg 108 13: 106). Co więcej, proponował „w trudniejszych kwestiach zwracać się do społeczeństwa za pośrednictwem gazet, ponieważ doświadczenie uczy, że czasami i karzeł bardzo pomaga, albo mówiąc wprost, nawet prostaczek naprowadza myślicieli na dobrą drogę, gdy błądzą w labiryncie myśli“ (Drg 108 13: 107). A zatem w czasopiśmie poruszano różne bolączki języka Kościoła, sprzeciwiano się używaniu obcych wyrazów, publikowano ich wykazy wraz z litewskimi odpowiednikami. J. Laukaitis prosił, aby wyznaczono strony, na których można by publicznie ogłaszać propozycje i myśli dotyczące poprawy modlitw: „<...> szczerze błagam redakcję „Draugiji- “, aby zechciała otworzyć łamy swojej gazety dla rozpatrzenia tej tak ważnej kwestii modlitw“ (Drg 1907 4: 419). J. Laukaitis, jak się zdaje, był wówczas jednym z najważniejszych krzewicieli litewskiego języka kościelnego. Jako pierwszy poważnie zatroszczył się o reformę pacierzy — w 1909 roku w Sejnach powołał tak zwaną Komisję Pacierzy, w której skład wchodzili księża. Stare zapożyczenie grabas, przejęte z języków słowiańskich (białorus. 2po6, pol. grób), zastępuje się innym starym zapożyczeniem — karstas, przejętym z języka białoruskiego (białorus. xopema). Najwyraźniej nie odczuwa się jego obcości (Rimkutė 2005: 51, 55). 154 Aušra Rimkutė Porządkowanie terminologii religijnej w Towarzystwie A. Dambrauskas-Jakstas, A. Petrulis oraz językoznawcy J. Jablonskis, K. Būga, |. Balčikonis i J. Šlapelis“. Zebrana Komisja przystąpiła do porządkowania języka ważniejszych modlitw, a więc także pacierzy, ustaliła niezbędną terminologię religijną. Do wiadomości publicznej w dziewiątym numerze „Vadovas” ogłoszono dwa warianty pacierzy. Jeden wariant poprawy modlitw proponowali językoznawcy. Wariant ten w istocie był niemal nowym tłumaczeniem modlitw. Drugi wariant miał charakter kompromisowy. Proponowano go w tym celu, aby duchowni o konserwatywnych poglądach, sprzeciwiający się wszelkim nowościom, nie przestraszyli się. Chociaż poprawione przez Komisję modlitwy nie zostały wydrukowane w Towarzystwie, w czasopiśmie publikowano teksty suplikacji, których język wywołał niemało sporów i krytyki (Drg 1908 22: 205-206). Ich tłumaczenie krytykowali ks. F. Sragys i inni (Drg 1908 23: 275-276). Redakcja czasopisma opublikowała również swoją opinię o tekstach suplikacji —Nowy tekst suplikacji i głosy społeczeństwa na jego temat (Drg 1908 24: 414-418). Ponadto wydrukowano poprawione przez Kazimierasa Jauniusa tłumaczenie litanii (Drg 1908 16: 397-406). Zatem reforma pacierzy — utworzenie Komisji ds. Pacierzy, uporządkowanie i zmiana pacierzy — była ważnym krokiem w oczyszczaniu języka pism religijnych, ponieważ poprawiono wówczas nie tylko pacierze — poprawiony został cały język religii, a więc i Kościoła. KWESTIE TERMINOLOGICZNE W „Draugiji- ”, podobnie jak w innej ówczesnej prasie, prawie nie było artykułów o poprawianiu terminów. Tylko w rzadkich przypadkach pojawiał się jakiś artykulik (najczęściej jakaś rubryka), w którym omawiano jakąś bardziej aktualną poprawkę, zwłaszcza jeśli nie było co do niej zgody. R. Bytautas pisał, że w języku pisanym można zauważyć dążenie do oczyszczania języka: „Pisarze starannie unikają obcych wyrazów (barbaryzmów), które wdarły się do języka litewskiego, ożywiają dawne słowa, tworzą nowe” (Drg 1908 17: 