Terminas prie termino. IV

160 Jonas Klimavičius | Termin za terminem. IV JoNAs KLimAvičiUs Instytut Języka Litewskiego NAZWY MIEJSC Z CZŁONEM -VIETĖ Rozstrzygając, Czy radimvietė należy poprawić? i proponując zamiast radvietė formę radavietė, z pewnością nie wystarczy powiedzieć, że „w języku nie ma wielu złożeń wspomnianego typu z członem vieta” oraz że „są one zasadniczo nowotworami z XIX–XX wieku” (Umbrasas 2007: 14). Najprostsza ścisłość wymaga stwierdzenia, że już w słownikach Konstantinasa Sirvydasa występowały nowotwory paleidavietė „dom rozpusty”, reikiavietė „ustęp” (Pakalka 1979: Indeks). Kalvietė „więzienie” znajduje się w słowniku Jokūbasa Brodovskisa (~1692–1744) (LKŽ V 1959). Również obecnie tworzy się terminy lydvietė, litavietė. Jednak przy rozważaniu niepoprawności tej jednej nazwy miejsca i jej zamienników nie jest to najważniejsze, niemniej nie należy zapominać, że obfity jest inny sposób derywacji – rzecz. / przym. + vieta – złożeń, wśród nich niemało dawnych. W słownikach K. Sirvydasa są już turgavietė, ugniavietė. Neologizmy samego K. Sirvydasa: mergavietė, auksavietė, geležiavietė „rūdynas” (Pakalka 1979: Rodyklė) nie przyjęły się, chociaż przy żywym rūdynas (1. „bagno z brunatną wodą, torfowisko”, 2. „zawierający rdzę, rdzawa woda”, 3. „ziemia zawierająca rudę”) 4. „złoże rudy, kopalnia” – słownik K. Milkausa (obecnie termin), w czasach nowożytnych utworzono sirvydowską rūdvietė LEnc VI 1937 568 (LKŽ XI 1978), tylko DŽ 1993 rūdvietė zob. rūdynas 1. geol. „złoże rudy” (w DŽ 1954 i 1972 rūdvietė geol. „miejsce, gdzie znajduje się ruda; rūdynas”, natomiast rūdynas 1. „złoże rudy, kopalnia rudy”). Z żywej mowy należy wspomnieć formy sẽnosios (z niezmienioną końcówką) dvarvieta i kévieta, naũjosios – keliãvietė / kévietė, daržavietė, gubavietė i statvietė, kaimavietė, kiemavietė, kluon(a)vietė, kaupavietė, kérvietė „miejsce porośnięte krzewami, zakrzaczone”, kūgiavietė, miškavietė, namavietė i trobavietė, butvietė „miejsce, gdzie znajdowało się mieszkanie; sodybos vieta“ (: butas 3. „sodyba, buta, gyvenimas“, nors 1. „gyvenamasis namas, troba, pirkia“), sodybvietė ir sodvietė, žagvietė. Iš raštų (ir žodynų) – daugiau: aklavietė, alkvietė, bebravietė BM ir RT 281, darbovietė S. Daukantas / darbavietė P. Ruigio ir F. Kuršaičio žodynai / Termin za terminem. IV Terminologija | 2007 | 14 161 darbvietė, dyk(a)vietė, dvarvietė, gaisravietė, gimtavietė, kapavietė, kavietė „mūšio laukas“ F. Nesselmanno žodynas, S. Daukantas, kurortavietė GKr 1988 36 6, laužavietė, lizdavietė, mokslavietė „mokykla“, nakvynvietė, naudovietė L. Ivinskis, pelkiavietė, poilsiavietė, ponvietė, slaptavietė, startavietė, statybvietė, stirtavietė, stovyklavietė, šventvietė F. Kuršaičio žodynas / šventavietė J. Šlapelis, vandenvietė, vasarvietė, verslavietė, žaibavietė, žygvietė. Negalima pamiršti, kad būta ir visai nevykusių, pavyzdžiui, senraštvietė A 1883 80, kalnavietė ir slesnavietė (Nors ėmęs slesnavietes sausink, o kalnavietes drėkink) Vaižgantas. Reikėtų atminti, kad gausu (ir pasikartojančių) ir panašių kaimavardžių: Bdvietė, Bdvietės (taip pat Bdvietis, Bdviečiai ir Būdviečia, Būdãviečiai); Arlõvietė, Čeriõškavietė, Diliãvietė, Gražiãvietė, Gùčiavietė, Kluonãvietė, Linksmãvietė, Liẽgavietė, Pirktãvietė, Ramóvietė, Salniavietė, Šlvietė, Šmylãvietė, Šùkiavietė, Zumbrickãvietė; Žárdvieta; taip pat Blvietis, Masikvietškis, Põcvietis, Rãdvietis, Šãkvietis, Úosvietis; Bãzviečiai, Daukšviečia, Ddviečiai, Dvárviečiai / Dvarviečia, Gérviečiai, Júostaviečiai, Kiškélviečiai, Kúokaviečiai, Lénkviečiai, Mẽtirkviečiai, Mlviečiai, Msviečiai, Nõrkviečiai, Pzraviečiai, Sárviečiai, Skesviečiai, Svirnaviẽčiai, Šiaũdviečiai, Tatõrviečiai, Žárdviečiai; Dangviẽtai. Radimvietė ir augimvietė yra netaisyklingi dariniai, kalbama reikšme toks ir kirtimvietė. Bet kita reikšme – kirtimvietė „buvusio kirtimo vieta“, bent kaip potencializmas, galėtų būti miškavietės „vieta, kur augo miškas, buvusio miško vieta“ (LKŽ VIII 1970) antonimas. W terminologii nie sposób obejść się bez słów o złożonej budowie, np.: moczowód, lokomotywa spalinowa, kolej, opadomierz, miejsce zagrody, plac budowy, płatek korony, szypułka kwiatostanu, liść kwiatostanu, pąk kwiatostanu, dno kwiatostanu, łodyga kwiatostanu... Pod tym względem terminologia przypomina nazewnictwo – w nim również nie (da się) uniknąć jeszcze trudniejszych tworów, zwłaszcza pod względem akcentowania, np.: žuolpamūšė i Lašménpamūšis, Aržúolupis, Dambãvaragio pliakalnis, Didžprūdliai, Kerkùtviečiai, Ketùrnaujiena, Kunigókalnis, Medikviršiai, Paantvardỹs, Pabdupiai, Pãbūdviečiai, Pajúodupė, Pãlazdijis i Pãpalazdijai, Pãpiliakalnis, Pasandravỹs, Pašilùpiai, Pavilkijỹs, Pykuõliakalnis, Plinkáigalis, Salapéraugis, Tiltẽliamiškio kalnas,... Najważniejsze jest to, że słowa utworzone za pomocą obu różnych sposobów słowotwórczych – rzecz. / przym. + miejsce (istniejące dawniej lub obecnie) i czas. + miejsce (zwykle istniejące obecnie) – wchodzą w skład wspólnych mikrosystemów semantycznych – rūdvietė i kasvietė, gręžvietė, kirtavietė; lizdavietė i tuokvietė; poilsiavietė, kurort(a)vietė i gydvietė. Przyporządkowanie niektórych z nich do któregoś z tych sposobów słowotwórczych jest dość kłopotliwe. Dlatego trzeba mówić, póki czas. 162 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. IV Najlepszym przykładem był odpowiedź na artykuł Antanasa Lyberisa Ar gerai sudarytas žodis kirtavietė (KK I 1961: 35–36). Formy słowotwórcze i forma derywatu – kirtavietė – kwestia rozwiązana przez Urbutisa wzorowo. Jednak jedna rzecz pozostała niewyjaśniona i trwało to długo. Znaczenie słowa kirtavietė oponent podał jasno – ros. забой (Lyberis 1961: 35). Ciekawe, że wymienia się tam już kasvietė, gręžvietė, chociaż kasvietė nie ma nie tylko w LKŽ V 1959, lecz także w DŽ 1954 i 1972 (pojawia się dopiero w DŽ 1993); gręžvietė nie ma ani w LKŽ III 1956, ani w DŽ 1993, chociaż gręžvietė wspominał już wcześniej sam A. Lyberis (Lyberis ir Ulvydas 1958: 71, 102), występuje ona w słownikach terminologicznych: забой – kirtavietė (w wyrobiskach), gręžvietė (w otworze wiertniczym), забой скважины – 1. gręžvietė, gręžinio dugnas (geol.), 2. gręžinio dugnas (geol.), забой штрека – štreko kirtavietė (górn.) G ir FGTŽ 1956, забой – kirtavietė, por. забойщик – rūdos kirtėjas PolŽ 1959, забой – 1. kas. kirtavietė, 2. geol. gręžvietė, забой скважины – gręžvietė PolŽ 1984. Proponuje się jednak zastąpić kirtavietė nie tylko przez kirtvietė, lecz także „najlepiej przez kirtimvietė” (Lyberis 1961: 35). Urbutis odpowiada: „<...> słowo kirtavietė <...