XIX a. pabaigos lietuvių medicinos terminijos šaltinių ir jų terminų apžvalga

Przegląd źródeł litewskiej terminologii medycznej i ich terminów z końca XIX wieku PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ Instytut Języka Litewskiego 1. UWAGI WSTĘPNE Ostatnie dwa dziesięciolecia XIX wieku były ważne w historii narodu litewskiego: rozwinął się i umocnił ruch odrodzenia narodowego, rozpoczęto tworzenie ogólnego pisanego języka litewskiego, rozwijała się oświata ludowa. Szczególnie znacząca rola przypadła ruchowi odrodzenia narodowego, który rozpoczęła „inteligencja wywodząca się z litewskiego pnia narodowego — chłopstwa —” (Palionis 1995: 224). Uczestnicy ruchu walczyli o litewskie szkoły, zniesienie zakazu prasy i prawa języka ojczystego w życiu publicznym (tamże, 225). Ruch ten znacznie przyczynił się do wzrostu liczby litewskich publikacji. Chociaż w 1864 r. zakazano prasy drukowanej alfabetem łacińskim, ożywiło się wydawanie i rozpowszechnianie litewskich druków nieperiodycznych i periodycznych (tamże, 225). Kazys Grinius (1866-1950) w artykule o popularyzacji wiedzy medycznej na Litwie pisał, że „dopiero od czasów „Aušry” również w dziedzinie [medycyny] pojawia się większy ruch” (Grinius 1922: 4). Znacznie wzrosła liczba różnego rodzaju druków medycznych: wydawano litewskie książeczki medyczne, a w gazetach i kalendarzach pisano na tematy medyczne. Były to przede wszystkim druki popularyzatorskie i oświatowe. Są one ważne nie tylko jako zbiory wiedzy i porad dotyczących zdrowia oraz leczenia, przydatnych ówczesnym ludziom, lecz także jako źródła litewskiej terminologii medycznej. W artykule omówiono okres siedemnastu lat (od 1883 do 1899 r.). Źródła zebrano z bibliografii Vaclovasa Biržiški oraz bibliografii Litewskiej SRR. Ponadto korzystano ze sporządzonych przez Kazysa Griniusa i Petrasa Avižonisa wykazów litewskich książek medycznych i higienicznych. 2. KSIĄŻECZKI Pod koniec XIX w. wydano 25 litewskich książeczek medycznych o różnej objętości (6 wydrukowano ponownie). Najwięcej z nich wydano w Małej Litwie. Większość (17 książeczek) wydano w najważniejszym ówczesnym ośrodku wydawniczym — w Tylży¹¹⁶ Palmira Zemlevičiūtė | XIX-wieczna litewska terminologia medyczna... gów wydawniczym — w Tylży. Kilka ukazało się również w innych miasteczkach Małej Litwy (Bitėny, Priekule). Książeczki drukowano także poza granicami Małej Litwy (w Krakowie, Lipsku), trzy z nich wydano w Ameryce (w Shenandoah, Nowym Jorku, Chicago). Książeczki wydawano różnymi krojami pisma. Teksty przeznaczone dla Wielkiej Litwy drukowano alfabetem łacińskim, ponieważ większy wpływ wywierał tu język polski. W Małej Litwie większe wpływy miał język niemiecki, dlatego przeznaczone dla niej teksty drukowano pismem gotyckim. Jak zauważył Jonas Palionis, na Małej Litwie pismo to „było używane w litewskich drukach niemal przez cały czas (aż do II wojny światowej)” (tamże, 24). W omawianym okresie większość broszur medycznych wydrukowano czcionką łacińską, a czcionką gotycką wydano tylko trzy. Wszystkie broszury można podzielić na dwie grupy. Jedne były oryginalne, tzn. napisane przez autorów litewskich, a inne — tłumaczone. Najwięcej wydano broszur tłumaczonych: tłumaczono z języków rosyjskiego, polskiego i niemieckiego. Kto pisał broszury medyczne? Przede wszystkim, oczywiście, litewscy lekarze. Pod koniec XIX w. oryginalne broszury wydali Jonas Šliūpas (1861—1944) (Keli žodžei apie auginima [vaikų], 1886), Adomas Sketėris (1859-1916) wraz ze Stasiem Matulaitisem (1866—1956) (Kaip atsiginti nu koleros ir kiti naudingi skaitymai, 1893). W 1893 r. A. Sketėris