1910–1937 m. lietuviškoji statybos terminija (iš turimų išteklių)

Terminologia | 2007 | 14 125 Litewska terminologia budowlana w latach 1910–1937 (z dostępnych źródeł) RoBERtAs stUNŽiNAs Instytut Języka Litewskiego Litewska terminologia budowlana, podobnie jak w ogóle cała terminologia – „Kalendarzu” (1846–1863), „Keleivisie” (1849–1880), „Aušroje” (1883–1886) L. techniczna, zaczęła kształtować się w połowie XIX wieku. W ówczesnej prasie Ivinskisa – w artykułach popularnonaukowych i poradach gospodarskich zaczęły pojawiać się terminy budowlane, np.: molis Ivinsk 1849 31, namas Ivinsk 1849 30, plitos degintos LTP VI 56, siena Ivinsk 1849 31, teptuwas Ivinsk 1849 31, ziame Ivinsk 1862 45. W pierwszej połowie XX wieku szybki rozwój terminologii budowlanej był uwarunkowany pojawieniem się specjalistycznej literatury budowlanej (podręczników budowlanych, czasopism budowlanych) oraz ogólnym rozwojem nauki budowlanej – w 1922 roku w Kownie otwarto Uniwersytet Litewski, a wkrótce ukazały się pierwsze litewskie podręczniki budowlane. W niniejszym artykule omówiono terminologię publikacji z zakresu nauki budowlanej, popularyzacji nauki, czasopiśmiennictwa budowlanego i in. z lat 1910–1937 (wykaz źródeł zob. na końcu artykułu) pod względem pochodzenia, struktury i rozwoju. Materiał badawczy stanowią różne1 1393 (806 jednowyrazowych i 587 złożonych) terminy utworzone na podstawie rodzimego odziedziczonego i zapożyczonego niemiędzynarodowego słownictwa oraz za pomocą środków własnego języka. Pod względem grup tematycznych są to terminy nazywające budowle i ich części (27%), materiały (20%), narzędzia (17%), działania, procesy, stany (16%), cechy, właściwości, rozmiary (6%) oraz inne konkretne przedmioty i abstrakcyjne zjawiska związane z budownictwem (14%). Mówiąc o jednowyrazowych terminach budowlanych, przede wszystkim należy wspomnieć o semantycznym tworzeniu terminów. Semantyczne tworzenie terminów2 – sposób nominacji, w którym podstawowym środkiem tworzenia terminów jest semantyczne rozsze1 Nie uwzględnia się tu odrębnie wariantów, tj. odmian tych samych jednostek językowych o formalnych, pełniących tę samą funkcję, regularnych różnicach w strukturze dźwiękowej (КРР 2003: 107). 2 Zamiast terminu semantyczne tworzenie terminów (Гринев 1993: 129) używany jest również termin leksykalno-semantyczne tworzenie terminów (por. Прохорова 1996: 8; Татаринов 2006: 188). 126 Robertas Stunžinas | Litewska terminologia budowlana w latach pierwszej kolejności należy wyróżnić terminy powstałe w drodze terminologizacji. Terminologizacja – przekształcanie zwykłych (gwarowych) słów lub terminów z innych dziedzin w terminy (Gaivenis 2002: 18), rozszerzanie, zawężanie, uogólnianie znaczeń i ich inna modyfikacja oraz oddzielanie od innych znaczeń (Klimavičius 1996: 6). W aspekcie rozwoju semantycznego wyrazów terminologizacja może obejmować nie jedno zjawisko terminologiczne: 1) przeniesienie całości semantyki wyrazów pospolitych do terminów (Татаринов 2006: 188), 2) specjalizację znaczeń wyrazów pospolitych – ich zawężenie lub rozszerzenie (Татаринов 2006: 188), 3) przeniesienie