> jako termin o specjalnym znaczeniu (na przykład zamiast rosyjskiego забой) może być bez obaw nadal używane. Dla języka ogólnego jest on oczywiście mało potrzebny. Zamiast wyrażenia kirtaviečių valymas (miške) najładniej można powiedzieć kirtimų valymas” (Urbutis 1962: 49). Ze zdziwieniem stwierdzamy, że także w DŽ 1954 kirtavietė zob. kirtimas (2. znaczenie) „wyrąbywany lub wyrąbany obszar lasu”, podczas gdy w LKŽ V 1959 już bez odsyłacza – kirtavietė „wyrąbywany obszar lasu; kirtimas”: Kirtaviečių valymas jest jednym z najważniejszych prac gospodarki leśnej (pisma radzieckie), choć także kirtimas 6. „wyrąbany obszar lasu, zrąb” – zarówno z żywego języka, jak i z piśmiennictwa. Wynikałoby z tego, że zanim pojawił się termin górniczy kirtavietė (może razem z kasvietė i gręžvietė), leśnicy żywej mowy słowo kirtimas, -ai z niewiadomego powodu, sami wymyśliwszy je lub za czyjąś radą, zastąpili tym neologizmem przeznaczonym do czegoś innego – kirtavietė. Czy to zalecenie Urbutisa z 1962 r. zlekceważono, czy też najpewniej nawet go nie słyszeli sami językoznawcy: i w DŽ 1972 kirtavietė oznacza tylko „odcinek lasu do wyrębu; wyrąbywany obszar lasu”, a kirtimas 2. „wycięty obszar leśny, wyrąb”. Zapewne przyczyniło się do tego również bezpodstawne odrzucenie wprowadzonego wyrazu kirtimvietė (забой!) (kirtimvietė zob. kirtavietė DŽ 1972). Dopiero w DŽ 1993 kirtavietė jest podawane już jako dwuznaczne – 1. „odcinek lasu przeznaczony do wyrębu; wyrąb leśny”, 2. „miejsce wydobywania skał”: wyrąb węglowy. Najprawdopodobniej jest to istniejący przejściowy – kompromisowy sposób prezentacji. Użycie potwierdza taki sposób przedstawiania znaczeń słownikowych: 1. Wszędzie jest dużo wyrębów, sterczą pniaki Vd 2007 32 54. 2. <...> górnicy, <...>, zmuszeni schodzić na wyręby Vd 2007 47 44. artykuł Vincasa Urbutisa Dar dėl kirtavietės ir kirtimvietės (KK III 1962: 45–50) – Terminologia | 2007 | 14 163 Nikt z derywatystów – Pranas Skardžius, Vincas Urbutis, Saulius Ambrazas – nie mówił o jakimś bardziej znaczącym, dystynktywnym pobocznym znaczeniu czasu przeszłego takich nazw rezultatu czynności jak kirtimas, -ai – ten rezultat może nastąpić w przyszłości, istnieć teraz, a także może być już dokonany. Potwierdzają to również znaczenia leksykalne, np.: audimas 2. „ilość tkaniny narzucanej za jednym razem”: Z tych przędz będzie jedno audimas Geistara, 3. „płótno, tkanina”: Ile metrów audimo włożyłeś? Upýna. Sam przędziesz przędzę, utkasz sobie tkaninę – uszyjesz i będziesz się w to odziewał J. Jablonskis; mieszanie 4. „ciasto chlebowe, wymieszany i zakwaszony chleb“: Do mieszania mąki będzie, lecz pamiętajmy nie Geistara; 2. ugór, ugorowanie 1. „pozostawione nieobsiane, odpoczywające pole uprawne“: Teraz nie pozostawia ugoru, tylko sie[je], sie[je] Juodáičiai (rej. Jurbarkas). Choć nierzadko bardziej zwyczajowo mówi się o tych rezultatach w czasie przeszłym, na przykład suskyniau skynimą, supyniau pynimą Katena, przecież zawsze może to być także rzecz przyszła, mająca zostać wykonana, już posiadająca nazwę (obecnie także plan, projekt). Na powstanie tych form wpływ może mieć również derywacja – od czasu przeszłego jednokrotnego, choć „dawniej derywaty z przyrostkiem -imas tworzono od tematów czasu teraźniejszego czasowników“ (Ambrazas 1993: 24). Nawiasem mówiąc, niektóre takie derywaty nie mają nawet najmniejszego związku semantycznego z czasem – kinkymas, -ai, grendymas, -ai, pasakymas, -ai. Należy zauważyć, że w objaśnieniach znaczeń czas przeszły nierzadko jest niepotrzebnie używany zamiast teraźniejszego. Przy nazywaniu zwykle nie wprowadza się rozróżnienia czasowego – ważny nie jest czas, obecny czy miniony, lecz przeznaczenie – por. malimas 2. „mielone lub zmielone ziarna“. Jeśli nasyp byłby tylko „już usypany”, to czym byłoby „jeszcze usypywanie”?! Leśnicy podchwycili zasłyszane słowo i stworzyli niepotrzebne rozróżnienie – kirtavietė (zresztą I temat z czasu przeszłego – kirt-o) i kirtimas: na wyrębie odbywa się wyrąb lasu