Terminas prie termino. IV

Termin obok terminu. IV JONAS KLIMAVIČIUS Instytut Języka Litewskiego NAZWY MIEJSC Z CZŁONEM - VIETĖ Rozstrzygając, Czy należy poprawić radimvietė? i proponując w miejsce radvietė radavietė, raczej nie wystarczy powiedzieć, że „złożeń omawianego typu z członem vieta nie ma w języku wiele” i że „są to zasadniczo neologizmy z XIX–XX wieku” (Umbrasas 2007: 14). Wymóg podstawowej ścisłości nakazuje powiedzieć, że już w słownikach Konstantinasa Sirvydasa były neologizmy paleidavietė „dom rozpusty”, reikiavietė „ustęp” (Pakalka 1979: Indeks). Kalvietė „więzienie” występuje w słowniku Jokūbasa Brodovskisa (~1692–1744) (LKŽ V 1959). Także obecnie tworzy się terminy lydvietė, litavietė. Rozważając niepoprawność tylko tego jednego wyrazu radimvietės i jego zamienniki, nie jest to najważniejsze, niemniej jednak nie należy zapominać, że licznie występują złożenia utworzone w inny sposób – rzeczownik/przymiotnik + vieta – wśród nich niemało starych. W słownikach K. Sirvydasa są już turgavietė, ugniavietė. Neologizmy samego K. Sirvydasa mergavietė, auksavietė, geležiavietė „rūd y nas” (Pakalka 1979: Indeks) nie przyjęły się, choć przy żywym rūd yną (1. „mokradło z brunatną wodą, torfowisko”, 2. „zawierający rudę, woda rudna”, 3. „ziemia zawierająca rudę”) 4. „złoże rudy, kopalnia” w słowniku K. Milkausa (obecnie termin), w czasach nowożytnych utworzono w stylu Sirvydasa rū dvietė LEnc VI 1937 568 (LKŽ XI 1978), natomiast DŽ 1993 podaje rū dvietė zob. rūd ynas 1. geol. „złoże rudy” (DŽ 1954 i 1972: rū dvietė geol. „miejsce, gdzie znajduje się ruda; złoże rudy”, a rūd ynas 1. „złoże rudy, kopalnia rudy”). Z języka żywego warto wymienić dawne formy (z niezmienioną końcówką) dvarvietė i kėl vieta, nowsze zaś – kel iavietė / kėl vietė, daržavietė, gubavietė oraz statvietė, kaimavietė, kiemavietė, kluon(a)vietė, kaupavietė, kérvietė „miejsce porośnięte kerami, zarośnięte”, kūgiavietė, miškavietė, namavietė oraz trobavietė, butvietė „miejsce, gdzie stał dom; miejsce zagrody” (: butas 3. „zagroda, gospodarstwo, życie”, choć 1. „dom mieszkalny, chata, izba”), sodybvietė i sodvietė, žagvietė. W tekstach (i słownikach) jest ich więcej: aklavietė, alkvietė, bebravietė BM i RT 281, darbovietė S. Daukantas / darbavietė słowniki P. Ruigysa i F. Kuršaitisa / 160 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. IV darbovietė, dyk(a)vietė, dvarovietė, gaisravietė, gimtavietė, kapavietė, karūvietė „pole bitwy” słownik F. Nesselmanna, S. Daukantas, kurortavietė GKr 1988 36 6, laužavietė, lizdavietė, mokslavietė „szkoła”, nakuyvietė, naudovietė L. Ivinskis, pelkiavietė, poilsiavietė, ponvietė, slaptavietė, startavietė, statybvietė, stirtavietė, stovyklavietė, šventvietė słownik F. Kuršaitisa / šventavietė J. Šlapelis, vandenvietė, vasarvietė, verslavietė, žaibavietė, žygvietė. Nie można zapominać, że były też zupełnie nieudane formacje, na przykład senrašvietė A 1883 80, kalnavietė i slesnavietė (Nors ėmęs slesnavietes sausink, o kalnavietes drėkink) Vaižgantas. Warto pamiętać, że jest wiele (także powtarzających się) podobnych nazw miejscowości: Būdvietė, Būdvietės (także Būdvietis, Būdviečiai i Būdviečiai, Būdąviečiai); Arlõvietė, Čerioškavietė, Diliãvietė, Gražiãvietė, Gùčiavietė, Kluonãvietė, Linksmãvietė, Liẽgavaitė, Pirktãvietė, Ramõvietė, Saliniavietė, Šilvietė, Šmylavietė, Šūkiavietė, Zumbrickãvietė; Žãrdavieta; także Bilvietis, Masikuvietiškis, Põcvietis, Rãdvietis, Šãkuvietis, Ūosvietis; Bãzviečiai, Daukšviečiai, Didviečiai, Dvãrviečiai / Dvarviečiai, Gėrviečiai, Júostaviečiai, Kiškėlviečiai, Kúokeaviečiai, Lénkviečiai, Mėtirkeviečiai, Mìlviečiai, Mìsviečiai, Nõrkviečiai, Pũzraviečiai, Sãrviečiai, Skeŕsviečiai, Svirnaviečiai, Šiauďviečiai, Tatõrviečiai, Žárdoviečiai; Dangviečiai. Radimvietė i augimvietė to niepoprawne formacje; w omawianym znaczeniu niepoprawne jest także kirtimvietė. Jednak w innym znaczeniu kirtimvietė „miejsce po wyrębie” mogłoby, przynajmniej jako potencjalizm, być antonimem miškavietės „miejsce, gdzie rósł las, miejsce po dawnym lesie” (LKŽ VIII 1970). W terminologii nie sposób obyć się bez wyrazów o złożonej budowie, na przykład: šlapimtakis, šilumvežis, geležinkelis, kritulmatis, sodybvietė, statybvietė, vainiklapis, žiedynkotis, žiedynlapis, žiedynpumpuris, žiedynsostis, žiedynstiebis... Pod tym względem terminologia przypomina nazewnictwo własne – i w nim nie da się uniknąć jeszcze bardziej złożonych formacji, zwłaszcza pod względem akcentu, na przykład: Ąžuolpamušė ir