przetłumaczył z języka rosyjskiego broszurę Pamokinimas, kaip nūg cholieros gintiesi. Antanas Vileišis (1856–1919) w 1895 r. wydał swoją pierwszą książeczkę przetłumaczoną z języka polskiego Ką daryti, kad sveiki butume ir ilgai gyventume, a w 1899 r. — przetłumaczoną książeczkę Patarmės moterims, kurios nori buti sveikos. Drogę litewskiej terminologii medycznej torował Jonas Basanavičius (1851—1927- ). W 1898 r. w Shenandoah wydano jego słowniczek terminów medycyny ludowej Medega musu tautiškai vaistinykystai. Książeczki medyczne pisali nie tylko lekarze, lecz także inni litewscy inteligenci. Juozas Tumas-Vaižgantas (1869—1933) napisał dwie książeczki, które wydano w 1898 r. Jedna z nich była oryginalna — Gydymas nuo patrakimo ir nuo raupu įcziepijimu, a druga przetłumaczona z języka niemieckiego — Ką sako apie blaivystę L. N. Tolstoi ir vokiečių profesoriai?. Petras Vileišis (1851—1926- ), z zawodu inżynier, a ponadto gorliwy organizator i mecenas wydawania książek, aktywnie działał również w dziedzinie medycyny. Jego pióru zawdzięczamy aż 4 (w większości tłumaczone) książeczki medyczne. W 1886 r. P. Vileišis wydał książeczkę Svarbiausios žmonių ligos (ponownie wydaną w 1899 r.). W 1898 r. ukazała się przetłumaczona przez niego książeczka Pirmutinė pašalpa umai susirgus teipogi Geralai alkoholiniai ir taboka, Terminologija | 2006 | 13 117 W 1899 r. — z języka polskiego przetłumaczona książeczka Džiova ir kaip tos ligos apsisaugoti oraz w tym samym roku przygotowana przez niego Pamokinimas kaip nuo pagedimo apsaugoti žmonės, pagedusių Suny aprietus. Publicysta, działacz kultury Juozas Adomaitis- -Šernas (1859—1922), opierając się na pracach autorów nielitewskich, przygotował obszerną (132-stronicową) książeczkę Hygiena arba Mokslas apie užlaikyma sweikatos, która została wydana w 1897 r. w Chicago. Wybitny działacz społeczny Małej Litwy, organizator i kolporter wydawnictw prasowych, publicysta (zob. Zinkevičius 1992: 25) Martynas Jankus (1858-1946) wydał w 1899 r. w Bitėnai książeczkę Apfwaiginantis Gerimas wifu bedu priezaftis. W tym czasie ukazywały się również takie książeczki, które spotykały się w prasie z krytyką lekarzy. Były to książeczki Antanasa Skinderisa. W 1895 r. ukazała się jego praca Budai gydymo nekurių ligų. Na przykład P. Avižonis pisał: „jak w innych dziedzinach piśmiennictwa, tak i w części medycznej obok dobrych, godnych polecenia dzieł znajduje się także wszelkiego rodzaju szmira“ (Avižonis 1909: 14). Ta książeczka, zdaniem autora, właśnie „należy do takiego wyrzuconego na śmietnik śmiecia” (tamże, 14). K. Grinius o tej, jak ją nazywał, książce lekarskiej pisał: „ci, którzy zgodnie ze swoim rozeznaniem, nigdy nie ucząc się medycyny i nie znając jej, rzucają się albo leczyć, albo pisać książki o leczeniu, ciężko tym grzeszą, wykonują niegodziwą pracę, ponieważ mogą wyrządzić człowiekowi jedynie szkodę i niepotrzebne cierpienia” (Grinius 1895: 117). Zdaniem St. Matulaitisa szkodliwość tej książeczki jest „czysto cielesna, fizyczna” (Matulaitis 1895: 162). Oczywiste jest, że zarówno P. Avižonis, jak i K. Grinius oraz St. Matulaitis, znawcy nauk medycznych, skrytykowali tę książeczkę od strony merytorycznej, ponieważ jej autor, będąc księdzem, nie mógł kompetentnie pisać o kwestiach medycznych. Z drugiej strony, oceniając książeczkę wyłącznie pod względem terminologii, można zauważyć, że autor używał takich terminów medycznych, jakie występują również w pismach wspomnianych lekarzy. W tym okresie w Tylży wydano 6 książeczek o alkoholu (2 z nich — ponownie). Istniały różne opinie co do tego, czy można je zaliczyć do publikacji