lub pojedynczych drzew, ale co jest w kirtime? Nie jest to rozróżnienie oparte na żywym języku, lecz raczej jego logiczowanie. Jeśli już rozróżniać, to „wycięty obszar lasu” dokładniej i jaśniej byłoby nazwać nie kirtimas, lecz żywojęzykową formą iškarta „wycięty w lesie obszar; skynimas, kirtimas” Šimkáičiai, Telšia, Ùžventis, Žemaitė, słownik A. Juški (LKŽ IV 1957); mniej odpowiednie byłoby miškavietė Gegrnai, Dùsetos (LKŽ VIII 1970) – może wskazuje to na las jako masyw. LTE V 1979 system jest całkowicie pomieszany: kirtavietė – 1. „powierzchnia ograniczająca koniec wyrobiska, tworzona przez instrument rozdrabniający skałę <...>“, a 2. „obszar lasu przeznaczony do wyrębu lub wyrąbany“, dalej ↗ biržė 1. „obszar lasu przeznaczony do wyrębu, <...>“ LTE II 1977, natomiast hasła kirtimas nie ma, ponieważ kirtavietė – „<...>, lub wyrąbany obszar lasu“. VLE X 2006 „powierzchnia ograniczająca koniec wyrobiska, <...>“ jest kirtavietė 3., a 1. „wyrąbany i nieodnowiony lub jeszcze samorzutnie nieodrośnięty obszar lasu <...>“ (autor – leśnik Antanas Juodvalkis) oraz 2. „wyrąbany las 164 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. IV obszar“, dalej ↗ biržė 3. cięcia nie ma. Krótki wniosek – leśnicy, którzy pół wieku temu przejęli termin „kirtavietė”, nie przestają się wahać, co on oznacza – to „przeznaczony do wyrębu lub wyrąbany”, to zarówno obszar „wyrąbany”, jak i „wycinany”. Bez poważnego słownika terminów leśnictwa nic z tego nie będzie. Siedlisko odnotowane w LKŽ I2 1968, a w DŽ 1993 znormalizowane: augimvietė zob. augavietė – „miejsce, w którym roślina rośnie naturalnie” Radvietė odnotowana znacznie później – AplApsŽ 2000. Dopiero po 7 latach zaproponowano analogię do pary augavietė – radavietė (Umbrasas 2007: 14). Czy potrzebna jest ta analogia – przecież mamy dobry precedens, jak Urbutis odrzucił analogiczną – według kasvietė i gręžvietė – formę kirtvietė: ocenił ją jako „równie dobrą” (Urbutis 1962: 48), lecz zalecał kirtavietę – „używaną już od ponad piętnastu lat” (Urbutis, tamże). Ważniejsze jest, by nie zabrakło chęci, woli i czasu na poprawienie tego, co rzeczywiście konieczne. A analogii jest różnych, pociągających także w przeciwne strony, w tym przypadku – radvila: radvilà, radviliukas psn., tarm. „dziecko znalezione” – zob. pamestinukas DŽ 1954 (DŽ 1972 – ani psn., ani tarm.; DŽ 1993 – zob. rastinukas). A. Umbrasas pominął, nie oceniając w żaden sposób, perimvietę (formalny powód – nie ma jej w słownikach). Jest podobna, ale inna niż radimvietė, augimvietė, – perėti, peri, perėjo jest czasownikiem typu mieszanego, zatem od perėjimas powstałaby niezgrabna forma perėjim(a)vietė, a złożenia z takim (mieszanego typu) członem czasownikowym nie są typowe, choć są możliwe (istnieje guldavietė „miejsce do leżenia” i nawet gyvenvietė – od czasownika wtórnego). Perimvietė byłaby co najwyżej od imiesłowowego pierwszego członu perimas, -a, lecz takich form nie jest znanych. A możliwy derywat peravietė byłby chyba dwuznaczny – być może przede wszystkim jako perai (pszczół) + vieta (w ulu). Zatem należałoby zdecydować się na formę pérvietė (wzmocniłaby ona także radvietę). Lizdavietė „miejsce na gniazdo”, używane przez Vaižgantasa i ornitologa Tadasa Ivanauskasa, leksykograficznie odnotowane w LKŽ VII 1966, lecz w DŽ – dopiero w DŽ 1993. Niełatwo rozstrzygnąć, jakiego sposobu słowotwórczego jest žiemavietė LEnc IV 1936: 1383, T. Ivanauskas (LKŽ XX 2002) oraz žiemovietė DŽ 1972. Nieukończona jest także normalizacja – w DŽ 1993 jako