znaczeń wyrazów (Keinys 1980: 63–64; Gaivenis 2002: 52). Zgodnie z tym, co powiedziano, w pierwszej kolejności należy wyróżnić terminy, które znaczeniowo odpowiadają wyrazom pospolitym3, np.: akmuo JodelNorm 2, aliejus Kind 32, anglis iv 48, apušė Januš 18, ąžuolas Kind 7, diemantas JodelTechn 9, eglė Januš 18, Kind 7, molis Reis 1, pienas Kind 50, pušis Januš 18, smėlys Januš 9, stiklas Ekz 3, tošis JodelTechn 156, žabai Vanag 28, žabarai JodelTechn 29, žvyras Reis 13; butas (budynek mieszkalny) Stat M1922 I 8, kambarys Januš 14, kūtė Vanag 10, lubos Januš 15, namas (budynek mieszkalny) Zubausk 9, tiltas Ekz 1; čerpė Šimol 72, grebėstas Iv 18, lenta Braž 2, rąstas Reis 24, sija Kind 14, siena Reis 1, (staktos) šulas Braž 10. Z przedstawionych przykładów wynika, że są to przede wszystkim terminy odpowiadające podstawowym lub pierwotnym znaczeniom wyrazów pospolitych, nazywające różne materiały budowlane, budowle, ich części oraz inne obiekty budowlane. Osobno należy wymienić terminy powstałe w wyniku specjalizacji wyrazów pospolitych4, czyli zawężenia lub rozszerzenia ich znaczeń. W przypadku zawężenia znaczenia przeniesienie nazwy jednej koncepcji na inną koncepcję odbywa się na podstawie ogólnych cech pojęcia pospolitego, jednak w pojęciu podlegającym zawężeniu pojawiają się także inne, dodatkowe cechy (Прохорова 1996: 79). Mówiąc dokładniej, zawężenie znaczenia jest właściwe terminom, które uzyskały bardziej określone znaczenie budowlane, np.: anga (otwór okienny)5 JodelTechn 135, dėmė (wada cegły) JodelNorm 1, (fundamentów) duobė Ekz 3, kartys (drągi, na których układa się drewno) JodelTechn 161, (cegieł) krosnis iv 18, kubilas JodelTechn 66, marka (jama) StatM 1923 I 6, minklė (ciasto gliniane) JodelTechn 117, (do malowania) padargai Ekz 6, skylė Kind 18. Rozszerzenie znaczenia jest charakterystyczne dla terminów nazywających klasy przedmiotów, np.: druskos 3 Terminy z wyrazami prostymi porównuje się na podstawie danych akademickiego Słownika języka litewskiego. 4 Czasami terminologizacja i specjalizacja są uznawane za odrębne sposoby tworzenia terminów (por. Гринев 1993: 129–132), czasami zjawiska te nie są ściśle rozróżniane (zob. Татаринов 2006: 188–189). 5 W nawiasach okrągłych uściśla się treść terminu. 1910–1937... rzenie (Татаринов 2006: 188). W grupie terminów tego typu w Terminologija | 2007 | 14 127 JodelNorm 1, grindys Kind 13, krosnys Šimol 4, lubos (lubos ir perdangos) Šimol 4. Jest to jedna z najliczniejszych (stanowi około jednej piątej wszystkich terminów jednowyrazowych) i najstarszych grup terminologii badanego okresu – terminy te były licznie używane również w źródłach XIX wieku, np.: akmů LTP VI 56, smēlis LTP VI 56, stiklas LTP VI 56, źvira LTP VI 125, siena LTP VI 125. Za pomocą terminów tych grup utworzono około jednej trzeciej wszystkich terminów złożonych, np.: dirbtinis akmuo Iv 7, čerpė molinė Kind 34, dailidinės durys Kind 27, kalamoji geležis (geležis ir plienas) JodelTechn 170, kertuotinė geležis JodelTechn 185, lydyta geležis JodelTechn 171, molio pluktinės grindys Ekz 4, rūgšties nebijantis indas JodelTechn 