medycznych. P. Avižonis włączył broszury o alkoholu i tytoniu do przygotowanego przez siebie wykazu książek medycznych i higienicznych, natomiast K. Grinius, przeciwnie, nie uważał ich za broszury medyczne: „umyślnie nie zamieszczono broszur antyalkoholowych i antytytoniowych, ponieważ mają one więcej treści moralnej niż medycznej” (Grinius 1922: 6). Po przejrzeniu tych książeczek można zgodzić się z K. Griniusem. Rzeczywiście, propagowano w nich ideę trzeźwości, toteż o pijaństwie pisano więcej z moralnego punktu widzenia i traktowano je raczej jako grzech niż jako chorobę. Jednak w tych książeczkach porusza się mimo wszystko również nieco zagadnień medycznych. Oto książeczki Girtybe, baisybe ir sunkybe to grieko (autor nieznany118 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia litewskiej medycyny końca XIX wieku... (ukazany, 1891) jeden rozdział poświęcony jest medycynie —Co lekarze mówią o pijaństwie, a książeczka G. Tiumeli Arielka jest trucizną, wynikającą z pijaństwa. i w jaki sposób każdy może wyleczyć się z pijaństwa (1893) w pierwszej części o alkoholu pisze się z medycznego punktu widzenia. Zatem w niniejszym artykule przyjmuje się pogląd P. Avižonisa. W owym czasie bardzo popularna i poszukiwana była książeczka niemieckiego autora Adolfa Richtera „Ligonitū Prietelius”. Kelrodys wifiems tiems, kurie prie atfirandancziū Ligū patys faw pirmają Pagalbą prifiteikti nor ir tai Progai geras Nami Pryprowas ifitiekti welyjas. Zawierała ona opisy leków wraz z opiniami pacjentów, dotyczące tego, na jakie choroby lub dolegliwości pomogły im poszczególne leki. Na podstawie danych bibliograficznych wiadomo, że ta przetłumaczona z języka niemieckiego i wydana gotyckimi czcionkami książeczka w latach 1878–1898 doczekała się aż 21 wydań. Przypuszcza się, że pierwsze wydanie zostało przetłumaczone przez Aleksandrasa Kuršaitisa i ukazało się w Lipsku około 1878 r. Należy dodać, że ze względów konspiracyjnych książeczki podpisywano pseudonimami lub kryptonimami, np. : Petras Neris, Vaistininkas, F. Antaniukas, Sveiklinkis, L., A. V., natomiast autorów lub redaktorów niektórych książeczek w ogóle nie podawano. Nawiasem mówiąc, ukrywano również dane dotyczące wydania. Na stronie tytułowej często podawano fałszywe miejsce wydania (najczęściej Wilno, drukarnia Józefa Zawadzkiego) i rok. To są druki kontrafaktyczne. Rys. 1. Pouczanie, jak uchronić się przed zepsuciem Rys. 2. Co robić, abyśmy byli zdrowi i aby ludzie nie zostali pogryzieni przez wściekłe psy. 1899 abyśmy długo żyli, 1895 Terminologia | 2006 | 13 119 Rys. 3. Gruźlica i jak uchronić się przed tą chorobą, 1899 Rys. 4. Jak obronić się przed cholerą i inne pożyteczne lektury. 1893 A tte A. sai Jak się bronić wh Ar inni 4... 3. ARTYKUŁY MEDYCZNE W GAZETACH W gazetach wydawanych pod koniec XIX wieku opublikowano duży zbiór artykułów i artykulików medycznych. W piętnastu gazetach wydawanych w Małej Litwie i Ameryce znaleziono ponad półtora setki artykułów dotyczących medycyny i związanych z nią nauk. Niektóre artykuły były publikowane w odcinkach i wydawane w osobnych książeczkach. W wydawanych w Tylży w latach 1883–1899 gazetach Aušra (1883, 1885–1886), Varpas (1889–1891, 1895–1897) i Ūkininkas (1890–1893, 1895–1899) artykuły medyczne publikowali wybitni litewscy lekarze i działacze społeczni — Jonas Basanavičius, Vincas Kudirka, Adomas Sketeris, Stasys Matulaitis, Kazys Grinius, Antanas Vileišis, Petras Avižonis. Już w pierwszych latach wydawania „Aušry” artykuł medyczny opublikował J. Basanavičius. W 1889 i 1895 r. długie artykuły ciągłe w „Varpasie” drukował V. Kudirka. Na uwagę