godniejsza zalecenia podawana jest žiemovietė, ponieważ objaśniana jest jako „miejsce zimowania”, natomiast žiemavietė określana jest tylko synonimem – „žiemovietė”. Słowotwórczy antonim vasarvietė „miejsce letniego pobytu” DŽ 1993 również nie ma całkiem jasnej budowy – I człon może pochodzić także od vasar-oti. Žiemovietė formalnie byłaby utworzona od žiema + vieta, žiemavietė – od žiem-oti + vieta, ale niekoniecznie – samogłoska łącząca -aanalogiškai może również pochodzić od žiemos. Ponownie najlepiej byłoby kierować się pierwszeństwem użycia – podawać formę žiemavietė (T. Ivanauskas). „powierzchnia lasu przeznaczona na gł. i cięć pośrednich, <...>” (autor) VLE III 2003, a Terminologija | 2007 | 14 165 Nerštavietė „miejsce tarła ryb” DŽ 1954, 1972 ir 1993, LKŽ VIII 1970 formalnie również mogłaby być utworzona na oba sposoby, choć najpewniej pochodzi od nerštas + vieta. Žūklavietė „miejsce połowu” DŽ 1993, LKŽ XX 2002 utworzona jest jasno – od žūklė + vieta. Wraz z rozpowszechnianiem się mody na derywaty o przejrzystej motywacji komuś może się wydawać, że będzie można utrzymywać się z ena žvejyba. Jednak jako odpowiednik medžioklė lepiej pasuje właśnie žū-klė (:2žūti ryt. „žvejoti, žuvauti“ DŽ 1993), a zastępowanie žūklavietė wyrażeniem žvejybos vieta jest nieracjonalne. Ciągle powstają podobne derywaty, ale nie zawsze z powodzeniem. I tak pisarz Pulgis Andriušis użył słowa – [musių] miegovietė Mt 1992 2 36. Być może poprawniejsza byłaby forma miegavietė, ale przecież z samogłoską łączącą -o ugruntowała się także forma darbovietė. Zdecydowanie należy poprawić maudimvietė LP 1985 86 2, ale z pewnością nie na maudymvietė, lecz na maudavietė. Należałoby przypomnieć – znaczenia złożenia i odpowiadającego mu połączenia wyrazowego mogą się różnić, np. : darbovietė „miejsce pracy, służby (jako instytucja)” i darbo vieta „specjalnie urządzone, przeznaczone do pracy miejsce”; osiedle – w DŽ3 niedokładnie wyjaśniane jako „miejsce zamieszkania”: tym właśnie jest miejsce zamieszkania „miejsce, w którym mieszka osoba”, natomiast osiedla, miejscowości – „miejsca życia i działalności ludzi” – miasta, miasteczka, wsie VLE VI 2004. nie DOPASOWANY, LECZ PŁASKI DACH Pytanie, czy dach jest dobrze dopasowany, byłoby niemal zbędne – co z tego, że nie wiadomo? Nie tylko nie wiadomo, ale i jest to dziwne. Jednak po zbadaniu widać, że inni możliwi kandydaci odpadli, wprawdzie bez koniecznej potrzeby, ale też nie całkiem bez żadnego powodu. Oczywiście, naprawdę trzeba ich przywrócić do rozważań, ponieważ wybrano wariant najgorszy (bynajmniej nie przez wszystkich). Wyjaśnia się, że taki dach jest dopasowany do stropu. Ale tu od razu wychodzi na jaw niedokładność terminu – i dach spadzisty (lub jego część) może być dopasowany do stropu. Kolejna wada – nie wiadomo (z samego terminu), do czego jest dopasowany. I w budownictwie nie ma niczego innego dopasowanego, choć, powiedzmy, strop jednej kondygnacji może pokrywać się z podłogą innej. Dach płaski używany jest zarówno w naukowej literaturze budowlanej, jak i szczególnie w czasopiśmiennictwie (całkiem nowy przykład: specjalizuje się w pokrywaniu dachów płaskich i spadzistych Vd 2007 31 20). Ale rzecz zdumiewająca – nie ma go nie tylko w DŽ 1993, LKŽ XIII 1984 i XV 1991, RLKŽ II 1983 i IV 1985, LRKŽ 1988, lecz także w PolŽ 1959 i 1984, StatŽ 2002. A w słownikach terminologicznych znajdziemy jeszcze różne inne formy. I tak PolŽ 1959 плоская крыша – lėkštas stogas, PolŽ 1984 zarówno плоская, jak i плоскоскатная крыша – 166 