144, pirminis molis Iv 2. Najwięcej jest terminów siena (32), plyta (25), krosnis (16), molis (15), kambarys (13), akmuo (9) będących nazwami rodzajowymi, np.: drėbtinė siena Braž 2, lietinė s. Ekz 3, gliniana s. Braż 1, zrębowa s. Kind 8, pusta w środku s. StatM 1922 II 17, witwinowa–moldrebowa s. Braż 2, s. z surowych cegieł. Reis 2; cegła z wypalanej gliny Iv 6, dobrze wypalone p. Reis 14, p. suszone na powietrzu. Januš 16, surowa p. Iv 7, obrzynana p. JodelNorm 2, p. budowlana JodelNorm 2, p. ogniotrwała JodelTechn 73, p. licowa Ekz 5; piec z paleniskiem gazowym Iv 64, p. z opadającym płomieniem Iv 65, p. ze zwykłym paleniskiem Iv 64, p. ze zwykłym dnem Iv 64, p. obrotowy Iv 65; glina palona StatM 1923 I 18, m. bardzo chuda. JodelTechn 117, m. o silnym spoiwie Iv 15, m. osadowy. Iv 3, m. zwykły. Iv 5, m. zbyt tłusty. Vanag 15, m. przemieszany. JodelNorm 1, szary m. JodelTechn 29, ognioodporny m. Iv 5; pokój gościnny / pokój gospodyni / pokój służby / jadalnia / pokój Januš 14; kamień korowy (rozgałęziony) JodelTechn 9, płytowy a. Kind 29, łupany a. StatM 1922 I 18, pusty w środku a. JodelTechn 103. Niewielką część terminów jednowyrazowych stanowią terminy metaforyczne i metonimiczne. Ogólnie rzecz biorąc, terminy metaforyczne i metonimiczne należy przypisać odrębnemu podtypowi semantycznego tworzenia terminów – tropicznemu tworzeniu terminów (por. Татаринов 2006: 188). W przypadku tropicznego tworzenia terminów tylko częściowo opiera się ono na semantyce słowa – motywującej cesze semantycznej (tertium comparationis) (Татаринов 2006: 188). Jednakże w naszym przypadku są to przede wszystkim ster¬minologizowane, a zwłaszcza wyspecjalizowane pospolite słowa o znaczeniach przenośnych (szerzej będzie o tym mowa w dalszej części). W tej grupie bezwzględną większość stanowią terminy metaforyczne. Terminy metaforyczne powstają, gdy według określonych cech pojęcia specjalne porównuje się z pojęciami pospolitymi i nazywa słowami oznaczającymi pojęcia pospolite (Прохорова 1996: 42). W terminologii budowlanej analizowanego okresu naj- 128 Robertas Stunžinas | 1910–1937 m. litewska terminologia budowlana... opierało się głównie na przedmiotach z otoczenia człowieka: a) ciele człowieka, np.: (grūstuvo) głowa StatM 1923 I 20, (trobos) szkielet StatM 1923 I 8, (stogo) garb StatM 1923 I 11, (krosnies) podstawa Kind 15, (įrenginio) policzki StatM 1922 II 19; b) przedmioty codziennego użytku, np.: grėblys (narzędzie do mieszania cementu) Šimol 71, (powietrzne) łożysko StatM 1923 I 16, patalas (warstwa żwiru i cementu) JodelTechn 29, Kind 14, žvakė (przewód paliwa gazowego) Iv 75; c) potrawę, np.: tyrė (mieszanka wapienna) StatM 1923 I 20, (szosowa) skorupa JodelTechn 29, tešla Braž 1. Znacznie mniej jest terminów nazwanych według przedmiotów świata zwierzęcego, roślinnego i innych elementów świata przyrody, np.: bėbras (przyrząd do zaciskania dachówek) StatM 1922 II 18, żuraw StatM 1923 I 10, meška (przyrząd do kucia) Ekz 3, ślimak Ekz 1, skrzela JodelTechn 21; (muru) kora StatM 1923 I 21, groch JodelTechn 77; urvas (tunel do wypalania cegieł) JodelTechn 