zasługuje artykuł Mikołajusa Kuprevičiusa (1864–1932) Lietuviški ligų vardai, który ukazał się w „Varpasie” w 1897 r. Artykuł ten wyróżnia się spośród wszystkich innych tym, że poruszono w nim kwestię litewskości terminów medycznych. Jego autor zachęcał lekarzy, aby zamiast zapożyczonych używali litewskich nazw chorób: „dlatego ten spis będzie pożyteczny także dla tych lekarzy, którzy nie chcą robić miejsca w medycynie naukowej guzowi, nikuli i itd., opierając się zaś 120 Palmira Zemlevičiūtė Litewska terminologia medyczna końca XIX wieku... zwolennicy tradycji niszczą litewskie nazwy chorób, przekonując ludzi, jakoby nie było gumbo, nikulio, lecz tylko katars, zapalenija, parkos i inne slawizmy® (Kuprevičius 1897: 41), a sam przedstawił około 60 litewskich nazw chorób wraz z ich łacińskimi lub greckimi odpowiednikami. Szczególną różnorodnością artykułów i tematów wyróżniała się wydawana w Tylży przez varpininkai gazeta Ukininko laikraštis. W ciągu pierwszych dziesięciu lat wydawania gazety (1890-1899) opublikowano w niej ponad 50 artykułów medycznych, na przykład pod takimi tytułami: O suchotach; O robakach u dzieci; O liszajach; O wściekliźnie; O parchu; O leczeniu ran (wrzodów); O tytoniu; Czy istnieje choroba kaletun? ; Czy należy upuszczać krew? ; Żółtaczka; Co robić, gdy wykręca palec; Co robić po oparzeniu; Jak postępować w chorobach oczu: Jak postępować przy tyfusie? ; Jak ocucić topielca; Jak leczyć choroby żołądka (brzucha) i jelit: Jak zatamować krwawienie; Co jest potrzebne dla zdrowia? ; Co to jest choroba guz? ; Las i zdrowie; Nowy lek przeciw błonicy; Reumatyzm ostry. Pojedyncze artykuły medyczne znaleziono w wydawanych w Tylży gazetach Šviesa (1887— 1888, 1890), Žemaičių ir Lietuvos Apžvalga (1890—1891, 1894) i Tėvynės Sargas (1897-1898). Wyróżnia się drukowana gotyckimi czcionkami gazeta Kaimynas (1896-1899). Publikowano w nim króciutkie (czasami tylko jednozdaniowe) porady medyczne w dziale „Pożyteczne nauki” (wydrukowano ponad 100 różnych porad). Artykuły medyczne drukowano także w ukazujących się w Ameryce gazetach „Lietuviškasis Balsas” (1882, 1885), „Vienybė Lietuvninkų” (1890—1891, 1894—1895, 1897), „Nauja Gadynė” (1894-1895), „Rytas” (1896-1897), „Lietuva” (1896—1897) i „Tėvynė” (1896). Pod względem objętości wyróżniał się opublikowany w 1890 r. w „Vienybė Lietuvninkų” obszerny artykuł ciągły „Medicina ir Valstija”, podpisany pseudonimem „Daktaras”, publikowany aż w 9 numerach, z podtytułami „Moteris ir ligos”, „Vaikai”, „Liga ir piktadejyste”. Wszystkie artykuły miały wspólną cechę — podobnie jak broszury, podpisywano je pseudonimami, np. „Hygiėnos Tarnas”, „Atgaivys- ”, „Draugaitis”, „Vaistininkas”, „Bendraitis”, „Gydytojas”, „Svirplys- ”. „Daktaras”, albo kryptonimami, np. „A. D.”, „K. Gr.”. „G. K.”, „B.”, „SI.”, „D.”, „P. A.”, „A. V.”, a niektóre także w ogóle bez podpisu. 4. ZAGADNIENIA MEDYCZNE W KALENDARZACH W okresie zakazu druku, obok wydawanych w Małej Litwie litewskich książek i gazet, ważne miejsce zajmowały kalendarze. Większość z nich wydrukowano w Tylży. Były to Lietuviszkas Auszros Kalendorius (1884—1885- ), Terminologija | 2006 | 13 121 LietuwifPkos Kalendros (1884, 1892, 1894, 1896-1898), Lietuviszkas Kalendorius (1885, 1890—1891, 1893), Lietuvos Ukinjku Kalendorius (1886—1887), „Tilžės Keleivjo“ Kalendros (1886-1887, 1889, 1893—1894), Kalendorius, arba Metskajtlus, ukiskasis (1887), Lietuviškos kalendros su abrozais (1890, 1895-1899), Tikras tėvyniškas kalendorius (1896—1897), Ukiszkasis Kalendorius (1897, 1899). Kalendarze wydawano także w Priekulė (Evangeliškos Kalendros, 1890, 1895, 1898), w