С. В. Гринев-Гриневич, В. П. Гринева, Л. П. Минкова, Т. Г. Скопюк. Указатель терминологических диссертаций

174 Jonas JoNAs KLimAvičiUs Instytut Języka Litewskiego С. В. Гринев-Гриневич, В. П. Гринева, Л. П. Минкова, Т. Г. Скопюк. УКАЗАТЕЛЬ ТЕРМИНОЛОГИЧЕСКИХ ДИССЕРТАцИй. Справочное пособие Białystok – Moskwa, 2006, 752 s. Na stole leży i jest często przeglądana oraz czytana książka drogiego kolegi, prof. Sergieja Griniowa-Griniewicza, opatrzona jego autografem dla naszego Centrum Terminologii. Profesor i wszyscy opracowujący tę bibliografię, a także wszyscy autorzy 2165 dysertacji z lat 1946–2005 (niektórzy – dwóch) oraz Rosyjskie Towarzystwo Terminologiczne (ROSSTERM) mogą z uzasadnioną dumą prezentować światu swoje ogromne dzieło (niestety, druk książki przypomina czasy sowieckiego niedostatku...). Autor wstępu, Sergiej Griniow-Griniewicz, mówi o kompleksowej dyscyplinie naukowej – terminologii (synonimicznie używa się терминология i hybrydy терминоведение), o jej problematyce ukształtowanej w tym okresie, wymienia kierunki, które wyodrębniły się w ciągu ostatnich 20 lat – terminologię porównawczą, onomazjologiczną, semazjologiczną, typologiczną, funkcjonalną, historyczną, kognitywną, według przedmiotu – terminologię branżową, a także terminografię. Autor postuluje podsumowanie i uogólnienie wyników – przyszłość terminologii wyznacza konieczność przejścia od opisów do wyjaśnień. To dyktowało również strukturę bibliografii. Część I jest systematyczną bibliografią kierunków terminologii: 1. Terminologia i jej główne działy. 2. Terminologia typologiczna. Typy leksyki specjalnej i terminologii (prototerminy i ludowa leksyka specjalna, leksyka rzemieślnicza, profesjonalizmy, mikroleksyki terminologiczne, terminologie arealne i narodowe, terminologie autorskie; terminologia historyczna i diachroniczny opis terminologii; porównawczy opis terminologii). 3. Terminologia opisowa (deskryptywna). Klimavičius | Terminologia | 2007 | 14 175 4. Terminologia semazjologiczna. 5. Terminologia onomazjologiczna. Tworzenie terminów. 6. Terminologia funkcjonalna. 7. Terminologia stosowana. Praca terminologiczna. 8. Terminografia. 9. Terminologia kognitywna. Część II – systematyczna bibliografia terminologii dziedzin terminologii: najpierw zagadnień ogólnych (leksyka specjalna, terminy, leksyka naukowa, leksyka ogólnonaukowa, leksyka techniczna i ogólnotechniczna), następnie nauk szczegółowych – 8 dziedzin – 88 kierunków (ostatnia z nich to terminologia językoznawstwa – 85 dysertacji). Część III – alfabetyczna. Wróćmy jeszcze do Wstępu S. Griniowa. Autor twierdzi, że w naukoznawstwie za jeden z podstawowych wskaźników szybkości rozwoju dziedziny nauki i kierunków jej rozwoju uważa się liczbę publikacji i ich tematykę. A zatem dynamika publikacji (wszystkich) przedstawia się następująco (według dziesięcioleci XX w.): IV – 11, V – 11, VI – 44, VII – 480, VIII – po 150–200 rocznie. Dysertacje S. Griniow uważa za podstawowe 176 Jonas Klimavičius | badania pod względem szczegółowości i głębi analizy. Wzrost ich X – 269, w latach 2001–2005 – 147. Dysertacje terminologiczne stanowią jedną dziesiątą dysertacji językoznawczych. 