135. Metafory abstrakcyjne są rzadkie, np.: siła niszcząca Ekz 3, twórca siły (siła) JodelTechn 188. Pod względem chronologii i nominacji większość terminów metaforycznych nie jest nowymi metaforami. Niektóre z nich można odnaleźć także we wcześniejszych źródłach XIX-wiecznych, np.: gůlis LTP VI 172, kepurē LTP VI 352, podeszwa LTP VI 171, teszla LTP VI 167. Również oczywiste jest, że duża część omawianych terminów jest wynikiem wtórnej nominacji metaforycznej. Terminy te mogą być tworzone przez terminologizację (specjalizację) prostych słów o znaczeniach pobocznych i przenośnych albo terminów ludowych, np.: adata (część urządzenia) JodelTechn 85 – adata6 2. „metalowy pręcik, zwykle z ostrym końcem, o różnym przeznaczeniu i dlatego różnym wyglądzie”; placek (okrągły kształt) JodelTechn 85 – placek 3. przen. „jakiś spłaszczony przedmiot”; duda JodelNorm 5 – duda 5. „rura”; (tłuczka) głowa StatM 1923 I 20 – głowa 8. „okrągła, masywniejsza część jakiegoś przedmiotu; przód; wierzchołek, góra”; (powietrzne) łożysko StatM 1923 I 16 – łożysko 5. „warstwa“; (indyjski) przełyk JodelTechn 181 – przełyk 4. „indyjski, szyjka butelki“; [krokwi]7 nogi Reis 24 – nogi 3. „dolna część jakiejś rzeczy“; niedźwiedź (przyrząd kowalski) Ekz 3 – niedźwiedź 5. „duży przyrząd z ciężkim grubym końcem do wbijania pali, ubijania gliny itp.“ ; padas (asla) Kind 13 – padas 3. „ubita podłoga stodoły lub chaty, klepisko, podłoga“ LKŽe. To samo można powiedzieć o metaforycznych terminach deminutywnych, np.: akutė (wada, dołek) Šimol 79, galvelė (górna część detalu) JodelTechn 189, kepuraitė (rodzaj sklepienia) Ekz 4, (wapienne) marškinėliai StatM 1923 I 20. 6 Dane zaczerpnięto z elektronicznego wydania Słownika języka litewskiego www.lkz.lt 7 W nawiasach kwadratowych podano składniki terminów złożonych. częściej występują metafory konkretne, a metaforyczne nazewnictwo Terminologija | 2007 | 14 129 Rezultatem tropicznego tworzenia terminów mogłoby być zaledwie kilka terminów metonimicznych. Metonimia – rezultat zmiany znaczeń (zmiany semów) według określonych powiązań przestrzeni pojęciowej, czasu lub przyczyny (Татаринов 2006: 189). W analizowanym materiale za pomocą terminów metonimicznych określa się sposób wykonywania prac, np.: lenta (sposób krycia dachu) StatM 1923 I 8, piautuvas (sposób krycia dachu) StatM 1923 I 8. Terminy te utworzono według specyficznych metonimicznych modeli terminologicznych8, nie są to terminyzowane słowa języka ogólnego. Z terminami metaforycznymi i metonimicznymi utworzono niewiele terminów złożonych. Terminy złożone z terminami tych grup stanowią około jednej dziesiątej wszystkich terminów złożonych, np.: geležinės dūdos JodelTechn 7, dūmtraukio galvutė Kind 18, plieninės gervės JodelTechn 19, geležinis grėblys JodelTechn 66, triobos griaučiai Kind 8, gegnių kojos Reis 24, plento pluta JodelTechn 29. Największą część terminów jednowyrazowych (około trzech czwartych) stanowią derywaty, np.: apdabinimas Ekz 3, atlošumas Ekz 4, atrama Ekz 4, aukštakrosnė Šimol 74, (tvarto) grindinys Kind 18, grūdelis Kind 41, įdėklis JodelTechn 190, įvarža Kind 26, kastuvas