Kłajpedzie (Lietuviszkos Kalendros, 1884— 1887, 1891, 1897; Lietuwifikofios kalendros, 1887—1888, 1899; Did3iofios lietuwifikos kadagio kalendros, 1899) oraz w Bitėnai (Kalendros, 1898). W Ameryce ukazał się Kalendorys del lietuvninku Ameryke (1898-1899). Z 15 wymienionych kalendarzy aż 8 wydrukowano czcionką gotycką. Z powodu cenzury często fałszowano dane wydawnicze, podając na stronie tytułowej błędne miejsce i rok wydania. W kalendarzach, oprócz utworów literatury pięknej, różnorodnej wiedzy naukowej i porad przydatnych w życiu codziennym, pisano także o zdrowiu i leczeniu. W kalendarzach wydawanych w latach 1884–1899 porady medyczne drukowano głównie w określonych działach, takich jak: Wszelkie pożyteczne nauki; Nauki: Pożyteczne nauki; Domowy lekarz; Wystawy zdrowia; Porady domowe. W kilku kalendarzach znajdują się także artykuły medyczne. W 1885 r. w kalendarzu Lietuviszkame Auszros J. Šliūpas opublikował 2 artykuły, a w 1890 r. w Lietuviszkame Kalendoriuje opisano 13 chorób i ich leczenie. 5. PROBLEMATYKA MEDYCZNA W litewskich książkach medycznych i artykułach prasowych z końca XIX w. pisano głównie o najpoważniejszych problemach zdrowotnych ówczesnych ludzi — chorobach zakaźnych, ich przyczynach, najbardziej charakterystycznych objawach, leczeniu i profilaktyce. Sporo pisano także o chorobach kobiet, ochronie zdrowia i środkach służących jego podtrzymaniu, wychowaniu i pielęgnacji niemowląt, opiece nad chorymi, alkoholu, tytoniu i powodowanych przez nie szkodach, o tym, jak leczyć się samemu w razie zachorowania, jakie stosować leki, jak udzielić pierwszej pomocy poszkodowanemu, zanim przybędzie lekarz, itp. Należy wspomnieć gazetę Kaimynas, która zarówno pod względem tematyki medycznej, jak i formy jej przedstawiania, bardziej zbliża się do kalendarzy. Nawiasem mówiąc, zdarzają się również przypadki zbieżności, tzn. gdy te same porady wydrukowano zarówno we wspomnianej gazecie, jak i w jednym z kalendarzy. Tak więc w gazecie dość zwięźle pisano o domowych „priprowach”, roślinach leczniczych na wszelkie choroby i dolegliwości. Ponadto, 122 Palmira Zemlevičiūtė | Terminologia medyczna języka litewskiego końca XIX w.... O niektórych z nich pisano w niejednym numerze gazety. Jednak w takich przypadkach proponowano różne sposoby leczenia, aby się od nich uwolnić. Czytelnicy „Kaimynas” mogli dowiedzieć się, jak na przykład leczyć skurcze pęcherza, puchlinę wodną, moczenie nocne, bladość. bóle głowy, dolegliwości żołądkowe, swędzenie skóry, brak apetytu, jak powstrzymać czkawkę, wzmocnić słabe oczy i przygotować wodę do oczu, na jakie choroby pomagają borówki brusznice, liście olszy, kwiaty bobu, kora czeremchy, miód, sadło zająca lub owcy. W kalendarzach o sprawach medycznych pisano krócej i prościej. Zamieszczano w nich wiele praktycznych porad, jakie domowe lekarstwa i jak należy stosować na różne choroby i dolegliwości, takie jak: bóle kości i zębów, krwawa biegunka, marznięcie nóg, wypadanie włosów, oparzenia, niedokrwistość, użądlenie pszczoły, a także jak takie lekarstwa przygotować. 6. TERMINY MEDYCZNE W artykule nie dąży się do bardziej szczegółowego zbadania terminów medycznych omówionych druków, przedstawimy jedynie bardziej ogólne spostrzeżenia. Pod względem przetrwania do naszych dni i utrwalenia się we współczesnej terminologii medycznej dzieli się je na 2 grupy. Pierwszą grupę stanowią terminy, które przetrwały i są obecnie używane jako oficjalne terminy medyczne. Terminy, które nie są już używane jako oficjalne, choć mogą pojawiać się w języku potocznym, stanowią drugą grupę. 6. 