62). W „Draugiji” najwięcej znajdujemy poprawek wyrazów obcych, na przykład: žyvatas, griešnas, griekas, według J. Laukaitisa mają taką samą wartość jak abliubenyčia, tajemnyčia, bliuznierstva, loska (Drg 1907 4: 418), dlatego należy je zastąpić litewskimi słowami viduriai (albo įščia), nuodėmėtas, nusidėjimas, nuodėmė. I tak w rubryce „Kwestie językowe- ”, którą najczęściej przygotowywali K. Būga i Druskius, omawia się terminy dūšia i siela, vėlė, velionis i nabašninkas (Drg 1907 5: 61-68), griekas i nuodėmė, pakuta, atgaila i apgaila (Drg 1908 23: 277-278), panna * W czasopiśmie „Draugija” nie ma artykułów językoznawców o reformie pacierzy ani o działalności Komisji ds. Pacierzy. W publikacji, jak już wspomniano, drukowano artykuły tylko dotyczące poszczególnych kwestii językowych (przede wszystkim autorstwa K. Būgi). Terminologia | 2006 | 13 155 oraz „mergelė” (Drg 1910 46: 190-191) oraz pochodzenie i użycie innych [terminó- w]. Ks. F. Sragys w artykule zgłębia, którego terminu — grzech pierworodny czy grzech dziedziczny, grzech uczynkowy czy grzech czynny, grzech śmiertelny czy grzech zgubny, grzech odpuszczalny czy grzech darowany, łaska uświęcająca czy łaska uświęcająca — należałoby używać (Drg 1909 27: 244-248). Jakich terminów należałoby używać, radzi również ks. Snapstis. Według niego „trzeba mówić zrozumiale i po litewsku”: grzech naturalny i grzech uzupełniony, a nie grzech czynny; śmierć, a nie smertis; szaty śmiertelne, koszule, pokój śmiertelny, grzech śmiertelny, choroba śmiertelna, a nie szaty umierających, koszule, pokój umierających, grzech zgubny, śmiertelna (Drg 1909 29: 37—38). Grzech dziedziczny, jak pisze ks. Snapštis, jest nieodpowiedni, natomiast pierworodny — zdecydowanie nielogiczny termin, „chociaż w żywym języku jakby dla mocniejszego wyrażenia używa się «pierwszy początek» (gospodarowania, życia, nauki; jeśli trzymać się logiki, to od «początku» należy odrzucić także inne podobne epitety, jak — «sam» początek- ”). Epitety pierworodny (powstały przed narodzeniem) i wrodzony (po łotewsku — ecdsimts grehks) bardzo dobrze określają ten grzech. Zamiast „kiltinė“ najlepiej byłoby tu użyć „prigimtinė” („nieodłączna od naszej natury”). Mając dobre terminy, już przez wszystkich przyjęte, po co tu wykuwać nowe!” (Drg 1909 29: 37). A zatem, poprawiając terminy, kierowano się również logiką. W artykułach o języku religii można znaleźć wskazówki, jakie powinny być terminy. Przede wszystkim zarówno terminy religijne, jak i terminy naukowe w ogóle muszą być litewskie i jasne. Jak pisał R. Bytautas, trzeba „stworzyć litewską terminologię naukową”. A to jest pożądane <...> ze względu na potrzebę jasności myślenia. Słowa łacińskie i greckie, zaśmiecające język, zawsze są ciemne, niezrozumiałe, jakby spowite jakąś mgłą dla ludzi nieznających języków klasycznych” (Drg 1908 17: 65–66). Zdaniem autora artykułu, aby stworzyć narodową litewską terminologię naukową, konieczna jest wspólna praca: „niech każdy pisarz tłumaczy na język litewski terminy pojawiające się w jego piśmie, a obok litewskiego słowa niech zapisuje tłumaczony termin klasyczny. Jeśli tłumaczenie okaże się nawet niepoprawne, myśl pisarza pozostanie jasna, a dla innych będzie materiałem do przemyślenia tej kwestii. W ten sposób z łatwością będzie można wypracować narodową litewską terminologię naukową. Język piśmiennictwa litewskiego będzie naprawdę litewski” (Drg 1908 17: 66). Jak już wspomniano, w czasopiśmie drukowano recenzje różnych publikacji. W recenzjach modlitewników, katechizmów, śpiewników i innych pism religijnych jest pod dostatkiem 17 Wyróżnienie autora — ks. Snapštis. Z dzieła „Visi retinimai” autorstwa —R. Bytautas. 