2165 dysertacji – to skarbiec terminologii Rosji (i byłego ZSRR). Znajdują się w nim również dysertacje A. Balašaitisa (1961), K. Gaivenisa (1969), A. Kaulakienė (1983), S. Keïnisa (1968). są także prace innych litewskich językoznawców: A. Sabaliauskasa (podano błędne inicjały – И. И.) Происхождение названий сельскохозяйственных растений в балтских языках (1958), J. Karaciejausa История социальных терминов литовского языка (1987), R. Žukaitė-Buivydienė Термины брачного родства в литовском языке (1992), a także A. Radzevičiūtė Дендронимы и производные от них образования в балтских языках (Принципы номинации) (Kowno, 1988), D. Eigirdienė Литовская народная текстильная терминология (Wilno, 1989). Pas-(Wilno, 1989). Dwóch ostatnich dysertacji nie ma w indeksie literatury Lietuvių kalbotyra. Nie ma również Z. Bareikytė Устойчивость словосочетаний в научной речи (Moskwa, 1982), L. Jurevičiūtė Процесс интернационализации научно-технической терминологии в условиях развития русского двуязычия (Moskwa, 1992). Do anglistyki należy R. Jasudavičiūtė Историческое исследование словоoбразовательных гнезд слов (на матeриале имëн существительных, oznaczających części drzewa w języku angielskim (Leningradas, 1979). Z lituanistyką rzeczywiście wiąże się dysertacja Z. Daunienė Торговая лексика в белорусской деловой письменности в 15–нач. 17 вв. (Wilno, 1965) oraz R. Dailidėnasa Литуанизмы в старобелорусской деловой письменности (Mińsk, 1989), ale we wspomnianym indeksie ich również nie ma. Dysertacja Z. Babickienė Регулярная полисемия в русской и литовской лексикографии (Leningrad, 1983) nie jest pracą terminologiczną. Do lituanistyki częściowo należy dysertacja L. Nevskai Балтийская географическая терминология в сопоставлении со славянской (Moskwa, 1973), a w indeksie jej nie odnotowano. Dysertacja E. Telešo (Э. Ю. Тяляшоc) Исследование и реализация концептуальной модели предметной области для поддержки человеко-машинного диалогa (Kowno, 1983) nie należy do nauk humanistycznych. *** Po odrzuceniu dysertacji z zakresu lituanistyki, a także terminologii języków wszystkich byłych republik ZSRR i obecnych narodów Rosji oraz języków obcych, część rosyjska pozostałaby największa. Nie wiadomo, jak wyglądałaby terminologia litewska w porównaniu, powiedzmy, z terminologią kazachską czy nawet turkmeńską. W porównaniu z rosyjską — nie trzeba nawet mówić... Diserliczby jest imponujący: V – 6, VI – 64, VII – 226, VIII – 483, IX – 972, choć tutaj zaczyna się spadek: Terminologia | 2007 | 14 177 terminami – bez terminologii ludowej – osiągnąwszy zaledwie liczbę palców obu rąk (zob. A. Rimkutė. Lietuvių terminologijos disertacijos. – Terminologija 14, 179–187). W latach 1949–1989 obroniono 141 pracę kandydacką i 22 rozprawy doktorskie z zakresu nauk filologicznych (Aukštasis mokslas. Informacinis biuletenis, Nr. 4. Lietuvos kalbininkų, literatūrologų ir tautosakininkų disertacijos (1949–1989), Vilnius, 1991) – a więc łącznie 163 (a z terminologii w tym czasie – 4). To dobrze, że byliśmy, a po przerwie znów możemy być – bezpośrednio lub pośrednio – uczniami, a w naszym czasopiśmie – także kolegami. Nie należy popadać w pesymizm, ale musimy dobrze ocenić sytuację. Problematyka, którą obejmujemy, jest dość wąska. Musimy jednak bronić się przed ocenami laików terminologii i porywczym zarządzaniem strategicznym. Kiedy naukowi biurokraci (opierając się na ekspertyzach!..) piszą, że „Terminologija” jest czasopismem praktycznym, a poproszeni o uzasadnienie – że jest wąsko wyspecjalizowane i ma wyraźnie stosowany (praktycznojęzykowy) charakter, musimy powiedzieć, że nie