Lašmėnpamušis, Aržūolupis, Dambāvaragio piliakalnis, Didžprūdėliai, Kerkùtviečiai, Ketūrnaujiena, Kunigókālnis, Mėldikviršiai, Paantvardỹs, Pabūdupiai, Pabūdviečiai, Pajúodupė, Pāłazdijis ir Pāpalazdijai, Pāpiliakalnis, Pasandravõys, Pašilūpiai, Pavilkūjys, Pykuõliakalnis, Plinkāgalis, Salapėraugis, Tiltėliamiškio kalnas,... Najważniejsze jest to, że wyrazy utworzone na dwa różne sposoby – rzeczownik/przymiotnik + vieta (miejsce, które było lub jest) oraz czasownik + vieta (zazwyczaj miejsce, które istnieje) – należą do wspólnych mikrosystemów semantycznych: rūdvietė i kasvietė, gręžvietė, kirtavietė; lizdavietė i tuokvietė; poilsiavietė, kurort(a)vietė i gydvietė. Przyporządkowanie niektórych do jednego lub drugiego sposobu słowotwórczego jest dość trudne. Dlatego trzeba o tym mówić, póki czas. Terminologija | 2007 | 14 161 Najlepszym przykładem był artykuł Vincasa Urbutisa Dar dėl kirtavietės ir kirtimvietės (KK III 1962: 45–50) – odpowiedź na artykuł Antanasa Lyberisa Ar gerai sudarytas žodis kirtavietė (KK I 1961: 35–36). Kwestia derywacji i formy derywatu – kirtavietė – została przez Urbutisa rozwiązana wzorowo. Jednak jedna sprawa pozostała niewyjaśniona i trwało to długo. Znaczenie słowa kirtavietė oponent podał jasno – ros. забой (Lyberis 1961: 35). Co ciekawe, już tam wymienia się kasvietė, gręžvietė, choć kasvietės nie ma nie tylko w LKŽ V 1959, ale i w DŽ 1954 oraz 1972 (pojawia się dopiero w DŽ 1993); gręžvietės nie ma ani w LKŽ III 1956, ani w DŽ 1993, choć gręžvietė wymienia już wcześniej sam A. Lyberis (Lyberis i Ulvydas 1958: 71, 102); występuje w słownikach terminologicznych: забой – kirtavietė (w wyrobiskach), gręžvietė (w otworze wiertniczym), забой скважины – 1. gręžvietė, gręžinio dugnas (geol.), 2. gręžinio dugnas (geol.), забой штрека – štreko kirtavietė (górn.) G ir FGTŽ 1956, забой – kirtavietė, por. забойщик – rūdos kirtėjas PolŽ 1959, забой – 1. kas. kirtavietė, 2. geol. gręžvietė, забой скважины – gręžvietė PolŽ 1984. Jednak proponuje się zastąpić kirtavietę nie tylko przez kirtvietę, lecz także „najlepiej przez kirtimvietę” (Lyberis 1961: 35). Urbutis odpowiada: „<...> słowo kirtavietė <...> może być śmiało nadal używane jako termin o specjalnym znaczeniu (na przykład w miejsce rosyjskiego забой). Oczywiście w języku potocznym jest mało potrzebne. Zamiast kirtaviečių valymas (w lesie) najładniej można powiedzieć kirtimų valymas” (Urbutis 1962: 49). Ze zdziwieniem stwierdzamy, że również DŽ 1954 podaje kirtavietė z odsyłaczem do kirtimas (znaczenie 2.) „obszar lasu przeznaczony do wyrębu lub wycięty”, a LKŽ V 1959 już bez odsyłacza – kirtavietė „obszar lasu przeznaczony do wyrębu; wyręb”: Oczyszczanie miejsc wyrębu jest jedną z najważniejszych prac w gospodarce leśnej (pisma radzieckie), chociaż również kirtimas w znaczeniu 6. „wycięty obszar lasu, polana” – występuje zarówno w języku żywym, jak i w tekstach. Wynikałoby z tego, że jeszcze zanim pojawił się termin górniczy kirtavietė (być może równocześnie z kasviete ir gręžviete), leśnicy zastąpili występujące w języku żywym słowo kirtimas –ai nie wiadomo dlaczego, wymyśliwszy je sami albo za czyjąś namową – nowotworem przeznaczonym do czegoś innego: kirtavietė. Upomnienie Urbutisa z 1962 r. albo zlekceważono, albo – najpewniej – w ogóle o nim nie słyszano, być może nawet wśród samych językoznawców: również DŽ 1972 definiuje kirtavietė tylko jako „pas lasu przeznaczony do wyrębu; obszar lasu przeznaczony do wycinki”, a kirtimas w znaczeniu 2. jako „wycięty obszar lasu, polana”. Zapewne przyczyniło się do tego również uzasadnione odrzucenie niepotrzebnie forsowanego wyrazu kirtimvietės (забой!) (kirtimvietė z odsyłaczem do kirtavietė w DŽ 1972). Dopiero w DŽ 1993 kirtavietė ma już dwa znaczenia: 1. „pas lasu przeznaczony do wyrębu; obszar lasu przeznaczony do wycinki”, 2. „miejsce w skale, w którym prowadzi się urabianie”: anglių kirtavietė. Najpewniej jest to przejściowy, kompromisowy sposób przedstawienia hasła. Użycie potwierdza takie ujęcie znaczeń słownikowych: 1. Wszędzie pełno zrębów, sterczą pniaki Vd 2007 32 54. 2. <...> górnicy, <...>, zmuszeni schodzić do przodków Vd 2007 47 44. 