Šimol 71, kniedė JodelTechn 186, pabėgis JodelTechn 164, palangė Reis 24, pašlaitė Kind 27, protarpis JodelTechn 73, sąvarža Reis 22, statyba Reis 7, trauka Iv 80, uždanga JodelTechn 137. Na podstawie danych Słownika języka litewskiego można stwierdzić, że większość derywatów to stare słowa języka ogólnego i jako terminy mogą być przejęte z żywego języka. Niektóre derywaty można znaleźć w źródłach XIX wieku, np.: priemaisza LTP VI 166, piaustuvas LTP VI 167. Dlatego w tym przypadku celowe byłoby mówienie o terminologizacji derywatów języka ogólnego – specjalizacji oraz innych semantycznych sposobach tworzenia terminów. Za terminologiczne należy uznać nazwy zwykłych przedmiotów gospodarstwa domowego, narzędzi, budowli, ich części i innych przedmiotów związanych z budownictwem, np.: (wentylacyjny) aukštinis StatM 1922 III 20, dangtis (dach) Ekz 4, dūmtraukis Kind 16, dumtuvė JodelTechn 180, duonkepis Kind 15, juodlubės Kind 25, kiaurinė StatM 1923 I 21, langinės Kind 12, lentyna JodelTechn 68, pakulos Kind 7, pastogė Reis 45, peleninė (otwór pieca) Kind 15, perdaras (przegroda) StatM 1922 III 23, pluktuvas Braž 1, priemaiša Reis 2, viela Iv 18. Z tej grupy należy wyodrębnić specjalistyczne nazwy różnych przedmiotów i urządzeń, które nabrały bardziej konkretnego znaczenia budowlanego, np.: atmata (odpad budowlany) JodelTechn 21, (belki) graiža 8. Terminy metonimiczne mogą być tworzone zarówno według zwykłych modeli językowych, jak i specyficznych metonimicznych modeli terminologicznych (Прохорова 1996: 69). 130 Robertas Stunžinas | 1910–1937 m. lietuviškoji statybos terminija... Kind 27, cegieł) JodelTechn 132, (piecowy) pastogė JodelTechn 69. Odrębną grupę stanowią terminy derywaty, dla których charakterystyczne jest przeniesienie znaczenia. Najczęstsze są tu metaforyczne deminutywy, np.: ardelis (stopień paleniska pieca) JodelTechn 39, langelis (otwór pieca) JodelTechn 135, (metalowa) tinklelis Reis 36, urvelis (rowek pod piecem ceglanym) JodelTechn 135, žirneliai (grudki cementu) JodelTechn 77. Należy również wymienić terminy utworzone według obcojęzycznego modelu metonimicznego: nazwa wykonawcy –> nazwa narzędzia, np.: džiovintojas (sykatyw) JodelTechn 211, [iskier] gaudytojas StatM 1922 III 19, [siły] žadintojas JodelTechn 188. Z języka ogólnego mogła zostać przejęta także część nazw pojęć abstrakcyjnych, np.: aukštumas Kind 15, didumas Ekz 4, džiovinimas JodelTechn 68, išgaravimas Iv 73, (gliny) kapojimas Iv 31, kietumas JodelTechn 8, (okien) kirtimas StatM 1922 III 10, (betonu) laistymas Šimol 71, našumas JodelTechn 73, (temperatury) puolimas JodelTechn 200, stiprumas Vanag 16. Wiele z nich można znaleźć we wspomnianych dawnych źródłach, np.: vēdinimas LTP VI 166, dźiovinimas LTP VI 168, drēgnumas LTP VI 125, pliszimas LTP VI 58, tankumas LTP VI 58, tvirtumas LTP VI 126. W niektórych przypadkach trudno ustalić, czy derywat jest terminologizowany, czy nowo utworzony. szczególnie dotyczy to abstraktów czasownikowych i przymiotnikowych9 o znaczeniu słowotwórczym transpozycyjnym, z przyrostkami -imas/-ymas, -umas. Derywaty tego typu zasadniczo