wiedzą, co robią – w czasopiśmie (i w Centrum Terminologii) tych rzeczy jest w ogóle bardzo mało – koncentrują się one obecnie w działalności podkomisji terminologicznej Państwowej Komisji Języka Litewskiego (choć bez udziału pracowników Centrum Terminologii działalność ta kulałaby na obie nogi, zwłaszcza pod względem teoretyczno-lingwistycznym). Przekonani o swojej mocy przez wezwania do nagłego wyciągnięcia litewskiej terminologii za włosy na najwyższy poziom poprzez podjęcie tworzenia czystej teorii, nie wiadomo dlaczego sądzą, że najlepiej zrobić to marszem ze Wschodu na Zachód. Nawiasem mówiąc, według danych S. Griniovasa, dysertacji z terminologii i leksykologii historycznej jest tam 100 razy mniej... W nauce w ogóle nie ma takiego rozgraniczenia, tym bardziej że, zmieniwszy kierunek skokami, nie staniemy się europejskim centrum terminologii. Litewską teorię terminologii po Jonasie Jablonskim (lingwistyczną, znaną z nielicznych twierdzeń i z praktycznego wdrożenia) oraz Stasysie Šalkauskisie (bardziej ogólną, częściowo logiczną) konsekwentniej, lecz z przerwami, tworzył tylko Kazimieras Gaivenis; częściowo ją tworzył, a więcej nauczał Stasys Keinys. Teraz przerwa; dobrze jeszcze, że nasze prace badawcze, choć nieprzyozdobione piórami naukowości, mają całkiem niezłą podbudowę teoretyczną (z powierzchni jej nie widać, ale jest). Jednak naprawdę trzeba przygotować przynajmniej jednego teoretyka o szerszym rozmachu, po którym można byłoby oczekiwać monografii albo na początek przynajmniej podręcznika, lub który mógłby zgromadzić grupę do stworzenia monografii zbiorowej. W tym celu trzeba przede wszystkim przyswoić to, co zostało stworzone i przetrwało próbę czasu. Tu trzeba sobie uświadomić: rosyjscy terminolodzy rozwinęli bardzo wiele rzeczy w sposób epicki, ale gdybyśmy postępowali tak samo, nasze, kilku terminologów-językoznawców, siły wystarczyłyby na niewielką część problematyki. Nie wstydźmy się przejmować, najważniejsze – umiejmy to robić wnikliwie, starannie, 178 Jonas Klimavičius | lecz kumulatywnie i systematycznie. Aktualność i Rozważania o kierunkach litewskiej terminologii lingwistycznej należy rozpocząć od osiągniętych (i nieosiągniętych) rezultatów. Przede wszystkim należy jeszcze lepiej uporządkować najintensywniej przez nas uprawianą opisową terminologię onomazjologiczną. Należy zdecydowanie usunąć jedno niewłaściwe wypaczenie – nie chodzi o to, że ten kierunek jest zbyt słowotwórczy, lecz o to, że słowotwórcza analiza terminów utworzonych w drodze terminologizacji wypacza obraz tworzenia terminologii. Pióro redaktora nie usunie tego za jednym zamachem, potrzebne jest wspólne stanowisko: analiza słowotwórcza – dla neologizmów i kalk. Z innych kierunków mamy jedynie absolutnie niezbędne uzupełnienia, potrzebne dla głównego kierunku i wspierające go (największe rezultaty, już osiągnięte i jeszcze zapowiadające się, przynosi terminologia historyczna), albo różne zalążki, których rozwój i przyszłość są nadal zupełnie niejasne. Jednego bardzo ważnego wyjaśnienia koniecznie i szybko potrzeba: ile brakuje, aby liczba rozpraw doktorskich z terminologii i terminologów stanowiła jedną dziesiątą językoznawstwa, i kiedy będzie stanowić. Otrzymano 2006-12-04 Jonas Klimavičius Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT - 10308 E-mail ter[email protected] perspektywiczność powinny nas tutaj prowadzić.