1. Terminy zachowane Do naszych dni zachowały się litewskie nazwy części i organów ludzkiego ciała oraz produkowanych przez nie płynów, np.: akys' LietB 1885 5 19, alkunė Szv 1890 8 268, antakis V 1890 9 138, aszaros V 1889 4 60, ausys LietB 1885 5 19, barzda TS 1898 2 4, blakstienos Sz 1886 32, blauzdos Grm 1893 9, blužnis LAK 1885 53, burna Mtv 1898 7, dantys U 1895 6 45, galva Kd I 1895 1, gerklė U 1895 6 45, gimda V 1897 1 9, gomurys Sz1 1886 17, gyslos Tvn 1896 1 8, inkstai A 1885 9/10 157, kaklas Sžl 1886 18, kakta V 1889 3 41, kasa V 1889 8 120, kaulai U 1898 3 39, kepenys A 1885 9/10 156, kirksznys U 1892 6/7 233, kojos Kd I 1895 3, kraujagyslė Kak 1893 26, kraujas Szv 1887 1 32, kremslės U 1898 3 41, krutinė Kd I 1895 10, krutis Grm 1893 13, kvepavimo takai V 1889 11 52, liezuvis A 1883 5 139, lupos Kd I 1895 10, nagas U 1898 3 39, nugara U 1898 3 39, nugarkaulis A 1885 10/11 320, pakauszis A 1885 10/11 322, pecziai Szv 1890 8 267, pilvas Kd | Terminy podawane są w autentycznej formie. Niektóre z nich różnią się od obecnie używanych terminów pisownią. Terminologia | 2006 | 13 123 I 1895 11, pirštas U 1898 3 40, plonosios žarnos U 1897 12 183, ptaucziai A 1883 4 113, prakaitas V 1889 12 184, rankos V 1889 1 9, raumuo VienL 1890 24 5, sąnariai U 1898 3 39, seilės U 1895 21 166, smakras Mtv 1898 7, smegenys Hyg 1897 92, smilkiniai TS 1898 2 3, sprandas TS 1898 2 5, stemplė U 1890 3 39, storoji žarna Tvn 1896 1 7, strenos U 1897 12 182, širdis Kd I 1895 10, szonkauliai Sz1 1886 22, sztapimas A 1883 4 113, tulZis U 1897 12 183, viduriai A 1885 9/10 156, vokai U 1897 3 42, žandas V 1889 341, žarnos Kd I 1895 11, Zastas A 1885 10/11 323, žiedas U 1892 4/5 141 (*Ziedas 4. anat. „okrągła część organu“ LKZ). Większość tych nazw była używana już w XVI–XVII w. w litewskim piśmiennictwie. Istnieje również wiele zachowanych i nadal używanych litewskich nazw chorób lub dolegliwości, np.: dedervinė V 1890 7 106, dieglys U 1892 1 18, drebulys V 1889 3 41, drugys Džla 1899 22, dusulys LietB 1885 2 6, geltonasis drugys U 1895 15 117, gelta V 1897 1 10, Juriū liga LigPr 1883 25, karpa Kaim 1897 39 312, karsztlige Mtv 1898 11, kosulys U 1896 20 154, mėšlungis Pm I 1899 15, miežis V 1897 3 42, nemiga LietB 1885 2 6, niezai Szv 1888 3 78, opa U 1896 13 100, plauciy uzdegimas V 1890 7 106, priepuolis Dzla 1899 8, prietvaras V 1897 1 10, puliai U 1896 17 131, raupai Dzla 1899 3, riemuo U 1896 4 30, silpnaprotystė V 1895 9/10 157, stoga LKa 1890 28, Sasai Rodm 1895 6, szunvotés Szl 1886 12, vėmimas Szv 1890 5 134, vezys V 1889 4 60, Widuriawimas LigPr 1883 36, vidurių uzkietejimas V 1889 12 184, vilkas V 1891 4 56, wifstakis TKK 1887 90, votis U 1895 13 99, a także terminów oznaczających inne pojęcia medyczne, np.: gimdymas U 1892 4/5 140, kvėpavimas VienL 1894 46 554, liga A 1883 4 110, ligonis TKK 1887 92, nesztumas Sz1 1886 54, nevaisingumas Vienl. 1890 24 5, randas U 1896 17 131, skiepijimas V 1890 9 138, sveikata Hyg 1897 1, vaisingumas VienL 1890 24 4, vaisius U 1892 4/5 136, virksztele U 1892 4/5 140. W drukach jest bardzo wiele zachowanych międzynarodowych terminów medycznych- ?. Są to nazwy dziedzin nauk medycznych, np.: akušerija V 1896 2 24, chirurgija V 1890 8 123, hygiena V 1889 1 8, patologija VienL 1890 36 7, psychijetrija V 1895 9/10 155; nazwy organów i płynów ludzkiego ciała, np.: arterijos LietB 1885 6 22, kapillarai A 1885 10/11 321, limfa Gpri 1898 11, nervas VienL 1890 24 5, vena U 1891 9 417; nazwy chorób, np.: alkoholizmas VienL 1890 38 9, anaemija VienL 1890 28 5, apopleksija VienL 1890 28 5, cholera ŽLA 1894 11 82, dizenterija U 1897 9 131, epilepsija U 1897 12 * Niektóre terminy międzynarodowe mają obecnie również litewskie odpowiedniki. 