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. IV dach płaski (w odróżnieniu od скатая to plokščiasis stogas – flat [deck] roof, terrace – Flachdach – toiture-terrase – toit plat [en terrasse] – плоская крыша, a dach stromy – steep roof – steiles Dach – toit abrupt – крутаякрыша. W literaturze spotyka się także hybrydę, np. : Jeżeli budynek nie ma poddasza, wówczas funkcje stropu i dachu pełni jedna konstrukcja, zwana pokryciem płaskim civilP 1969 7. W zależności od wielkości nachylenia dachy można podzielić na stromo-spadziste (o nachyleniu większym niż 100), płytko-spadziste (4-100) i płaskie (0-40) (tamże, 98). Konstrukcja dachów płaskich składa się ze stropu żelbetowego, izolacji paroszczelnej, izolacji cieplnej, warstwy hydroizolacyjnej i podłogi, która jednocześnie jest pokryciem dachowym (tamże, 119). Już w DŽ 1972 dach 1. jest płytki, stromy, płaski (tak samo w DŽ 1993). Wszystkie są różne, ale czy wszystkie są jasne? Pytanie wielu wyda się puste, ale odpowiedź będzie nieoczekiwana. Naprawdę nieoczekiwane jest objaśnienie słowa lėkštas – 1. „płaski, płytki” (choć przykłady nie wskazują na płaskość: lėkštas dubuo [płytka miska] (por. lėkštė – 1. „płytka miska”), lėkštas stogas [płaski dach], lėkšti salos krantai [płaskie brzegi wyspy] (nie strome, łagodne) DŽ 1954; 1. „płaski, równy”: lėkštos dirvos [płaskie gleby] – woda nie odpływa, 2. „niewyprostowany, łagodny, pochyły“: płaski dach, płaskie brzegi wyspy, 3. „płytki“: płaska misa DŽ 1972 i 1993 (por. lėkštė – 1. „okrągłe naczynie o pochyłych brzegach“ DŽ 1972, 1. „okrągłe naczynie do jedzenia o pochyłych brzegach“ DŽ 1993, chociaż zarówno w DŽ 1972, jak i w DŽ 1993 jest: głęboki talerz do zupy, płytki – do mięsa)1. Głębokie talerze i brzegi są zapewne bardziej strome. Już w DŽ 1954 płaskias 1. „równy, niewypukły, spłaszczony“ ilustruje 1 DŽ 1954, nie ma jednak słowa puslėkštė, a w DŽ 1972 i 1993 podano nieprawdziwe znaczenie puslėkštė – 1. „mały talerz“ (2. „ilość odpowiadająca połowie talerza“), co w rzeczywistości – użycie najwyraźniej to pokazuje! – jest lėkštelė „niewielki talerz do postawienia szklanki, filiżanki lub czegoś innego“: talerzyk z kompletu DŽ 1972, 1. „niewielki talerz“ DŽ 1993 (a 2. „połowa ilości“ – połowa talerza). Podobnie w wielu miejscach wyjaśniany jest też półmisek – 1. „niewielka misa” DŽ 1954, 1972 i 1993, 1. „niewielka, mniejsza misa” LKŽ X 1976. Mniejsze naczynia zwykle nazywa się nie złożeniami z członem pus-, lecz derywatami z przyrostkami zdrobniającymi – statinaitė, kibirėlis, puodukas, skardelė, buteliukas / butelaitis, stiklinėlė / stiklinaitė, lėkštelė / lėkštaitė, dubenėlis (także maišelis, krepšelis, pintinėlė / pintinaitė, dėžutė); wyróżnia się jedynie nowsze pusbutelis, ale tutaj [chodzi o znaczenie ilościowe (por. puslitris „butelka o pojemności pół litra”)] – podobnie jak puskartė, pusmaišis. Termin Izby Rolniczej pusdubenis zamiast zapożyczenia palmiskas (pol. półmisek) GK 1934 5–8 86 (wariant palunskas 1. „misa”, 2. „taca” LKŽ IX 1973, nienotowany w LKŽ IX palumickas Plviškiai) w istocie powinien brzmieć puslėkštė – przecież i wyjaśnia się go jako: 2.„nieco głębszy podłużny talerz”, ponieważ jest to naczynie z materiału (ceramiki) i o fasonie typowym dla talerzy, tylko nie „połowa talerza”, lecz „półtalerz” (por. puspriekabė). Należy zwrócić uwagę, że блюдо przede wszystkim oznacza 1. duży talerz, 2. talerz, dopiero 3. misę PrekŽ 1996. Dwa podobne naczynia – dubuo 1. „okrągłe naczynie misowate; <...