mają tę samą treść co wyraz podstawowy, ale należą do innej części mowy i dlatego różnią się funkcją składniową (Urbutis 1978: 165). Takie derywaty można utworzyć od każdego czasownika i przymiotnika, np.: aušimas Ekz 4, dažymas Šimol 4, drėgnumas Januš 17, džiovinimas JodelTechn 68, išbrinkimas JodelTechn 158, kreivumas Januš 21, minkymas Iv 25. Wśród omówionych derywatów o czystym znaczeniu czynnościowym wyróżniają się derywaty z przyrostkami -imas/-ymas, dla których charakterystyczne jest przeniesienie znaczenia. Są to utworzone według modelu języka ogólnego metonimiczne terminy czynność –> rezultat czynności, nazywające na podstawie czynności wady i inne konkretne rzeczy, np.: iškrypimas (wada drewna) Kind 36, pertrūkimas (wada żelaza) 194, užgavimas (wada drewna) JodelTechn 157, įsikišimas (część budynku) StatM 1922 III 10, praskėtimas (koryto) Šimol 71, užlaužimas (krzywa) JodelTechn 200. Niewielką część derywatów można uznać za neologizmy. Większość neologizmów 9 Jeśli chodzi o terminy mające transpozycyjne znaczenie słowotwórcze, zwykle wyróżnia się tylko abstrakty odczasownikowe z przyrostkami -imas / -ymas (por. Umbrasas 2005: 44; Kaulakienė 2006: 81). (drewniany) grūstuvas Vanag 26, pakopa (drabina) Ekz 3, pakura (część suszarni Terminologija | 2007 | 14 131 stanowią złożenia, rzadziej występują derywaty przyrostkowe i zakończeniowe. W grupie złożeń ponad połowę stanowią złożone terminy rzeczownikowe, tj. terminy z rzeczownikowym drugim członem, np.: baltdažai StatM 1922 I 22, degplytė Januš 19, degutžemis StatM 1923 I 16, mūrąstis Ekz 4, skaldasmėlis Šimol 79, skersšakė Kind 40, skliautrama Ekz 4, ugniasienis StatM 1922 III 15. Nieco rzadsze są złożone terminy czasownikowe, np.: dūmadengtė JodelTechn 135, dūmalinda StatM 1922 III 19, greitmaišė Šimol 87, kertmušė Kind 25, sienagulis StatM 1923 I 21, vandenteikis JodelTechn 147, vandensaikas Ekz 7, žemsėmė Ekz 5. W grupie derywatów przyrostkowych i zakończeniowych najczęstsze są nazwy rezultatu czynności z formantami słowotwórczymi -mena, -snis, -alas, -a , -is, np.: skirstmena Ekz 6, slugsnis StatM 1923 I 20, užtepalas Kind 33, apijuosa Kind 27, įtalpa (talpumas) StatM 1922 I 9, gulda Ekz 5, riša (armatūra) Ekz 6, nuolužis Ekz 6. Niewielką grupę stanowią nazwy narzędzi z formantami słowotwórczymi -tukas, -klis, -tas, -a, np.: dengtukas (čerpė) JodelNorm 5, įdėklis (žnyptas) JodelTechn 190, ruštas (krūsnis) Iv 57, užstuma Kind 245. Pojedyncze są nazwy nosicieli cech czasownikowych i imiennych, np.: glaustinė Ekz 4, rupuolis Šimol 57. Z derywatów, zwłaszcza derywatów z przyrostkami -imas/-ymas, -umas, utworzono największą część terminów złożonych. Najwięcej jest terminów o nazwach rodzajowych odporność (19), naprężenie (5), próba (3), np.: odporność na ściskanie JodelTechn 90, o. na ciśnienie zewnętrzne JodelTechn 147, o. na ścinanie dla blachy Ekz 17, o. na ciśnienie / nacisk JodelTechn 9, o. na skręcanie / rozciąganie Ekz 17, o. na przepuszczanie wody Iv 9, o. na ciśnienie wewnętrzne JodelTechn 147, odporność czasowa JodelTechn 24, o. materiału Ekz 5; naprężenie wewnętrzne Šimol 