124 Palmira Zemlevičiūtė | Litewska terminologia medyczna końca XIX wieku... artykuły medyczne, w kalendarzach — praktyczne porady medyczne. Te publikacje popularyzatorskie przyczyniły się do wzrostu liczby terminów medycznych. 2. W kwestiach medycznych zaczęli pisać litewscy lekarze (P. Avižonis, J. Basanavičius, K. Grinius, V. Kudirka, St. Matulaitis, A. Sketeris, J. Šliūpas, A. Vileišis) i inni inteligenci (J. Adomaitis-Šernas, M. Jankus, J. Tumas-Vaižgantas). Zatem w drukach częściej stosowano litewskie terminy medyczne. 3. Problematyka litewskich druków medycznych była szeroka i różnorodna. Pisano o wielu dziedzinach nauk medycznych, a także o naukach pokrewnych medycynie — położnictwie, ginekologii, pediatrii, epidemiologii, etiologii, higienie, sanitarii, chirurgii. traumatologii, wenerologii; anatomii, bakteriologii, fizjologii, farmacji. 4. W omawianych drukach licznie stosowano terminy z różnych dziedzin medycyny i nauk z nimi związanych. Większość z nich jest używana do dziś jako oficjalne terminy medyczne. Są to powszechnie używane w żywym języku wyrazy rodzime i międzynarodowe. Jednak znaczna część terminów medycznych nie zachowała się w użyciu pisanym. Do takich zaliczyć należy rzadkie dialektyzmy, wyrazy, które ich odpowiedniki wyparły z użycia aktywnego, a także wyrazy archaiczne lub pejoratywne oraz o nieokreślonym i niejasnym znaczeniu. Osobno należy wspomnieć wyrazy wieloznaczne, których znaczenia specjalistyczne się nie przyjęły, jednak w swoich pierwotnych znaczeniach są one nadal używane. Nie zachowały się oczywiście również barbaryzmy. GŁÓWNE ŹRÓDŁA A —-Auszra, 1883, 1885, 1886. Dżla —Džiova ir kuip tos ligos apsisaugoti, Tilżė, 1899. Gpri —-—Gydymas nuo patrakimo ir nuo raupu įcziepijimų, Tilžė, 1898, Grm | —Negirdėtas Daiktas ir Geros rodos musų moterelems, Tilžė, 1893, Hyg —Hygiena arba Mokslas apie užlaikyma sweikatos, Čikaga, 1897. Kaim —Kaimynas, 1896, 1897, 1898, 1899. Kak —Jak obronić się przed cholerą i inne pożyteczne lektury, Tylża, 1893. Kdl -—Co robić, abyśmy byli zdrowi i długo żyli, Tylża, 1895. LAK | -—Litewski Kalendarz „Aušra”, 1885. Lietb — Lietuwiszkasis Batsas, 1885, LigPr —Przyjaciel Chorych, Lipsk, 1883. LKa -—Litewski Kalendarz, 1890. LKal —Kalendarze Litewifikos, 1892, 1896, 1898. LUK —Kalendarz litewskich rolników, 1886. LwKal —Kalendarze litewikofofios, 1887. Mtv ~ Materiał dla naszej narodowej medycyny, Senandoras, 1898. NGad -Nowa Era, 1894. Pehg —Poucząnie, jak uchronić się od cholery, Tylża, 1893. Pm 1 ~ Rady dla kobiet, które chcą być zdrowe, Bitėnai. 1899. Terminologia | 2006 | 13 131 Ppaž -Pouczanie, jak chronić ludzi przed wścieklizną, pogryzionych przez wściekłe psy, Tylża, 1899, z g 4 {ap Rodm —Rady dla matek o wychowywaniu zdrowych niemowląt, Tylża, 1895. Sev = Szoiesa, 1887. 1888, 1890. Szl —Najważniejsze choroby ludzi, Tylża, 1886. Tvn = Ojczyzna, 1896. TKK = Kalendarz Podróżnego Tylży, 1887. TS —Straż Ojczyzny, 1897, 1898. U —Gospodarz, 1890. 1891, 1892, 1895, 1896, 1897, 1898, UK —Ukiszkasis Kalendorius, 1897. V = Varpas, 1889, 1890, 1891, 1895, 1896, 1897. Vienl. -Vienvbe Lietuvninkų, 1890, 1891, 1894. Zglkd -—Zinia ape gidima ligu kuno ir duszes, Krokuva, 1885. ŽLA ~ Žemaiczių ir Lietuvos Apžvalga, 1891, 1894. POMOСNICZE ŹRÓDŁA LKZ ~~ Lietuvių kalbos žodynas, Wilno, 2005. www.lkz.lt MTZ ~ Słownik terminów medycznych. Wilno, 1980. LITERATURA Avižonis P. 1909: Lietuvių Medicinos ir Hygijenos Knygos, Wilno. Biržiška V. Bibliografia litewska. 