162 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. IV Żaden z badaczy słowotwórstwa – Pranas Skardžius, Vincas Urbutis, Saulius Ambrazas – nie mówił, by nazwy rezultatów czynności, takie jak kirtimas, -ai, miały istotne, dystynktywne znaczenie czasowe – rezultat może zaistnieć w przyszłości, istnieć teraz albo już powstać. Potwierdzają to również znaczenia leksykalne, np.: audimas 2. „ilość tkaniny, którą można nawinąć na krosno za jednym razem”: Z tej przędzy będzie jedno audimas Geistarai, 3. „tkanina, materiał”: Ile metrów tkaniny rozpoczęłaś? Upýna. Uprzędź sobie trochę przędzy, utkaj kawałek tkaniny – uszyjesz sobie coś do noszenia J. Jablonskis; maišymas 4. „ciasto chlebowe, chleb z zaczynem”: Mąki na maišymas wystarczy, ale nie zapomnijmy Geistarai; 2. pūdymas, pūdymas 1. „pozostawione odłogiem, nieobsiane pole uprawne”: Teraz nie trzyma odłogiem pól, tylko sie[je], sie[je] Juodáičiai (rej. Jurbarkas). Chociaż o takich rezultatach często naturalniej mówi się w czasie przeszłym, na przykład utkałem tkaninę, uplotłem splot Kartėna, to przecież zawsze może to być także coś przyszłego, coś, co dopiero ma zostać wykonane, a już ma swoją nazwę (obecnie także plan, projekt). Sugestia może wynikać również ze sposobu tworzenia wyrazów – od czasu przeszłego dokonanego, choć „niegdyś derywaty z przyrostkiem -imas tworzono od tematów czasu teraźniejszego czasowników” (Ambrazas 1993: 24). Nawiasem mówiąc, niektóre takie derywaty nie mają żadnego związku semantycznego z czasem – kinkymas, -ai, grendymas, -ai, pasakymas, -ai. Należy zauważyć, że w objaśnieniach znaczeń czas przeszły bywa niepotrzebnie używany zamiast teraźniejszego. Przy nazywaniu zwykle nie rozróżnia się czasu – nieistotne jest, czy chodzi o teraźniejszość, czy przeszłość; ważne jest przeznaczenie – por. malimas 2. „ziarno do zmielenia lub już zmielone”. Jeśli pylimas miałoby oznaczać tylko „już wsypane”, to jak powiedzieć „jeszcze do wsypania”?! Leśnicy podchwycili zasłyszane słowo i wprowadzili niepotrzebne rozróżnienie – kirtavietė (nawiasem mówiąc, pierwszy człon pochodzi od czasu przeszłego – kirt-o) oraz kirtimas: kirtavietėje odbywa się kirtimas lasu lub pojedynczych drzew, ale czym jest kirtimė? To rozróżnienie nie opiera się na żywej mowie; jest raczej wynikiem nadmiernego logicznego porządkowania języka. Jeśli już rozróżniać, to „wycięty obszar lasu” dokładniej i jaśniej określałaby nie kirtimas, lecz występujące w żywej mowie iškarta „obszar wycięty w lesie; polana, wyręb” Šimkái čiai, Telšiai, Užventis, Žemaitė, słownik A. Juški (LKŽ IV 1957); mniej odpowiednie byłoby miškavietė Gegrėnai, Dūsetos (LKŽ VIII 1970) – może ono naprowadzać na rozumienie mišką jako kompleksu leśnego. System w LTE V 1979 jest zupełnie pomieszany: kirtavietė oznacza 1. „powierzchnię ograniczającą czoło wyrobiska, tworzoną przez narzędzie urabiające skałę <…>”, a 2. „obszar lasu przeznaczony do wyrębu albo wycięty”, ponadto ↗ biržė 1. „obszar lasu przeznaczony do wyrębu, <…>” LTE II 1977, natomiast hasła kirtimo brak, ponieważ kirtavietė oznacza „<…> albo wycięty obszar lasu”. W VLE X 2006 „powierzchnia ograniczająca czoło wyrobiska, <…>” to kirtavietė 3., natomiast znaczenie 1. to „obszar wyciętego lasu, który nie został ponownie obsadzony ani sam jeszcze nie zarósł <…>” (autor – leśnik Antanas Juodvalkis), a 2. „obszar lasu przeznaczony do wyrębu Terminologija | 2007 | 14 163 powierzchnia”, dalej ↗ biržė 3. „powierzchnia lasu przeznaczona do cięć głównych i pośrednich, <...>” (autor) VLE III 2003, natomiast kirtimo brak. Krótki wniosek – leśnicy, którzy pół wieku temu przejęli kirtavietę, wciąż się wahają, co to jest: raz „przeznaczona do wyrębu albo wyrąbana”, a raz „wyrąbana” i „wyrębywana” powierzchnia. Bez rzetelnego słownika terminów leśniczych nic z tego nie będzie. Augavietė odnotowano w LKŽ I2 1968, a w DŽ 1993 ujednolicono: augimvietė odsyła do augavietė – „miejsca, w którym roślina rośnie w warunkach naturalnych”. Radvietė odnotowano znacznie później – w AplApsŽ 2000. Jeszcze po 7 latach zaproponowano, przez analogię do augavietė – radavietė (Umbrasas 2007: 14). Czy ta analogia jest potrzebna – przecież mamy dobry precedens: Urbutis odrzucił analogiczną formę kasvietė i grėžvietė – kirtvietė – uznając ją za „równie dobrą” (Urbutis 1962: 48), ale zalecał kirtavietę – „używaną już od ponad piętnastu lat” (Urbutis, tamże). Ważniejsze, by nie zabrakło chęci, woli i czasu na poprawianie tego, co naprawdę wymaga poprawy. Analogie bywają różne i prowadzą w przeciwnych kierunkach; w tym przypadku: radvila: radvilà, radviliukas psn., gw. „dziecko znalezione” – zob. pamestinukas DŽ 1954 (DŽ 1972 – ani psn., ani gw.; DŽ 1993 – zob. rastinukas). A. Umbrasas pominął perimvietę, nie oceniając jej w żaden sposób (formalny pretekst – brak w słownikach). Jest podobna, ale inna niż radimvietė, augimvietė, – perėti, peri, perėjo