156 Aušra Rimkutė | Porządkowanie terminologii religijnej w Towarzystwie uwag o języku. Można znaleźć uwagi także na temat terminów użytych w recenzowanych publikacjach. Na przykład w recenzji „Rymo Katalikų Mokslo” Striuopiškis pisze, że autorowi książeczki zależało na tym, aby język był czysty, jednak „czy mu się to udało, należy wątpić. Autor zamieścił modlitwy poprawione przez komisję, aby język był tu już czysty, lecz w innych kwestiach już nie przestrzega tego języka. I tak np. w poprawionych pacierzach są „Trójca- ”, „przykazanie”, „Stwórca”, podczas gdy autor używa „Trójca” w innej formie, „nakaz”, „Stworzyciel” (Drg 1913 73: 79). W recenzjach są poprawki nie tylko terminów religijnych. Na przykład A. Dambrauskas-Jakštas, recenzując publikację Zdrowie albo prosta i krótka droga do zdrowia. Podstawowe wiadomości z anatomii, fizjologii i higieny. Podręcznik dla szkół początkowych i leksykon dla szerokich mas ludowych (Opracował dr A. L. Graičunas. Chicago, Ill. 1911, in —8. 339 s. Druk „Katolika”), pisze: „Używane terminy naukowe również nie zawsze są dobre. Np. autor mówi o «czynnościach» nerwów, mózgu, nerek oraz skóry, o «pozycji» mięśni, a także o «pozycji» podczas mówienia i czytania itd. Pod ilustracjami w podpisach poprawnie używa się słowa „człon” na oznaczenie miejsc połączeń w ciele, natomiast w tekście tę samą rzecz niewłaściwie nazywa się „złożeniem”. Nazwy pasożytów pozostawiono po łacinie. Autor najwyraźniej nie potrafił nazwać ich po litewsku. W podręczniku przeznaczonym dla szkół nie powinno tego być” (Drg 1912 61: 88). Najprawdopodobniej głównie dzięki księdzu J. Laukaitisowi oraz redaktorowi „Draugii- ”, księdzu A. Dambrauskasowi-- Jakštasowi, do modlitw wprowadzono litewską terminologię. Z uwag redakcyjnych wynika, że dążono do oczyszczenia języka piśmiennictwa religijnego i języka Kościoła. Ponadto próbowano podjąć kwestie litewskości i międzynarodowego charakteru terminów religijnych, ich stałości, jednolitości i wariantywności oraz lituanizacji. WNIOSKI Wydawane w latach 1907–1914 czasopismo „Draugija” — uniwersalne pismo kulturalne początku XX wieku, przeznaczone dla inteligencji, zwłaszcza księży. Publikowano w nim artykuły dotyczące odnowy języka Kościoła i terminologii. Szczególnie dużo uwagi poświęcono językowi tekstów religijnych — nie zaakceptowano używania zapożyczeń, opublikowano ich wykazy z litewskimi odpowiednikami, język ten uporządkowano i ujednolicono normatywnie. W 1909 r. powołana tak zwana Komisja Modlitewna zajęła się porządkowaniem języka ważniejszych modlitw, a więc także pacierza, oraz ustaliła podstawową terminologię religijną. A zatem w pierwszych dziesięcioleciach XX w., dzięki konsekwentnej i celowej pracy księży oraz językoznawców, uporządkowano i ujednolicono normatywnie język Kościoła. Z omówionych artykułów w „Draugija” wynika, że była to praca niełatwa, wymagająca wiele wysiłku i oceniana niejednoznacznie. Terminologia | 2006 | 13 157