111 cz. Okres zakazu druku (1865–1904), Kowno, 1929. Grinius K. 1895: O pewnej nieudanej książeczce. —Ukingkas 25, 116–117. Grinius K. 1922: Popularyzacja wiedzy medycznej i spis litewskich książek medycznych, Kowno. Kuprevičius M. 1897: Litewskie nazwy chorób. —Varpas 3, 41–42. Bibliografia Litewskiej SRR: Książki w języku litewskim |1862—1904] 2 (1), Wilno, 1985: [1862–1904] 2 (2), Wilno. 1988. Matulaitis St. 1895: Budai gydymo nekurių ligų [recenzja]. —Varpas 9/10, 162-—163. Palionis J. 1995: Lietuvių rašomosios kalbos istorija, Vilnius. Zinkevičius Z. 1992: Lietuvių kalbos istorija 5: Bendrinės kalbos iškilimas, Vilnius. PRZEGLĄD ŹRÓDEŁ LITEWSKIEJ TERMINOLOGII MEDYCZNEJ I JEJ TERMINÓW POD KONIEC XIX WIEKU Chociaż pod koniec XIX wieku zakazane było drukowanie alfabetem łacińskim, nastąpił jednak rozwój publikowania i rozpowszechniania litewskich wydawnictw periodycznych i nieperiodycznych. Typowe dla tego rodzaju działalności wydawniczej były broszury medyczne. gazety i kalendarze poruszające kwestie medyczne. Pod koniec XIX wieku opublikowano w języku litewskim 25 broszur medycznych. Większość z nich opublikowano na Litwie Mniejszej (w Tylży). Kilka książek opublikowano w innych miejscowościach Litwy Mniejszej (Biténai, Prickulé), a także w Ameryce (Shenandoah, Nowy Jork, Chicago). Broszury te publikowano w dwóch różnych rodzajach pisma: łacińskim (przeznaczonym dla Litwy Większej) i gotyckim (przeznaczonym dla Litwy Mniejszej). Większość książek była zapisana alfabetem łacińskim. Niektóre broszury były oryginalne. pozostałe były przekładami (większość). Przekładów dokonywano z języków rosyjskiego, polskiego i niemieckiego. Broszury pisali litewscy lekarze (Jonas Basanavičius, Stasys Matulaitis, Adomas Sketeris, Jonas Šliūpas, Antanas Vileišis) oraz inni litewscy intelektualiści (Juozas Adomaitis-Šernas, Martynas Jankus, Juozas Tu132 Palmira Zemlevičiūtė | XIX a. pabaigos lietuvių medicinos terminijos... mas-Vaižgantas, Petras Vileišis). Broszura Adolfa Richtera Der Kranken-Freund (Ligonių prietelius) cieszyła się dużą popularnością. Broszura ta została przetłumaczona z języka niemieckiego w latach 1878–1898 i doczekała się 21 wydań. Piętnaście gazet wydawanych w latach 1883–1899 na Litwie Mniejszej i w Ameryce (Ausra, Lietuviškasis Balsas, Tėvynės Sargas, Ūkininkas, Varpas, Vienybė Lietuvninkų, Žemaičių ir Lietuvos Apžvalga i inne) zawierało ponad 150 artykułów na temat medycyny i zagadnień pokrewnych. Artykuły pisali znani lekarze i przywódcy litewskiej społeczności: Petras Avižonis, Jonas Basanavičius, Kazys Grinius, Vincas Kudirka, Stasys Matulaitis, Adomas Sketeris, Jonas Šliūpas, Antanas Vileišis i inni. Piętnaście almanachów opublikowanych w latach 1883–1899 na Litwie Mniejszej zawierało wiele informacji o zdrowiu i leczeniu. Litewskie publikacje medyczne obejmowały szeroki i zróżnicowany zakres tematów. W przystępny sposób wyjaśniały różne zagadnienia z różnych dziedzin nauk medycznych (położnictwa, ginekologii, pediatrii, epidemiologii, etiologii, higieny, sanitacji, chirurgii, traumatologii i wenerologii) oraz nauk pokrewnych (anatomii, bakteriologii, fizjologii, farmakologii). W publikacjach tych występowało bogate słownictwo medyczne i terminologia związana z medycyną. Większość tych terminów jest nadal używana jako oficjalne terminy medyczne. Są to dziedzictwa powszechnie używane w języku ogólnym oraz terminy międzynarodowe. Niektóre terminy medyczne z tego okresu — rzadkie dialektyzmy i barbaryzmy — nie przetrwały w użyciu piśmiennym. Otrzymano 2006-11-13 Palmira Zemlevicitte Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E-mail [email protected] Terminologia | 2006 | 13 133