to czasownik typu mieszanego, toteż od perėjimas powstałaby niezgrabna forma perėjim(a)vietė, a złożenia z takim (mieszanym) członem czasownikowym nie są typowe, choć możliwe (istnieje guldavietė „legowisko” i nawet gyvenvietė – od czasownika wtórnego). Perimvietė mogłaby pochodzić jedynie od imiesłowowego pierwszego członu perimas, -a, ale takie formy nie są znane. Możliwy derywat pera vietė byłby chyba dwuznaczny – być może przede wszystkim od perai (pszczele) + vieta (w ulu). A zatem należałoby zdecydować się na formę pérvietė (wzmocniłaby ona również radvietę). miejsce gniazdowania „miejsce na gniazdo”, używane przez Vaižgantasa i ornitologa Tadasa Ivanauskasa, odnotowane leksykograficznie w LKŽ VII 1966, ale w DŽ dopiero w DŽ 1993. Niełatwo rozstrzygnąć, jakiego rodzaju derywacji jest zimowisko LEnc IV 1936: 1383, T. Ivanauskas (LKŽ XX 2002) i zimowisko DŽ 1972. Normalizacja również nie została ukończona — DŽ 1993 zdaje się zalecać formę zimowisko jako lepszą, ponieważ objaśnia ją jako „miejsce zimowania”, natomiast zimowisko określa jedynie synonimem — „zimowisko”. Derywacyjnym antonimem jest letnisko „miejsce letniego pobytu” DŽ 1993, którego budowa również nie jest całkiem jasna — pierwszy człon może pochodzić także od spędzać lato. Zimowisko formalnie byłoby utworzone od zima + miejsce, zimowisko – od zimować + miejsce, ale niekoniecznie — samogłoska łącząca –a– może analogicznie pochodzić również od zimy. Znów najlepiej byłoby kierować się pierwszeństwem użycia — zalecać formę zimowisko (T. Ivanauskas). 164 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. IV Nerštavietė „žuvų neršimo vieta“ DŽ 1954, 1972 ir 1993, LKŽ VIII 1970 formaliai irgi galėtų būti abiejų darybos būdų, nors veikiausiai yra iš nerštas + vieta. Žūklavietė „žūklės vieta“ DŽ 1993, LKŽ XX 2002 sudaryta aiškiai – iš žūklė + vieta. Plintant aiškios motyvacijos darinių madai gal kam dingojasi viena žvejyba galėsiant verstis. Bet medž-ioklei į porą kaip tik geriau tinka žū-klė (:žūti ryt. „žvejoti, žuvauti“ DŽ 1993), o žūklavietę keisti žvejybos vieta neracionalu. Nieustannie powstają podobne derywaty, ale nie zawsze udane. Na przykład pisarz Pulgis Andriušis użył słowa – [much] miegovietė Mt 1992 2 36. Być może poprawniejsza byłaby forma miegavietė, ale przecież utrwaliło się też darbovietė z samogłoską łączącą –o–. Zdecydowanie należy poprawić maudimvietė LP 1985 86 2, ale na pewno nie na maudymvietė, lecz na maudavietė. Należy przypomnieć, że znaczenia złożenia i odpowiadającego mu wyrażenia mogą się różnić, np.: darbovietė „miejsce pracy, służby (jako instytucja)” oraz darbo vieta „specjalnie urządzone miejsce przeznaczone do pracy”; gyvenvietė – w DŽ₃ nieprecyzyjnie objaśniane jako „miejsce zamieszkania”: tak właśnie definiuje się gyvenamoji vieta, „miejsce, w którym mieszka dana osoba”, natomiast gyvenvietės, gyvenamosios vietovės to „miejsca życia i działalności ludzi” – miasta, miasteczka i wsie VLE VI 2004. N I E ZŁĄCZONY, LECZ PŁASKI DACH Pytanie, czy określenie sutapdintas stogas jest dobre, byłoby niemal zbędne – co tu mówić o jego jakości, skoro jest niejasne? Jest nie tylko niejasne, ale i dziwne. Po zbadaniu sprawy widać jednak, że inne możliwe propozycje odrzucono, choć bez koniecznej potrzeby, ale też nie całkiem bez powodu. Oczywiście trzeba je odrzucić, bo wybrano najgorszy wariant (bynajmniej nie przez wszystkich). Wyjaśnia się, że taki dach jest zlicowany z sufitem. Od razu ujawnia się jednak nieprecyzyjność terminu – również dach pochyły (lub jego część) może być zlicowany z sufitem. Kolejną wadą jest to, że z samego terminu nie wiadomo, z czym jest zlicowany. W budownictwie nie ma też żadnego innego zlicowanego, chociaż, powiedzmy, sufit jednej kondygnacji może pokrywać się z podłogą następnej. Sutapdintas stogas jest używane zarówno w naukowej literaturze budowlanej, jak i zwłaszcza w periodykach (całkiem nowy przykład: specjalizuje się w kryciu dachów płaskich i pochyłych Vd 2007 31 20). Zdumiewające jednak, że terminu tego nie ma nie tylko w DŽ 1993, LKŽ XIII 1984 i XV 1991, RLKŽ II 1983 i IV 1985, LRKŽ 1988, lecz także w PolŽ 1959 i 1984 ani w StatŽ 2002. A w słownikach terminologicznych znajdziemy jeszcze rozmaite inne odpowiedniki. Na przykład PolŽ 1959 плоская крыша – płaski dach, PolŽ 1984 zarówno плоская, jak i плоскоскатная крыша – Terminologija | 2007 | 14 1 6 5 dach płaski (przeciwieństwo скамая крыша – dach spadzisty), choć плоское перекрытие – strop płaski, a StatŽ 2002 podaje dach płaski – flat [deck] roof, terrace – Flachdach – toiture-terrase – toit plat [en terrasse] – плоская крыша, oraz dach stromy – steep roof – steiles Dach – toit abrupt – крутая крыша. W literaturze spotyka się też mieszane użycia, np.: Jeżeli pastatas be pastogės, tai perdenginio ir stogo funkcijas atlieka viena konstrukcija, vadinama sutapdintu denginiu CivilP 1969 7. Ze względu na wielkość nachylenia dachy można podzielić na stromospadowe (o nachyleniu większym niż 10⁰), płaskospadowe (4–10⁰) i płaskie (0–4⁰) (tamże, 98). Konstrukcja dachów płaskich składa się ze stropu żelbetowego, izolacji paroszczelnej, izolacji cieplnej, warstwy hydroizolacyjnej i podłogi, która jednocześnie jest pokryciem dachowym (tamże, 119). Już DŽ 1972 podaje przy stogas 1. lėkštas, status, plokščias (tak samo DŽ 1993). Wszystkie różne, ale czy wszystkie jasne? Pytanie wielu wyda się jałowe, lecz odpowiedź będzie zaskakująca. Naprawdę zaskakujące jest objaśnienie słowa lėkštas – 1. „płaski, płytki” (choć przykłady nie wskazują na płaskość: lėkštas dubuo (por. lėkštė – 1. „płytkie naczynie”), lėkštas stogas, lėkšti salos krantai (nie strome, łagodne) DŽ 1954; 1. „płaski, równy”: lėkštos dirvos – vanduo nenubėga, 2. „nie stromy, pochyły”: lėkštas stogas, lėkšti salos krantai, 3. „płytki”: lėkštas dubuo DŽ 1972 i 1993 (por. lėkštė – 1. „okrągłe naczynie o łagodnie nachylonych brzegach” DŽ 1972, 1. „okrągłe naczynie do jedzenia o łagodnie nachylonych brzegach” DŽ 1993, choć zarówno DŽ 1972, jak i DŽ 1993 podają: gili lėkštė sriubai, negili – mėsai¹. Głębokie lėkštės mają zapewne bardziej strome brzegi. Już w DŽ 1954 plokščias 1. „równy, niewypukły, spłaszczony” ilustruje się 1 W DŽ 1954 nie ma słowa puslėkštė, natomiast DŽ 1972 i 1993 podają fałszywe znaczenie puslėkštės – 1. „mały talerz” (2. „ilość stanowiąca pół talerza”), podczas gdy w rzeczywistości – użycie pokazuje to najwyraźniej! – chodzi o lėkštelė „niewielki talerzyk, na którym stawia się szklankę, filiżankę itp.”: servizo lėkštelė DŽ 1972, 1. „niewielki talerz” DŽ 1993 (a 2. „połowa ilości” – pusė lėkštės). Podobnie w wielu źródłach objaśnia się też pusdubenis – 1. „niewielka miska” DŽ 1954, 1972 i 1993, 1. „niewielka, mniejsza miska” LKŽ X 1976. Mniejsze naczynia zazwyczaj określa się nie złożeniami z członem pus-, lecz formami utworzonymi za pomocą zdrobniających przyrostków – statinaitė, kibirėlis, puodukas, skardelė, buteliukas / butelaitis, stiklinėlė / stiklinaitė, lėkštelė / lėkštaitė, dubenėlis (a także maišelis, krepšelis, pintinė / pintinaitė, dėžutė); wyróżnia się jedynie nowsze pusbutelis, lecz tu chodzi o znaczenie ilościowe (por. puslitr(l)is („butelka o pojemności pół litra”) – podobnie jak puskartė, pusmaišis. Termin Izby Rolniczej pusduben(is) zamiast dawnego palmisks (pol. półmisek) GK 1934 5–8 86 (wariant palunksas 1. „miska”, 2. „taca” LKŽ IX 1973, w LKŽ IX nieodnotowane palumickas Pilviškiai) w rzeczywistości powinien mieć postać puslėkštė – przecież objaśnia się go także jako: 2. „nieco głębszy podłużny talerz”, bo jest to naczynie z materiału (ceramiki) i o kształcie typowym dla talerzy, tyle że nie „połowa talerza”, lecz „półtalerz” (por. puspriekabė). Warto zwrócić uwagę, że g(l)oodo oznacza przede wszystkim 1. duży, 2. talerz, a dopiero 3. miskę PrekŽ 1996. Dwa podobne naczynia – miska 1. „okrągłe, wklęsłe naczynie; <...>” DŽ 1993, 1. „szerokie, wklęsłe, okrągłe naczynie do zupy, mycia się, prania itp., <...>” LKŽ II 1969; talerz 1. „okrągłe naczynie do jedzenia o łagodnie nachylonych brzegach” DŽ 1993, 1. „okrągłe naczynie o płaskich brzegach, z którego się je” LKŽ VII 1966 (definicje 166 Jonas Klimavičius │ Terminas prie termino. IV junginiu plokščias stogas, DŽ 1972 aiškinamas tiksliau – „tiesiu ir lygiu paviršiumi, horizontaliai lygus“, DŽ 1993 prasčiau – „kuris turi tiesų ir lygų paviršių“. DŽ 1972 ir 1993 yra ir plokščiastogis, -ė (namas). Plokščio reikšmę bendrinėje kalboje nedviprasmiškai rodo ir jo vediniai – terminai plokštė, plokštelė, plokštainis, plokštuma geom. ir geogr., plokščiakalnis (nors kiek banguotu paviršiumi), plokščiaspaudė, plokščiareplės, plokštinis (kapas) archeol. (plokščiu paviršiumi), taip pat terminiai būdvardžiai plokščia-dugnis, -ė (laivas, valtis), plokščiaviršūnės (kalvos), plokščiagrūdžiai (vikiai), plokščiavarpiai (miežiai). Jednak LKŽ X 1976 podaje przy plokščias 4. „płaski”: flache Schüssel – plokščias bliūdas w słowniku P. Ruigysa (zweryfikowane de visu) (plokščias ir plokštus w tym znaczeniu nie są poświadczone). Oczywiście