66, dopuszczalne naprężenie kamienia JodelTechn 24, dopuszczalne naprężenie na ściskanie / rozciąganie Ekz 17, naprężenie materiału Ekz 17; próba koringowości / trwałości JodelTechn 146, próba wytrzymałości JodelTechn 145. Za pomocą neologizmów utworzono niewiele terminów złożonych, np.: płaski przykrywacz StatM 1922 II 6, złożenie krokwi Ekz 4, sklepieniowe złożenie krokwi Ekz 4, mieszana legara Ekz 5, żelazna wkładka StatM 1922 III 23, wiązania żelaza Ekz 6, schodkowy ruszt Iv 82. W odniesieniu do współczesnego użycia widać, że duża część omawianej terminologii przetrwała do dziś. Na przykład ponad połowę (56%) terminów jednowyrazowych można znaleźć we współczesnych słownikach terminów budowlanych, np.: suszarnia Iv 45, STŽ 134; krokiew JodelTechn 164, STŽ 165; łożysko StatM 1923 I 16, STŽ 184; rozwinięcie Ekz 1, STŽ 207; wcisk Kind 26, STŽ 220; twardnienie Šimol 84, STŽ 253; zaprawa JodelTechn 117, ALSTŽ 267; tłuczek 132 Robertas Stunžinas | 1910–1937 m. litewska terminologia budowlana... STŽ 407; pękanie Iv 14, ALSTŽ 42. Jednak w tym przypadku należałoby raczej mówić o odpowiedniości formy terminów, ponieważ treść terminów mogła się zmienić. Na przykład termin butas StatM 1922 I 8 był używany w szerszym znaczeniu budynku mieszkalnego, valgykla Januš 40 – pokoju jadalnego, a sutartis Januš 8 – w znaczeniu symetrii. Do dziś przetrwały przede wszystkim nazwy pojęć abstrakcyjnych (czynności, procesów, właściwości), np.: stygnięcie Ekz 4, STŽ 61; krycie Kind 32, STŽ 115; wilgotność Ekz 3, STŽ 126; nierówność Kind 43, STŽ 356; pękanie Iv 14, ALSTŽ 42; rdzewienie Šimol 66, ALSTŽ 84; ciśnienie JodelTechn 14, STŽ 544; nacisk JodelNorm 6, ALSTŽ 267; ciągliwość JodelTechn 119, ALSTŽ 120. Jeśli chodzi o terminy nazywające konkretne przedmioty, należy powiedzieć, że znaczna ich część to historyzmy, tj. nazywają przedmioty już nieużywane, np.: akėčios (urządzenie do mieszania cementu) JodelTechn 66, bėbras (urządzenie do dokręcania dachówek) StatM 1922 II 18, boba Braž 9, ližė (urządzenie do wyrównywania) StatM 1923 I 11, pimpelis (sznurek z przywiązanym pionem) Braž 5. Niektóre terminy są archaizmami, tj. terminami wypartymi przez inne terminy nazywające ten sam denotat, np.: apdabinimas Ekz 3, apsloginimas (ściśnięcie) JodelNorm 2, dūda (rura) JodelTechn 29, glostimas (wyrównywanie) StatM 1923 I 11, išvėjavimas (wietrzenie) JodelNorm 1, pabūklai (urządzenia) Ekz 4, padabinimas (pielęgnacja) Ekz 5, plėnelė (błona) JodelTechn 23, (temperatury) puolimas JodelTechn 200, sugalvojimas (obliczenie) Ekz 8, susiėmimas (twardnienie) JodelTechn 85, sutartis (symetria) Januš 8, suvienymas (połączenie) Ekz 8, ugnies nebijojimas JodelTechn 8, veidavimas (obijanie) Ekz 5. WNIOSKI 1. W czasopismach budowlanych, publikacjach naukowych i książkach praktycznych z lat 1910–1937 licznie stosowano litewskie terminy rodzimego pochodzenia oraz zapożyczenia nietarptynarodowe. Główne cechy terminologii budowlanej badanego okresu to tradycyjność i żywotność. 2. Terminologizacja leksyki ogólnej, zwłaszcza specjalizacja – to główne sposoby powstawania terminologii budowlanej. W wyniku terminologizacji (specjalizacji) wyrazów pospolitych powstała zarówno metaforyczna terminologia budowlana, jak i większość derywatów. 