>“ DŽ 1993, 1. „szerokie i głębokie, okrągłe naczynie do zupy, mycia się, prania itp., <...>“ LKŽ II2 1969, lėkštė 1. „okrągłe naczynie do jedzenia o pochyłych brzegach“ DŽ 1993, 1. „okrągłe naczynie o płaskich brzegach, z którego się je“ LKŽ VII 1966 (definicje крыша – dach spadzisty), chociaż плоское перекрытие – płaski strop, a w StatŽ 2002 jest Terminologija | 2007 | 14 167 w zestawieniu plokščias stogas, DŽ 1972 wyjaśnia dokładniej – „o prostym i równym płaskim poziomym powierzchni“, DŽ 1993 gorzej – „który ma prostą i równą powierzchnię“. W DŽ 1972 i 1993 występuje także plokščiastogis, -ė (dom). Znaczenie plokščias w języku ogólnym jednoznacznie wskazują również jego derywaty – terminy plokštė, plokštelė, plokštainis, plokštuma geom. i geogr., plokščiakalnis (choć o nieco falistej powierzchni), plokščiaspaudė, plokščiareplės, plokštnis (grób) archeol. (o płaskiej powierzchni), a także terminologiczne przymiotniki plokščiadugnis, -ė (statek, łódź), plokščiaviršūnės (wzgórza), plokščiagrūdžiai (wyka), plokščiavarpiai (jęczmień). Jednakże LKŽ X 1976 plokščias 4. „lėkštas”: flache Schüssel – plokščias bliūdas Słownik P. Ruigysa (uzupełnione de visu) (pliokščias i pliokštus w tym znaczeniu nie są odnotowane). Oczywiście nie pochodzi to ze współczesnego języka ogólnego – obecnie plokščias dubuo byłoby contradictio in adiecto. Inną proponowaną możliwością jest LKŽ VII 1966 – lėkštas 1. „plokščias, plynas, lygus” Kvdarna, Katena, Skisnemunė, pisma pruskie, a także – 1. „plokščias” Sintauta (ZanŽ II 2004), wariant lėkšnas zob. lėkštas 1: lėkšnas stogas J. Jablonskis (choć lėkšnus zob. lėkštas 3: lėkšni torielka – również J. Jablonskis). Tylko lėkštas 2. „łagodnie nachylony, pochyły, niezbyt stromy” (zasięg znaczeniowy wskazano niewystarczająco), 3. „z szerokimi brzegami, płytki, nieduży“: flache Schüssel – płaska miska (o tiefe Schüssel – głęboka miska) słownik F. Kuršaitisa (zweryfikowano de visu) // „płytki“: płytkie miejsce Vilkavškis, także 3. „płytki, nieduży“ Lukšia (ZanŽ II 2004). W słowniku K. Milkausa – w obu wariantach: bliūdas lėkštas, plokštus – eine flache Schüssel (zweryfikowano de visu). Plokščias jako główne znaczenie w języku ogólnym może oznaczać tylko „poziomo równy“. Jednak zarówno różnice znaczeniowe plokščias, jak i lėkštas wspomniane w gwarach, nie różnią się zasadniczo, lecz głównie materiałem (nie zawsze całkowicie); ponadto przeznaczenie misy jest szersze. To, że są dwa, ukształtowało się historycznie. Oba, mające wspólne korzenie i obecnie motywowane właściwościami kształtu naczynia (dubuo: dubus, lėkštė: lėkštas), są związane z potrawą i jedzeniem. Dubuo (Kvdarna, Gargžda; zob. dubenis Skriaũdžiai) LKŽ II2 1969 z propozycji Kazimierasa Būgisa (Sabaliauskas 1990: 293) i zapewne staraniem Jonasa Jablonskisa zastąpiło już odnotowane w słowniku P. Ruigysa slawizm bliūdas (bliūdelė już w Biblii J. Bretkūnasa) LKŽ i2 1968, a ros. блюдо – ogólnosłowiańska pożyczka z gockiego. biuꝥs (gen. biudis) „miska“ < biudan „proponować“ (Фасмер I 1986). Również ros. миска – zdrobniała forma słowa миса, pol. misa, miska, miseczka – ogólnosłowiańska pożyczka – najprawdopodobniej za pośrednictwem gockiego. mēs z wulg. łac. mēsa < łac. mensa „stół; potrawa, danie“ (Фасмер II 1986; Brückner 1974). Według миска dostosowane i zapożyczone z łac. discus (< gr. discos) „talerz” (także do kładzenia na nim potraw; pod względem kształtu – poprzednik talerza / misy) – poprzez Germanów (śrdolniem. disc, stwniem. tisc → współcz. niem. Tisch) słowiańska forma – pol. deska, ros. доска, ukr. дошка (Фасмер I 1986; Brückner 1974). Lėkštė (Šãtės, Pandėlỹs, Skisnemunė) LKŽ VII 1966 (być może niesłusznie Fraenkel 1955–1965 uważa je za neologizm), ponownie najprawdopodobniej wprowadzone przez Jablonskisa w miejsce torielkos, używanej już w Biblii J. Bretkūnasa (istnieją też warianty) LKŽ XVI 1995, zapożyczonej ze słowiańskich – ros. тарелка < pol. talerz < czes. talř, słowiańskich – z germańskich (śrwniem. talier), tych zaś – z wł. tagliere < tagliare „ciąć” < łac. taliare „ciąć”(Фасмер IV 1987; Brückner 1974). 168 Jonas Klimavičius | Termin przy terminie. IV manding, nie pozwala uważać ich za języka ogólnego jeszcze nie mamy – SinŽ 1980 jest słownikiem synonimów całego języka litewskiego (choć w ogóle, jeśli nie uwzględnia się synchronii, a zwłaszcza syntopii, zestawienie szeregu synonimów jest arbitralne, a nie oparte na rzeczywistych danych dotyczących synonimii). Jest to zniekształcony obraz: płaski 1. (dach) – płaski (dach), a 2. → płytki, lecz płytki – przede wszystkim płytki, niedogłęboki (talerz), a na końcu – płaski. AntŽ 2003 4status – płaski, pochyły, skośny, nisko położony – „który jest prawie całkiem niepodniesiony, niski”: Brzegi tego strumienia są bardzo strome, a tamte płaskie Všakio Rūdà; a plokščias – spiczasty „który wystaje” (?!). Faktów niestabilności znaczeń jest niemało, np.: lėkštas – 1. плоский: lėkštas dubuo – плоское блюдо (choć także plokščias – 1. плоский), tylko 2. (niestromy) пологий, отлогий LRKŽ 1988, пологий – przede wszystkim pochyły, opadający, nachylony, spadzisty, ukośny, pochyły, zsuwający się, dopiero potem lėkštas, ale z oznaczeniem dial. (później także šlainus gwar.) RLKŽ III 1984. Wygląda na to, że każdy autor definiuje tutaj znaczenia, porządkuje je i kwalifikuje jako gwar. pisze zgodnie ze swoją gwarą... Natomiast w SinŽ 1980 wśród synonimów dominanty nuotakus (stopniowo, łagodnie opadający) znajdują się: nuolaidus (góra), nuožulnus (dach), pažulnus, žulnas (brzeg), nuokalnus, nuokalvus, pakalnus, nuožvilnus gwar., pašliaunus gwar. (dach, góra) oraz pašliaũtinas gwar., pašlėdnus gwar. (ziemia uprawna), pašliuodnus gwar. (sufit), šlainus gwar. – lėkšto w ogóle nie ma: zgodnie bowiem z gwarą autora lėkštas znaczy „płaski“... Ale to błędne. StatŽ 2002 to pochyła podłoga – inclined floor – einsteigender Fußboden – plancher oblique – наклонный пол. Być może, ponieważ nie udało się przezwyciężyć międzysystemowej kolizji znaczeń przymiotników plokščias i lėkštas – gdy nie została ona jeszcze usunięta także w leksykografii normatywnej – jako kompromis pojawił się sztucznie ujednolicony dach. Być może dlatego obok lėkštė w MokŽ 2000 nie ma słowa lėkštas. Kompromisowe rozwiązanie należy bezwzględnie usunąć. Natomiast kodyfikację znaczeń słów plokščias i lėkštas należy pilnie zakończyć i utrwalić. W języku ogólnym nie może pozostać taka kolizja znaczeń słowa lėkštas – plokščias – 1. lēzens; plakans: plokščias stogas – lēzens jumts, plokščia krūtinė – plakanas krūtis, natomiast lėkštas – 1. plakans, 2. lēzens LieLaŽ 1964, lėkštas – 1. flat; plane, 2. (nestatus) gently-sloping LAKŽ 1991. Myśl, że lėkštas może być motywowane jako „plokščias”, znajdowałaby pewne oparcie w etymologii, ale nie całkowite – pierwotna motywacja byłaby z pewnością jedynie „leżący poziomo” – choć łotewski krewniak lêzns, lêzens oznacza „flach” (Būga II 1959: 421), ale litewski wsch. wyż. ložėti, -ėja (lõži), -ėjo „być wyłamanym, wyległym” (z innego arealu synonimy języka ogólnego. Tutaj trzeba powiedzieć, że słownika synonimów