nie jest to użycie we współczesnym języku ogólnym – obecnie plokščias dubuo byłoby contradictio in adiecto. Kolejną wskazówkę przynosi LKŽ VII 1966 – lėkštas 1. „płaski, równy, gładki” Kvėdarna, Kartena, Skirsnemunė, pisma pruskie; także 1. „płaski” Sintautai (ZanŽ II 2004), wariant lėkšnas žr. lėkštas 1: lėkšnas stogas J. Jablonskis (choć lėkšnus žr. lėkštas 3: lėkšni torielka – także J. Jablonskis). Tylko lėkštas 2. „łagodnie nachylony, pochyły, niezbyt stromy” (zasięg znaczenia określono niedostatecznie), 3. „o łagodnie nachylonych brzegach, płytki, niewklęsły”: flache Schüssel – lėkštas bliūdas (a tiefe Schüssel – dubus bliūdas) w słowniku F. Kuršaitisa (zweryfikowane de visu) // „płytki”: lėkšta vieta Vilkaviškis, a także 3. „płytki, niegłęboki” Lukšiai (ZanŽ II 2004). W słowniku K. Milkausa oba znaczenia: bliūdas lėkštas, plokštus – eine flache Schüssel (zweryfikowane de visu). Plokščias w języku ogólnym może mieć jako podstawowe znaczenie jedynie „poziomo równy”. Jednak wspomniane różnice w znaczeniach wyrazów plokščio, ir lėkšto w dialektach (nie są jeszcze całkiem precyzyjne) różnią się nie zasadniczo, lecz raczej materiałem (choć nie zawsze), ponadto zastosowanie miski jest szersze. To, że istnieją dwa takie wyrazy, ukształtowało się historycznie. Oba, mające ten sam rdzeń i obecnie motywowane właściwościami kształtu naczynia (dubuo: dubus, lėkštė: lėkštas), są związane z potrawami i jedzeniem. Dubuo (Kvėdarna, Gargždai; wariant dubenìs Skriaudžiai) LKŽ II₂ 1969, na wniosek Kazimierasa Būgi (Sabaliauskas 1990: 293) i zapewne dzięki staraniom Jonasa Jablonskisa, zastąpiło slawizm bliūdas odnotowany już w słowniku P. Ruigysa (bliūdelė występuje już w Biblii J. Bretkūnasa) LKŽ I₂ 1968; ros. блюдо to zaś wspólne zapożyczenie słowiańskie z goc. biuþs (gen. biudis) „misa” < biudan „oferować” (Фасмер I 1986). Również ros. миска jest formą zdrobniałą od słowa мица; pol. misa, miska, miseczka to wspólne zapożyczenia słowiańskie – prawdopodobnie za pośrednictwem goc. mēs z łac. lud. mēsa < łac. mensa „stół; posiłek, potrawa” (Фасмер II 1986; Brückner 1974). Na wzór mucka zaadaptowano też zapożyczenie z łac. discus (< gr. discos) „krążek” (także do podawania jedzenia; ze względu na kształt – poprzednik talerza/miski) – słowiańska forma za pośrednictwem języków germańskich (średniohol. disc, staro-wysoko-niem. tisc → współcz. niem. Tisch) – pol. deska, ros. доска, ukr. дошка (Фасмер I 1986; Brückner 1974). Lėkštė (Šatės, Pandėlys, Skirsnemunė) LKŽ VII 1966 (być może niesłusznie uznawana przez Fraenkla 1955–1965 za neologizm) została z kolei najpewniej wprowadzona przez Jablonskisa w miejsce używanej już w Biblii J. Bretkūnasa formy torielkos (istnieją też warianty) LKŽ XVI 1995, zapożyczonej ze słowiańskich – ros. миска < pol. talerz < czes. talíř; słowiańskie zaś z germańskich (średnio-wysoko-niem. talier), a te z wł. tagliere < tagliare „ciąć” < łac. taliare „ciąć” (Фасмер IV 1987; Brückner 1974). Terminologija | 2007 | 14 167 zapewne nie pozwala uznać ich za synonimy języka ogólnego. Trzeba tu powiedzieć, że słownika synonimów języka ogólnego jeszcze nie mamy — SinŽ 1980 jest słownikiem synonimów całego języka litewskiego (choć ogólnie rzecz biorąc, jeśli nie uwzględnia się synchronii, a zwłaszcza syntopii, tworzenie szeregów synonimicznych jest arbitralne i nie stanowi rzeczywistych danych o synonimii). To zniekształcony obraz: płaski 1. (dach) – pochyły (dach), a 2. → płytki, ale płytki to przede wszystkim niegłęboki, niezagłębiony (talerz), a dopiero na końcu – pochyły. AntŽ 2003⁴ stromy – pochyły, łagodny, skośny, spadzisty – „który prawie wcale się nie wznosi, niski”: Brzegi tego strumienia są bardzo strome, a tamtego łagodne Višakio Rūdà; natomiast płaski – spiczasty „który wystaje” (?!). Fakt niestabilności znaczeń znajduje wiele potwierdzeń, np.: pochyły – 1. плоский: lėkštas dubuo – плоское блюдо (choć także płaski – 1. плоский), tylko 2. (nie stromy) пологий, отлогий LRKŽ 1988, пологий – przede wszystkim skośny, opadający, łagodny, spadzisty, pochyły, pochylony, osuwający się, dopiero potem pochyły, ale z oznaczeniem dial. (dalej jeszcze šlainus dial.) RLKŽ III 1984. Wygląda na to, że każdy autor określa tu znaczenia, porządkuje je i zapisuje oznaczenia dial. zgodnie z własnym dialektem... A SinŽ 1980 wśród synonimów hasła głównego nuotakus (stopniowo, niezbyt stromo opadający) podaje: nuolaidus (kalnas), nuožulnus (stogas), pažulnus, žulnas (krantas), nuokalnus, nuokalbus, pakalnus, nuožulnus