3. Innymi semantycznymi sposobami tworzenia terminów oraz za pomocą derywacji terminologicznej mogła zostać utworzona jedynie niewielka część terminów. Podstawę grupy neologizmów terminologicznych stanowią terminy złożone i derywaty sufiksalne. JodelTechn 191, STŽ 351; przygotowanie Ekz 5, ALSTŽ 104; przegroda Kind 19, Terminologija | 2007 | 14 133 4. Złożona terminologia budowlana badanego okresu nie jest bogata. Najwięcej terminów złożonych utworzono z terminologizowanych wyrazów prostych oraz abstraktów czasownikowych i przymiotnikowych. 5. Część analizowanych terminów jest już przestarzała i określa pojęcia, których się nie używa, jednak wiele terminów zachowało się i jest stosowanych we współczesnej terminologii budowlanej. ŠALTINIAI I Ivinsk – Metuskajtlusukiniszkas.ParaśzitasparL.Iwiński, Vilnius, 1849–1862. LTP VI – Lietuviųtautospraeitis.Skirtas„Auszros“šimtometųsukakčiaipaminėti. Parengė Jonas Dainauskas, chicago, 1983. II Braž – Bražinskas J. Kaipiriškogalimastatytipigiusirtvermingusūkiotrobesius, Vilnius, 1910. Ekz – Statybostechnikoteisemsįgytiekzamenųprograma.Sud. A. Maciejauskas, Kaunas, 1923. iv – Ivanauskas J. Plytųgamybakaimoplytinėse, Kaunas, 1932. Januš – Januševičius P. Namai,jųjųsvarba,vieta,padėjimas,stilius,medga,statymas, Vilnius, 1917. JodelTechn – Jodelė Pr. Statybosmedžiagųtechnologija, Kaunas, 1923. JodelNorm – Jodelė Pr. Statybosmedžiagomspriimtinormosirjomsbandytisąlygos, Kaunas, 1929. Kind – Kindurys V. ūkiškųtriobųstatybosvadovas, Kaunas, 1935. Reis – Reisonas J. Moliostatyba, Kaunas, 1928. StatM 1922 I – Statybosmenasirtechnika [1 sąs.]. StatM 1922 II – Statybosmenasirtechnika [2 sąs.]. StatM 1922 III – Statybosmenasirtechnika [3 sąs.]. StatM 1923 I – Statybosmenasirtechnika [1 sąs.]. Šimol – Šimoliūnas J. Statyba. I tomas: Statybosmedžiagos, Kaunas, 1937. Vanag – Vanagaitis R. ūkiostatyba:ūkininkamsirstatybosdarbininkamsvadovėlis, Šiauliai, 1922. Zubausk – Zubauskas K. Statybosirbutųtvarkymoįstatymai,taisyklės, Tilžė, 1922. III ALSTŽ – Anglų–lietuviųkalbųstatybosterminųžodynas. Spec. red. A. Kudzys, Vilnius, 1993. LKŽe – Lietuviųkalbosžodynas (e. leidimas, www.lkz.lt). STŽ – Statybosterminųžodynas. Moksl. red. A. Kudzys, Vilnius, 2002. LITERATURA Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno. Kaulakienė A. 2006: Terminologia pierwszego litewskiego podręcznika fizyki dla szkoły wyższej. – Terminologija 13, Keinys St. 1980: Alfabet 76–96. terminologii, Wilno. Klimavičius J. 1996: Od terminologii ludowej do naukowej. – Terminologija 3, 4–25. Umbrasas A. 2005: Terminologia prawa litewskiego w latach 1918–1940 (terminy głównych kodeksów), Wilno. Urbutis V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno. Гринев С. 1993: Введениевтерминоведение, Москва. КРР 2003: Культурарусскойречи.Энциклопедическийсловарь-справочник, Москва. Прохорова В 1996: Русскаятерминология(лексико-семантическоеобразование), Москва. Татаринов В. 2006: Общеетерминоведение:энциклопедическийсловарь, Москва.