dial., pašliaunus dial. (stogas, kalnas) i pašliautinas dial., pašlėd­nus dial. (dirva), pašliuodnus dial. (lubos), šlainus dial.. — słowa lėkštas w ogóle brak: według dialektu autora oznacza ono bowiem „płaski”... Ale to błędne. StatŽ 2002 podaje nuožulniosios grindys – inclined floor – einsteigender Fußboden – plancher oblique – наклонный пол. Być może, gdy nie udało się przezwyciężyć dialektalnej kolizji znaczeń przymiotników plokščias i lėkštas — zanim usunięto ją również z leksykografii normatywnej — jako kompromis pojawił się sztuczny sutapdintas stogas. Być może dlatego obok lėkštė w MokŽ 2000 nie ma słowa lėkštas. Rozwiązanie kompromisowe należy bezwzględnie wyeliminować. Kodyfikację znaczeń słów plokščias i lėkštas trzeba pilnie zakończyć i utrwalić. W języku ogólnym nie może pozostać taka kolizja znaczeń wyrazu lėkštas — plokščias – 1. lēzens; plakans: plokščias stogas – lēzens jumts, plokščia krūtinė – plakans krūtis, natomiast lėkštas – 1. plakans, 2. lēzens LieLaŽ 1964, lėkštas – 1. flat; plane, 2. (nie stromy) gently-sloping LAKŽ 1991. Myśl, że lėkštas może motywacyjnie oznaczać „płaski”, byłaby do pewnego stopnia uzasadniona etymologią, ale nie całkowicie — pierwotna motywacja z pewnością oznaczałaby tylko „leżący płasko” — choć łotewski krewniak lēzns, lēzens znaczy „flach” (Būga II 1959: 421), natomiast lit. wsch. aukšt. ložėti, -ėja (ložti), -ėjo „być złamanym, wyległym” (z innego obszaru 168 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. IV ložinti „lekko zginać” słownik P. Ruigysa (70), słownik K. Milkausa (92)), 2ložė „miejsce, gdzie zboże wyległo, wyległe zboże”, 2. „złamany, pochylony snopek”, lažoti „kłaść się, przewracać (o zbożu)” (išležti, -lenža, -ležo „wylec, zwiędnąwszy” Kuršėnai), lažekai ir lažonai „wyległe zboże”; 1palažas „to, co się przewróciło, położyło, zostało ułożone” (Fraenkel 1955–1965, sprawdzono w LKŽ VII 1966 i IX 1973 — tutaj lažoti, lažekai, lažonai i 1palažas uznaje się za wyrazy obce — slawizmy, ale to nieprawda; zresztą 1palažas nie należy oddzielać od 2palažas „ofiara” M. Mažvydas, postylla z Wolfenbüttel < * „to, co położone — złożone (na ołtarzu)” (zapewne paronim innego pochodzenia lėkšnas „miękki, delikatny” Pagiriai:? lekšti, lėška (lenška), lėško „wiotczeć, słabnąć” Užventis, choć także lėkšti, lėkšta, lėško (zob. lekšti) Kupiškis (LKŽ VII 1966)). A zatem lėkštas *„leżący płasko, położony, leżący” mógł łatwo przekształcić się zarówno w „płaski”, jak i „pochyły” (por. lėkis „krokiew” Fraenkel 1955–1965). Dla współczesnej semantyki wyrazu lėkštas najważniejsze są jego relacje z członkami mikrosystemu. Rozstrzygające jest to, że ros. плоский, niem. flach, ang. flat, franc. plat odpowiada lit. plokščias. A zatem cały mikrosystem wyglądałby następująco: Sutapdintas po prostu do niego nie pasuje. WNIOSKI 1. Złożenia z drugim członem rzeczownikowym oznaczającym miejsce oraz pierwszym członem rzeczownikowym / przymiotnikowym lub czasownikowym są dość licznymi wyrazami języka żywego i neologizmami (często terminami) już od pierwszego słownika języka litewskiego (sprzed 1620 r.). O ile pierwsze oznaczają miejsca, które istniały dawniej lub istnieją obecnie, o tyle drugie — z członem czasownikowym — nazywają tylko miejsca istniejące obecnie; niektóre z nich, utworzone obiema metodami słowotwórczymi, wchodzą w skład wspólnych mikrosystemów semantycznych, w których pojawiają się analogie i wzajemne oddziaływania. Tworzenie drugiego typu jest trudniejsze i mniej przejrzyste; występują tu Terminologija | 2007 | 14 169 Wahania samogłoski łączącej, niektóre wypychają niepoprawne formacje z pierwszym członem pochodzącym od rzeczownikowych abstraktów czasowników z przyrostkiem –imas, tworzone przez specjalistów z danej dziedziny. Czasem potykają się tu także normatywiści, a specjaliści z danej dziedziny – główni użytkownicy tych terminów – wyglądają całkiem słabo. Szczególnie długa i zawiła, a przez to pouczająca, jest historia kirtavietės. 2. Dość szeroko stosowany, choć niezatwierdzony termin sutapdintas stogas („dach zrównany”) (zatwierdzony wcześniej lėkštas lub lėkštasis („płaski”), obecnie plokščiasis stogas („dach płaski”)) zapewne powstał jako kompromis – wobec niemożności przezwyciężenia kolizji znaczeniowej między przymiotnikami plokščias („płaski”) i lėkštas („nachylony”), zanim nie została ona (całkowicie) usunięta w normatywnym słownictwie (kolizja ta znajduje odzwierciedlenie w zmianach normy terminologicznej). Skoro plokščias to ros. плоский, niem. flach, ang. flat, franc. plat, to lėkštas nie może znaczyć „płaski”, lecz tylko „nachylony” – ros. наклонный, пологий, niem. geneigt, abschüssig, ang. sloping, franc. oblique. LITERATURA I ŹRÓDŁA A: Auszra (gazeta). Ambrazas S. 1993: Daiktavardžių darybos raida. Lietuvių kalbos veiksmažodiniai vediniai, Vilnius. AntŽ 2003: Ermantytė I. Antonimų žodynas, Vilnius. AplApsŽ 2000: Aplinkos apsaugos terminų žodynas, Vilnius. BM ir RT 2000: Toporov V. Baltų mitologijos ir ritualo tyrimai. Vert. E. Jakulis, Vilnius. Brückner A. 1974: Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa. Būga K. II 1959: Rinktiniai raštai 2, Vilnius. CivilP 1969: Krasenskis V., Fedorovskis L. Civiliniai, pramoniniai ir žemės ūkio pastatai. I d. Civiliniai pastatai. Vert. R. Pranaitienė, Vilnius. DŽ 1954: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 1972: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. DŽ 1993: Dabartinės lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. Fraenkel E. 1955–1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch, Heidelberg–Göttingen. G ir FGTŽ 1956: Gudelis V. Geologijos ir fizinės geografijos terminų žodynas, Vilnius. GK 1934: Gimtoji kalba. GKr: Gimtasis kraštas (tygodnik). KK I 1961: Kalbos kultūra 1. KK III 1962: Kalbos kultūra 3. LAKŽ 1991: Piesarskas B., Svecevičius B. Lietuvių–anglų kalbų žodynas, Vilnius. LEnc IV 1936: Lietuviškoji enciklopedija 4, Kaunas. LEnc VI 1937: Lietuviškoji enciklopedija 6, Kaunas. Lyberis A. 1961: Ar gerai sudarytas žodis kirtavietė. – Kalbos kultūra 1, 35–36. Lyberis A. ir Ulvydas K. 1958: Lietuvių literatūrinės kalbos leksikos praturtėjimas tarybinės santvarkos metais. – Literatūra ir kalba 3, 31–110. LieLaŽ 1964: Bojāte A., Subatnieks V. Lietuviešu–latviešu vārdnīca, Rīga. LKŽ I₂ 1968: Lietuvių kalbos žodynas 1, Vilnius. LKŽ II₂ 1969: Lietuvių kalbos žodynas 2, Vilnius. LKŽ III 1956: Lietuvių kalbos žodynas 3, Vilnius. LKŽ IV 1957: Lietuvių kalbos žodynas 4, Vilnius. LKŽ V 1959: Lietuvių kalbos žodynas 5, Vilnius. LKŽ VII 1966: Lietuvių kalbos žodynas 7, Vilnius. LKŽ VIII 1970: Lietuvių kalbos žodynas 8, Vilnius. 170 Jonas Klimavičius | Terminas prie termino. IV LKŽ IX 1973: Lietuvių kalbos žodynas 9, Vilnius. LKŽ X 1976: Lietuvių kalbos žodynas 10, Vilnius. LKŽ XI 1978: Lietuvių kalbos žodynas 11, Vilnius. LKŽ XIII 1984: Lietuvių kalbos žodynas 13, Vilnius. LKŽ XV 1991: Lietuvių kalbos žodynas 15, Vilnius. LKŽ XVI 1995: Lietuvių kalbos žodynas 16, Vilnius. LKŽ XX 2002: Lietuvių kalbos žodynas 20, Vilnius. LP: Lietuvos pionierius (gazeta). LRKŽ 1988: Lyberis A. Lietuvių–rusų kalbų žodynas, Vilnius. LTE II 1977: Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 2, Vilnius. LTE V 1979: Lietuviškoji tarybinė enciklopedija 5, Vilnius. MokŽ 2000: Norkaitienė M., Šepetytė R., Šimėnaitė Z. Mokomasis lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. Mt: Metai (czasopismo). Pakalka K. 1979: Pirmasis lietuvių kalbos žodynas, Vilnius. PolŽ 1959: Rusų–lietuvių kalbų politechninis žodynas. Red. kol. p-kas A. Novodvorskis, Vilnius. PolŽ 1984: Rusų–lietuvių kalbų politechnikos žodynas. Sudarė G. Daugėla, spec. red. J. Stanaitis, Vilnius. PrekŽ 1996: Pričinauskas J. Rusų–lietuvių kalbų prekių žodynas, Vilnius. RLKŽ II 1983: Rusų–lietuvių kalbų žodynas 2. Sudarė Ch. Lemchenas, Vilnius. RLKŽ III 1984: Rusų–lietuvių kalbų žodynas 3. Sudarė J. Kardelytė, J. Macaitis, A. Mankevčiėnė, Vilnius. RLKŽ IV 1985: Rusų–lietuvių kalbų žodynas 4. Sudarė J. Kardelytė, Ch. Lemchenas, J. Macaitis, A. Mankevičienė, Vilnius. Sabaliauskas A. 1990: Lietuvių kalbos leksika, Vilnius. SinŽ 1980: Lyberis A. Sinonimų žodynas, Vilnius. StatŽ 2002: Statybos terminų žodynas. Moksl. red. A. Kudzys, Vilnius. Umbrasas A. 2007: Ar taisytina radimvietė? – Gimtoji kalba 6, 14. Urbutis V. 1962: Dar dėl kirtavietės ir kirtimvietės. – Kalbos kultūra 3, 45–50. Vd: Veidas (czasopismo). VLE III 2003: Visuotinė lietuvių enciklopedija 3, Vilnius. VLE VI 2004: Visuotinė lietuvių enciklopedija 6, Vilnius. VLE X 2006: Visuotinė lietuvių enciklopedija 10, Vilnius. ŽanŽ II 2004: Zanavykų šnektos žodynas. Red. V. Sakalauskienė (vyriaus. red.), K. Vosyly tė, Vilnius. Фасмер М. I 1986: Этимологический словарь русского языка 1, Москва. Фасмер М. II 1986: Этимологический словарь русского языка 2, Москва. Фасмер М. IV 1987: Этимологический словарь русского языка 4, Москва. Otrzymano 2007-09-10 Jonas Klimavičius Instytut Języka Litewskiego P. Vileišio g. 5, LT-10308 E-mail: [email protected] Terminologija | 2007 | 14 171